Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Juniperus osteosperma (Юта шаырғыны; синонимі J. utahensis) – АҚШ-тың оңтүстік-батысына тән бұта немесе кіші ағаш.
Juniperus osteosperma (Utah juniper; syn. J. utahensis) is a shrub or small tree native to the southwestern United States.
Сипаттама
Өсімдік сирек жағдайда 9 метрге дейін жетеді. Бұтақтары диаметрі бойынша көптеген аршаларға қарағанда қалың болады. Жапырақтары қарама-қарсы декуссатты жұптарда немесе үштен тұратын шоғырларда орналасқан; ересек жапырақтары қабықша тәрізді, 1–2 мм ұзындықта (жас өркендерде 5 мм-ге дейін) және 1–1.5 мм енінде. Жас жапырақтары (тек жас көшеттерде ғана) ине тәрізді, ұзын. Жемістері жидек тәрізді, диаметрі , көк қоңыр түсті, ақшыл балауыз жабыны бар және бір тұқымнан (сирек екі) тұрады; олар шамамен 18 айда пісіп, құстар мен ұсақ жануарлар жейді. Аталық түйіршіктері 2–4 мм ұзындықта болады және көктемнің басында тозаңды таратуға ашылады. Көптеген өсімдіктерде екі жыныс та бір өсімдікте болады, бірақ шамамен 10% өсімдіктер екіжынысты, тек бір жынысқа тән жеміс шығарады. Өсімдіктерде жиі Oligotrophus betheli (Bibionomorpha: Cecidomyiidae) арша ұшының шыбығынан туындаған көптеген ісіктер кездеседі; олар көзге түсетін ақшыл-күлгіш қызғылт түсті, 5–20 санында шоғырланған, әр ісіктің диаметрі , қалың өзгерген жайылған қабықша жапырақтары бар, ұзындығы және түбінде 2–3 мм енінде.
The plant reaches , rarely to 9 m, tall. The shoots are fairly thick compared to most junipers, in diameter. The leaves are arranged in opposite decussate pairs or whorls of three; the adult leaves are scale like, 1–2 mm long (to 5 mm on lead shoots) and 1–1.5 mm broad. The juvenile leaves (on young seedlings only) are needle like, long. The cones are berry like, in diameter, blue brown with a whitish waxy bloom, and contain a single seed (rarely two); they mature in about 18 months and are eaten by birds and small mammals. The male cones are 2–4 mm long, and shed their pollen in early spring. It is largely monoecious with both sexes on the same plant, but around 10% of plants are dioecious, producing cones of only one sex. The plants frequently bear numerous galls caused by the juniper tip midge Oligotrophus betheli (Bibionomorpha: Cecidomyiidae); these are conspicuous pale violet purple, produced in clusters of 5–20 together, each gall in diameter, with dense modified spreading scale leaves long and 2–3 mm broad at the base.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл түр АҚШ-тың оңтүстік-батысына, Юта, Невада, Аризона, Батыс Нью-Мексико, Батыс Колорадо, Вайоминг, Оңтүстік Монтана, Оңтүстік Айдахо және Шығыс Калифорния штаттарына тән. Ол орташа биіктікте, құрғақ топырақта, көбінесе Pinus monophylla түрімен бірге өседі.
The species is native to the southwestern United States, in Utah, Nevada, Arizona, western New Mexico, western Colorado, Wyoming, southern Montana, southern Idaho and eastern California. It grows at moderate altitudes of , on dry soils, often together with Pinus monophylla.
Экология
Тұқымдарды әр түрлі сүтқоректілер мен құстар таратуға қатысады. Сүтқоректілерге қарақұйрықты қоян (негізінен Lepus californicus spp.) және кеміргіштер жатады, сондай-ақ аз дәрежеде койоттар (Canis latrans) та. Жүсіп жидектерін таратуда ең белгілі құстардың бірі – Таунсендтің солитари (Myadestes townsendi).
Seeds are dispersed by a variety of mammals and birds. Mammals include jackrabbits (mostly the black tailed jackrabbit Lepus californicus spp.) rodents and to a lesser extent by coyotes (Canis latrans). Most notable among the birds that disperse juniper berries is the Townsend's solitaire (Myadestes townsendi).
Қолданылуы
Америкалықтардың Хавасупай тайпасы сияқтылары қабығын түрлі мақсаттарда, оның ішінде төсек жасау үшін пайдаланған, ал конустарды жаңа да, торттарға қосып та жеген. Хавасупай тайпасы шырышты жараларды қорғау үшін қолданған. Сонымен қатар, Явапай тайпасы әйелдеріне босанғаннан кейін түйілуді басу үшін жапырақтан жасалған шай берген, және ыстық көмірге жапырақ қойып шыққан түтінмен дезинфекциялаған. Навахо тайпасы өздерінен кейін қалған іздерін ағаш бұтақтарымен жойып, өлім оларды қумайтындай еткен. Піскен жидектердің аз мөлшерін апат жағдайында тамақ ретінде жеуге болады, немесе етке шайқурағай сияқты дәмдеуіш ретінде қолдануға болады. Кептірілген жидектерді қуырып, ұнтақтап кофе орнына пайдалануға болады. Юта аршасы хош иісті өсімдік. Ағаш діңінен және бұтақтарынан алынған эфир майы α-пинен, δ3-карен және цис-тужопсенге бай. Жапырақтан алынған эфир майы кафр мен борнил ацетатынан тұрады. Юта аршасының діңі ағаш өлгеннен кейін кем дегенде 20 жыл бойы эфир майын сақтайды, және цедрол мен цис-тужопсенге толы болады.
Native Americans such as the Havasupai used the bark for a variety of purposes, including beds, and ate the cones both fresh and in cakes. The Havasupai used the gum to make a protective covering over wounds. Additionally, the Yavapai gave their women a tea made from the leaves to calm their contractions after giving birth, and fumigated them with smoke from the leaves placed over hot coals. The Navajo sweep their tracks with boughs from the trees so death will not follow them. A small quantity of ripe berries can be eaten as an emergency food or as a sage like seasoning for meat. The dried berries can be roasted and ground into a coffee substitute. Utah juniper is an aromatic plant. Essential oil extracted from the trunk and limb is prominent in α pinene, δ 3 carene, and cis thujopsene. Essential oil extracted from the leaf is prominent in camphor and bornyl acetate. The trunk of Utah juniper retains essential oil for at least 20 years after the tree dies, and is prominent in cedrol and cis thujopsene.