Кіріспе

Томас Карлайлдың философиялық тұжырымы Табиғи Табиғаттан Асқандық – Томас Карлайлдың философиялық тұжырымдамаларының бірі. Ол оның «Сартор Ресартус» (1833–34) романындағы бір тараудың атынан шыққан, онда Диоген Тифелсдрокхтың «Киім философиясы» атты еңбегінің орталық идеясы болып табылады. Табиғи Табиғаттан Асқандық «өмірдің өзі ғажайып, ал өмірде физикалық ғылым ешқашан анықтап не жоя алмайтын керемет элементтер бар» деген пікірді ұстанады. Карлайл Табиғи Табиғаттан Асқандықты қазіргі заманғы ғылымның жаңалықтарымен үйлесетін «жаңа миф» ретінде қарастырды. Мұғжизаны «жалғыз ғана Табиғат заңдарын бұзу» деп қарастырмаудың орнына,

Карлайлдың "Ұлы хабары"

Карлайл табиғи табиғаттан тыс ойды Ағартушылық дәуірінің қателіктерін түзету ретінде қарастырды, өйткені оның 1833 жылғы 13 ақпандағы күнделік жазбасында: «Табиғаттан тыс табиғат табиғаттан ерекшеленбейді» деген үлкен шындық бар, оны өткен ғасыр (әсіресе Францияда) дәлелдеуге тырысты. Философтар, табиғині табиғаттан тыс деңгейге көтерудің орнына, табиғаттан тыс деңгейді табиғиге төмендетуге ұмтылды. Менің ойлау жолымның мәні – соңғысын емес, біріншісін істеуде. Оның 1833 жылғы 31 наурыздағы күнделік жазбасында осы идеяның маңыздылығына деген сенімін қайталап айтты: «Сен бұл ұлы хабарыңның (табиғинің табиғаттан тыс екендігі) толығымен айтылмай жоғалып кетеді деп қорықпа. Бір жолмен немесе екіншісімен ол айтылады және айтылады [.] Оны қағазға қандай болса солай жазып, өзіңнен шығарып сөйле, сонда сенің ауыр, мұқтаж өмірің бекер болмайды». Карлайл 1852 жылғы 15 және 16 қарашада жазған бір мақаланы Джеймс Энтони Фроуд өңдеп, Карлайлдың өмірбаянында «Рухани оптика» деп жариялады. Онда Карлайл мүлдем жаңа (немесе бұрын ойластырылмаған) құдайлық түрі туралы жазды, бұл құдайлық бұрынғыдан гөрі үйге әлдеқайда жақын. Бұл Иудеядан, Олимптан, Асгардтан, Маунт-Мерудан келмейтін құдайлық; ол адамның өзінде, әрбір тірі адамның жүрегінде. Карлайл айтқан ескі «құдайлық» – теизм, оны Птолемей моделімен салыстырады, ал табиғи табиғаттан тыс табиғат Коперник моделімен салыстырылады. Коперник жүйесі Птолемей жүйесін басып озғандай, табиғи табиғаттан тыс табиғатқа сену «бұрын-соңды болмаған, немесе кем дегенде, біздің арамызда жазу және тарихи жазбалар болғаннан бері болмаған» «рухани әлемде» «революция» болып табылады.

Ықпал

Карлайлдың Табиғи Табиғаттан тыс теориясы британдық идеализмге зор әсер етті. Джеймс Хатчисон Стирлинг бұл тарауда "Ұлыбританияда айтылған жоғары философияның алғашқы сөзі, биліктен шеттетілген Жоғарғы Күштерді қайта орнатуға жасалған алғашқы ағылшын сөзі бар" деді. Бұл термин әдеби контекстте (әсіресе М. Х. Абрамс) Маргарет Олифант, Элизабет Гаскелл, Бронте отбасы, Э. М. Форстер, Эрик Панки және Уильям Шекспирдің шығармаларын талқылау үшін қолданылған.