Кіріспе

Венгр раввині Аарон Хорин (3 тамыз 1766 – 24 тамыз 1844) – венгр раввині және ерте діни реформаның негізін салушы. Ол орган пайдалануды және ана тілінде дұға оқуды қолдады, сондай-ақ заманауи үлгідегі мектептер ашуға зор үлес қосты. Хорин реформаторлар үшін маңызды тұлғаға айналды, бірақ өзі әлі дәстүрлі қағидалармен жұмыс істеді. Ол қоғамдық мәселелерге де қызығушылық танытты – еврейлердің құқықтары үшін күреске белсенді қатысып, мемлекеттік органдарға ықпал етті.

Алғашқы еңбегі

1798 жылы Хорин өзінің алғашқы «Имре Ноам» (אמרי נועם – Ұсыныс сөздері) атты кітапшасын жариялады, онда белуха балығының қабықтары болғандықтан, Писание бойынша оны тамақ ретінде пайдалануға рұқсат етілгенін дәлелдеді. Оның пікірін Ландау және басқа да авторитеттер қолдағанмен, Мордехай Бенет және оның жақтастары оған қарсы күшті оппозиция көрсетті. Пакс раввині Исаак Кришабер «Маḳḳel No'am» (מקל נועם – Ұсыныс таяқшасы) деген жорамалды жоққа шығарды, бұл Хориннің «Ширён Ḳассим» (שריון קשקשים – Қабықтардың қаруы) атты екінші кітапшасына (Прага, 1799) себеп болды. Хориннің Венгриядағы дәстүрлі салты-дәстүрлерге қарсы тұруы оның көптеген әріптестерінің наразылығын тудырды. 1802 жылдың көктемінде ол Сомоги ауданына сапар жасады. Оның уағыздары жергілікті яхудилерге ұнады, ол өзін осы аймақтың болашақ раввині деп санады және жариялаған кітапшасының бетіне осы лауазымды қосты. Нагиканиза қауымының президенті, бай және беделді Моше Лакенбахер Хоринге өзінің аудандағы достарына әсер етуге уәде берді; бірақ Лакенбахер консерваторлардың реформаторға қарсы күшті қарсылығын білгеннен кейін, ол көп ұзамай оған бұрылып кетті.

Православтардың қарсылығы

1803 жылы Прагада Хорин 'Emeḳ ha Shaweh (Егістіктің аңғары) атты үш бөлімнен тұратын еңбегін жариялады. Бірінші және ең маңызды бөлігі, Рош Амана (Мәңгілік Ағынның Басы), онда ол халықтың рухани басшыларына дәстүрлі заңдарды өзгертуге және оларды заман талаптарына бейімдеуге билік берді, бұл оған көп қарсылық тудырды. Хорин Маймонидтің 13 сенім қағидасын қарастырып, оның заманындағы венгр еврейлері арасында сирек кездесетін білімге ие екенін көрсетті. Халахадан өзге, Хорин Аггаданы да философиялық тұрғыдан түсіндірді. Ол осы әдісті Зохарға да қолданды, оны мистикадан мүлдем алыс, бірақ болжамды білімнің бай көзі деп санады. Бұл көзқарас тек теориялық немесе интуитивті, практикалық емес, Кабалаға қатысты, оның дұрыс санаға қайшы келетін сенім екенін ол есептеді. Кітаптың басында рабби Моше Мюнцтің мақұлдауы мен рабби Моше Куництің мақтау өлеңі жарияланған. Бұл еңбек православиелік партияның наразылығын тудырды, олар екінші басылымның жарық көруіне кедергі келтірді, ал Хорин оған көптеген түзетулер мен қосымшалар дайындаған еді. Бенет Арад қауымына кітапта дінге қарсы пікірлер бар екенін және оны өртеу керектігін жазды. Алайда, қауым өз раввині қолдады, бірақ оның кейбір мүшелері Бенеттің жағына шықты, ал олардың басшысы, бай адам, Хоринді уағыз айтқанда жұрт алдында қорлады. Арад кеңесі енді Мюнцке кітапта дінге қарсы пікірлер жоқ екенін растау үшін үндеді. Мюнц авторды мақұлдағаннан кейін қиын жағдайға түсті, себебі православиелік партия оны Хоринді айыптауға және оған үлгілі жаза беруге шақырды. Ол осы талаптарға көніп, 1805 жылдың 1 қыркүйегінде екі раввинді Обудаға шақырып, олармен бірге сот құрып, Хоринге шақырды. Сот отырысы келесі күнді де қамтыды, бірақ Мюнц сол кезде келмеді.

Үкім шығарылды

Самуэль Бутшовиц, Асзод раввині, енді үкім шығарды: "Хорин өзінің кітабының мазмұнын қайтарып алуға тиіс. Егер ол одан бас тартса, оның сақалы діни бұзылғандықтары үшін жаза ретінде кесіледі". Содан кейін, халық синагог ауласында таспен атқан Хорин, өзінің пікірлерін сол заманғы дінтанушылардың пікірлеріне бағындырғанын және кітабының жарияланбауын қалағанын мәлімдеді. Сот Хориннің жалақысын төмендету туралы да шешім шығарды, бірақ оның қауымының басшылары бұл шешімге наразылық білдірді. Хорин императорлық үкіметке шағымданды, ол 1806 жылғы 24 маусымда үкімді күштен шығарып, Арадтағы қарсыластарының жетекшісін сот шығындарын төлеуге міндеттеді; сондай-ақ, ол 1804 жылғы Шаббат Шувадағы артық әрекеттері үшін жазаланғаны жөн деп тапты. Хорин қарсыласын кешіргенін және шығындарды өтеу туралы талаптарынан бас тартқанын айтты. Одан әрі мәселелерді болдырмау үшін, ол жазуды тоқтатуға шешім қабылдады.

Реформаға деген көзқарас

Гамбургтегі яһудилер арасындағы Реформа қозғалысы оның зор қолдауына ие болды. 1818 жылдың 7 сәуірінде жазылған және Nogah ha Ẓedeḳ (Адалдықтың нұры) жинағында жарияланған «Ḳin'at ha Emet» (Ақиқатқа деген құлшыныс) атты мақаласында ол неміс тіліндегі дұғалар, орган пайдалану және басқа да діни рәсімдердегі өзгерістер сияқты реформаларды қолдайтынын мәлімдеді. Дегенмен, ол басты дұғалар, атап айтқанда «Шма» және он сегіз бата, еврей тілінде оқылуы керек екенін, себебі осы тіл Израильдің қайта жаңғыруына деген сенімді сақтайды деп есептеді. Ол сондай-ақ, ғибадатхананың күнделікті құлшылық үшін ашылуын қалады. Мюнцтің ықпалымен Хорин 1819 жылдың 19 ақпанында бұл жазбаны еске алды; бірақ бір жыл өткен соң «Dabar be 'Itto» (Уақтылы сөз) атты еңбегін жариялады, онда ол «Ḳin'at ha Emet» мақаласында білдірген пікірлерін қайталады және Реформаның құқығын қатты қорғады. Лёб Герцфельдтің неміс тіліндегі аудармасы Венада жарық көрді. Бұл Австрия мен Германиядағы прогрессивті партиялардың назарын оған аударды. Көрнекті тұлға Майкл Лазар Бидерман Венада салынатын жаңа ғибадатханаға Хориннің тағайындалуын ұсынды; бірақ үкімет оған қарсы болғандықтан, оның орнына Исаак Ноа Маннхаймер сайланды.

Баденмен кеңес

Баден ұлы герцогтігінің үкіметі Хориннен (1821 жылдың 3 ақпанында) банкир С. Хабер арқылы раввиннің міндеттері және Австрия мемлекеттеріндегі реформалар туралы пікірін сұрады. Хорин жауап ретінде «Иггерет Эласаф», яки «Африкалық раввиннің Еуропадағы әріптестеріне жолданған хаты» деген еңбегін жазды, оны М. И. Ландау (Прага, 1826) жариялады. Онда ол Тораның діни шындықтар мен діни заңдарды қамтитынын, соңғыларының бір бөлігі Палестинада ғана қолданылатынын, ал қалғаны барлық жерде міндетті екенін айтты. Бұл заңдарды құзыретті орган, мысалы, синод уақытша тоқтата алады, бірақ толығымен жоюға болмайды. Тек адам тарапынан шығарылған жарлықтар мен сақтық шараларын ғана сол заманғы жағдайларға сәйкес жоюға болады. Ал әдет-ғұрыптар мен салты (минхагим) туралы айта келсек, үкімет еврей ғалымдарымен кеңескеннен кейін оларды өзгерте немесе жоя алады, бірақ діни істерге басқа ешқандай араласуға болмайды. Хорин сонымен қатар консисториялар, мектептер, теологиялық семинариялар құруды және еврейлер арасында ауыл шаруашылығы мен кәсіптерді дамытуды ұсынды. Ол өзінің қауымында осы идеялардың бір бөлігін іске асырды, онда көптеген шеберлер болды. Ол мектеп ашып, мәжілісханаға діни рәсімдерге реформалар енгізді, тіпті оның ұсынысымен орган орнатылды. Ол Пасха күндері күріш пен бұршақ жеуге рұқсат берді. Хорин еврей заңдарын және әдет-ғұрыптарын реттеуге және өзгертуге арналған синодтар туралы теориясын әрқашан сақтап келді. «Треу Боте» (Прага, 1831) еңбегінде ол сенбі күнін жексенбіге көшіруге қарсы екенін мәлімдеді, бірақ қазіргі заманның талаптарын ескере отырып, синодтар саяхаттау және жазуға қатысты сенбі заңдарының қатаңдығын жеңілдете алады деген пікірін білдірді. 1835 жылы Будада жарық көрген тағы бір еңбегінде ол Израильдің қайта бірігуі туралы пайғамбарлық уәделерді Иерусалимде жоғарғы діни биліктің орнатылуын білдіретінін түсіндірді. «Хиллель» диалог түрінде және оның басқа да жазбалары «Биккуре ха 'Иттим» кітабының төртінші томында жарияланды. 1819 жылы ол Ландау баспасынан (Прага, 1828) шыққан «Абақ Софер» (Жазушының шаңы) атты кітапты жазды, онда «Йоре Деа», «Эвен ха 'Эзер» туралы түсіндірмелер, филактериялар, Нақыл сөздер 1:10 және одан кейінгі жазбалардың түсіндірмесі және екі жұмбақ бар. «Елдегі қарт бала» (Yeled Zeḳunim) (Вена, 1839) еңбегінде ол сенбі және мереке күндері пойызбен саяхаттау, жеті күндік аза тұру мерзімін қысқарту, орган қолдану және т.б. мәселелердегі практикалық реформаларды қайта-қайта қолдады, сондай-ақ өзінің өмірбаянының қысқаша суретін берді. Оның өмірбаянын жазған Леопольд Лёв осы еңбекке кіріспе жазды. 1840 жылғы Дамаск ісінің салдарынан Хорин 1753 жылы жазылған кешірімді қайта жариялады, онда автор қанға қатысты жаланың жалған екенін дәлелдейді. Хорин кіріспе жазды, ал Лёв – өмірбаяны. 1844 жылдың 26 шілдесінде, өмірінің соңғы апталарында, ол ауру төсегінен Брансвик раввиндерінің конференциясымен толық келісімде екенін білдіретін мәлімдеме жазды, ал 11 тамызда ол Венгрия раввиндерінің Пакс конференциясына үндеу жіберді. Ол Арад қаласында қайтыс болды. Ол еврейлердің азаттығы үшін күреске белсенді қатысып, мемлекеттік билік органдарына үлкен ықпал етті. Оның немересі Франц Хорин – Венгрияның депутаты болды.