Кіріспе
Жюль Массенің операсы Дон Кихот (Дон Кихот) – Жюль Массенің француз тіліндегі либреттосына Анри Каиннің бес актідегі операсы. Ол алғаш рет 1910 жылдың 19 ақпанында Монте-Карло операсында қойылды. Массенің «comédie héroïque» операсы, Дон Кихоттың көптеген сахналық нұсқалары сияқты, Мигель де Сервантестің «Дон Кихот» романымен тікелей байланысты емес. Операның түпнұсқасы – 1904 жылы Парижде алғаш рет көрсетілген ақынның «Le chevalier de la longue figure» пьесасы. Осы нұсқада қарапайым шаруа қызы Алдонза (Дулсинея) романдағыдай емес, көбірек өрнектелген, сүйкімділікке құмар, жергілікті әдемі қыз Дулсинея болып келеді, ол ескі адамның ерліктеріне шабыт береді.
the opera
Don Quichotte (Don Quixote) is an opera in five acts by Jules Massenet to a French libretto by Henri Caïn. It was first performed on 19 February 1910 at the Opéra de Monte Carlo. Massenet's comédie héroïque, like many dramatized versions of the story of Don Quixote, relates only indirectly to the novel Don Quixote by Miguel de Cervantes. The immediate inspiration was Le chevalier de la longue figure, a play by the poet fr first performed in Paris in 1904. In this version of the story, the simple farm girl Aldonza (Dulcinea) of the original novel becomes the more sophisticated Dulcinée, a flirtatious local beauty inspiring the infatuated old man's exploits.
Құрастыру тарихы
Алғашында «Дон Кихотты» үш актілі опера деп жоспарлаған Массенет оны 1909 жылы жазуға кірісті. Ол ауыр ревматизм ауруынан зардап шегіп, көбінесе төсекте жатқандықтан, «Дон Кихот» композициясы оның айтуынша, бір түрлі «жайлылық сыйлаған дәрі» болды. Осы жаңа туындыға назар аудару үшін ол «Бахус» операсын жазуды уақытша тоқтатты. Опера бес актілі болғанымен, музыкасы екі сағаттан да аз. Массенет өзінің комикалық батыр кейіпкерімен жақын сезімталдық байланысқа түсті, себебі ол алғашқы қойылымда Дульцине рөлін орындаған Люси Арбеллге ғашық болған. Ол кезде 67 жаста болды және екі жылдан кейін дүние салды. «Дон Кихот» рөлі – орыс басы Федор Чалиапиннің ең маңызды жетістіктерінің бірі болды, себебі бұл рөл осы орындаушы үшін арнайы жазылған. Опера Рауль Гунсбургтің Монте-Карло операсы үшін Массенеттен тапсырыс берген алты операның бірі еді.
Өнер тарихы
Дон Кихоттың премьерасы Монте-Карлода 1910 жылғы 19 ақпанда өтті, одан кейін мамыр айында Брюссельде, ал 1910 жылғы желтоқсанда Марсель мен Парижде қойылымдар болды. Opéra Comique-дегі премьерасы 1924 жылғы қазанда болды, содан кейін келесі ширек ғасыр ішінде 60-тан астам спектакль қойылды; Арбелл 1924 және 1931 жылдары орындады, ал Шаляпин 1934 жылы сол жерде қатысты, дирижерлер қатарында Морис Фригара, Пол Бастид және Роджер Дезормиер болды. 1912 жылы ол Нью-Орлеандағы француз опера театрында (27 қаңтар) және Лондон опера театрында (17 мамыр) көрсетілді. 1913 жылғы 15 қарашада Филадельфияда бұл туынды таныстырылды. Чикагодағы премьерасы (Чикаго Гранд Опера компаниясы) 1914 жылғы 27 қаңтарда Аудиториум театрында өтті. Маркукс 1929 жылғы желтоқсанда Чикагодағы Чикаго азаматтық опера театрының ашылу маусымында Ко Глэйдпен бірге басты рөлді қайта орындады. Нью-Йорк қаласындағы Метрополитен операсы 1926 жылы оны тоғыз рет қойды, бірақ осы қойылымдардың жағымсыз сынға ұшырауынан және Лоренс Гилманның «Herald Tribune» газетінде Массене музыкасын сынауынан кейін, опера Метте ешқашан қайта қойылған жоқ. Оны Бостон опера компаниясы (сахналық қоюшы және дирижері Сара Колдуэлл) 1974 жылы (Ноэль Тайл, Дональд Грамм және Миньон Даннмен) және 1986 жылы Нью-Йорк опера театры орындады. Монте-Карлода және Францияда жиі және мерзімді қайта қойылымдардан басқа, ол Италияда да үлкен жетістікке ие болды (1928 жылы Катанияда, 1933 жылы Туринде (Teatro Regio), 1952 жылы Болоньяда, 1982 жылы Венецияда, 1992 жылы Флоренцияда). Польшадағы премьерасы 1962 жылы Краков операсында, ал Балтық мемлекеттік операсының премьерасы 1969 жылы болды. Николай Гьяуров 1974 және 1981 жылдары Чикагодағы Лирикалық операда атаулық рөлді зор ықыласпен орындады, ал Лирикалық опера бұл туындыны 1993 жылы Самуэль Рами, Жан Филипп Лафонт және Сюзанна Ментцермен бірге қайта қойды. 1912 жылдан бері Ұлыбританиядағы алғашқы қайта қойылым 1994 жылғы қазанда ағылшын ұлттық операсы Рихард Ван Алланның Кихот рөлінде болды. 1996 жылы қайтадан қойылым көрсетілді. Соңғы жылдары 2000 жылы Парижде (Сэмюэл Рами басты рөлде), 2009 жылы Сан-Диегода Ферруччо Фурланетто мен Денис Грейвс, 2010 жылы Брюссельде Хосе ван Дам және Палермода Ферруччо Фурланетто мен Арутжун Кочкинянмен сахналанды. Опера 2011 жылғы ақпан-наурыз айларында Сиэтл опера театрында Джон Рельеаның басты рөлінде орындалды. 2012 жылы Санкт-Петербургтегі Мариинский театры Фурланеттоның қатысуымен жаңа қойылым қойды. Чикагоның Лирикалық операсы 2016 жылы Сан-Диегодағы қойылымның декорациялары мен костюмдерін пайдаланып жаңа қойылым жасады, ал 2018 жылғы наурыз айында Опера Австралия Сиднейде бұл туындыны сахналады.
Рөлдер
Рольдер, дауыстар, алғашқы актерлік құрам, 19 ақпан 1910 ж. Дирижер: Леон Жехин
Ла-бэлль Дульсине (Әдемі Дульсине) контральто Люси Арбелль
Дон Кихот бас Феодор Шаляпин
Санчо (Санчо Панза) баритон Андре Грес
Педро (Травести) сопрано Бриенц
Гарсиас (Травести) сопрано Бриэль
Родригес тенор Эдмонд Варнери
Хуан тенор Шарль Дельмас
Бандиттер басшысы сөйлейтін Делестанг
Екі валет баритон Тириа & Бори
Төрт бандит сөйлейтін
Хор: Ақсүйектер, Дульсине достары, ханымдар, бандиттер, халық.