Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұсынылған мемлекеттік бірігу
Proposed state merger
Польша-Литва-Мәскеу одағы – Польша-Литва одағы мен Ресей патшалығы арасындағы жеке одақ негізінде құрылатын ұсынылған мемлекет еді. Мұндай одақ құруға 1574 жылдан 1658 жылға дейін және 18 ғасырдың соңында әртүрлі жолдармен бірнеше мәрте әрекет жасалды, бірақ екі тараптың да қарама-қайшы талаптарының кесірінен ол ешқашан іске аспады. Ұсынылған одақ поляк тілінде Үштік одақ (unia troista) деп белгілі, сондай-ақ поляк-ресейлік одақ (unia polsko rosyjska) немесе поляк-мәскеулік одақ (unia polsko moskiewska) деп те аталады.
The Polish–Lithuanian–Muscovite Commonwealth was a proposed state that would have been based on a personal union between the Polish–Lithuanian Commonwealth and the Tsardom of Russia. A number of serious attempts by various means to create such a union took place between 1574 and 1658 and in the late 18th century, but it never materialized because of the incompatible demands from both sides. The proposed union is known in Polish as the Triple Union (unia troista) and has also been called the Polish–Russian Union (unia polsko rosyjska) or the Polish–Muscovite Union (unia polsko moskiewska).
Негізгі себептері
Польша ақсүйектері арасында мұндай одақ жақтастары, соның ішінде ықпалды діни емес ойшылдар Ян Замойский мен Лев Сапиха, оның пайдасына бірнеше аргумент келтірді: даулы шығыс шекарадағы бейбітшілік, күшті әскери одақтас және колонизация мен крепостнойлық үшін салыстырмалы түрде сирек қоныстанған аумақтар (Польша тәжімен салыстырғанда). Бұл идеяны иезуиттер және басқа да папалық өкілдері де қолдады, олар Шығыс православиелік Ресейді католик дініне өткізу мүмкіндігінен ешқашан бас тартқан жоқ. Кейбір ресейлік боярлар бұл ұсынысты тартымды деп тапты (мысалы, Борис Годунов, патша Федор I кандидатурасын қолдаған), себебі егер Ресейде Одақтың Алтын бостандықтары қолданылса, ол патшаның билігін әлсіретіп, оларға бұрынғыдан гөрі жоғары мәртебе берер еді. Содан кейін ұсыныстар Ресеймен жеке одақ құру және түрлі экономикалық және саяси келісімдерге (сауда кедергілерін жою, адамдардың еркін қозғалысы және т.б.) қатысты болды, тіпті Польша-Литва Одағының құрылуына әкелген принциптерді (1569 жылғы Люблин одағы) пайдаланып, бір мемлекет құруға дейін бару жолдары қарастырылды. Дегенмен, поляк тарапы ұсынған барлық ұсыныстарды ресейлік патша қабылдамады. Ең нәтижелі келіссөздер 1600 жылы өтті, осы кезде Лев Сапиха басқаратын поляк дипломатиялық миссиясы Мәскеуге келді. Сапиха Борис Годуновқа Польша-Литва мен Ресей арасындағы одақ туралы толыққанды идеясын ұсынды. Екі билеушінің де поддандылары бір-біріне қызмет етуге, екінші елге саяхаттауға, екінші билеушінің поддандыларымен неке қиюға, жер иеленуге және екінші елде білім алуға құқылы болар еді. Мәскеу ұсынылып отырған шарттардың кейбір бөліктеріне (қылмыс күдіктілерін экстрадициялау сияқты) келісуге дайын болғанымен, діни төзімділік (православиеден басқа діндер, әсіресе католицизм Ресейде қуғынға ұшырады, ал Одақта барлық діндерді уағыздауға рұқсат етілді) және адамдардың еркін қозғалысы (поляк ғалымдарының пікірінше) туралы талаптарға қатысты қатаң қарсылық білдірді. Ресей патшасы Иван бұған «опричнина» деп аталатын қатаң репрессия саясатымен жауап берді. 1596 жылғы Брест одағы Ресей мен Одақ арасындағы жақындасуға қарсы болған православиеліктер үшін тағы бір аргумент болды, олар бұл Ресейді католиктендіруге жасалған алғы қадам деп санайтын.
Proponents of such a union among the Polish nobility, including the influential secular thinkers Jan Zamoyski and Lew Sapieha, had listed several arguments in its favour: peace on the turbulent eastern border, a powerful military ally and relatively sparsely populated territories (compared to the Polish Crown) for colonisation and serfdom. The idea was also supported by the Jesuits and other papal emissaries, who never ceased to entertain the idea of bringing Eastern Orthodox Russia into the Catholic fold. Some of the Russian Boyars found the proposal attractive (like Boris Godunov, a supporter of Czar Feodor I's candidacy) for various reasons, such as the fact that the Golden Freedoms of the Commonwealth, if applied in Russia, would weaken Czar's power and thus grant them a much higher status than enjoyed previously. The proposals then revolved around introducing a personal union between the Commonwealth and Russia and various economic and political agreements (elimination of trade barriers, free movement of people etc.) up to the creation of one country by using the framework of that led to the creation of the Polish–Lithuanian Commonwealth in the first place (Union of Lublin of 1569). However, all proposals presented by the Polish side were rejected by the Russian Czar. The most promising negotiations took place during 1600, when a Polish diplomatic mission, led by Lew Sapieha, arrived in Moscow. Sapieha presented to Boris Godunov an elaborated idea of a union between Poland–Lithuania and Russia. The subjects of both rulers were to be free to serve the other ruler, travel to the other country, contract marriages with the other ruler's subjects, own land and go study in the other country. Although Moscow was willing to agree to some parts of the proposed treaties (like extradition of crime suspects), it strictly opposed points on religious tolerance (non Orthodox religions, especially Catholicism, were persecuted in Russia, unlike in Commonwealth, which allowed all faiths to be preached) and free movement of people (according to Polish scholars). to which Russian Czar Ivan responded with the policy of violent repressions, the so called oprichnina. The Union of Brest of 1596 was a further argument for the Orthodox opponents of the closer ties between Russia and the Commonwealth, who argued that it was the prelude to the Catholicisation of Russia.
Польша мұрагерлігі
Бұл идея алғаш рет 16 ғасырда, Ягеллон әулетінің соңғы польша патшасы Зигмунд II Август қайтыс болғаннан кейін талқыланды. Ресейдің патшасы IV Иван ("Қорқынышты") поляк ақсүйектері арасында танымал кандидатқа айналды. Ол Польшада, әсіресе кіші және орта дворяндар арасында айтарлықтай қолдау тапты, олар оны поляк-литвалық магнаттардың күшінің артуын шектеу мүмкіндігі деп қарады. Тақ мұрагері жоқ кезеңде екі дипломатиялық миссия (Михал Харрабурда, Литва писары және Енджей Тарановский басшылығымен) Польшадан Мәскеуге келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Ливон соғысынан туындаған жағдайлар, Иванның (Ливаның бақылауында болған Киев Русінің бұрынғы территорияларын талап еткен) аумақтық талаптары және Иванның Ресей тарапы "өзін басқа еуропалық монархиялар деңгейіне түсірмей, Польшаға дипломатиялық миссия жіберіп, оны патша болуға шақыруға келмейді" деген шешімі келіссөздердің сәтсіз аяқталуына себеп болды. Екінші тақ мұрагері жоқ кезеңде, 1574 жылы, Иван IV кандидатурасы Польшада жоғары бағаланды, бірақ Польшаға келген Мәскеу дипломатиялық миссиясының бұл мәселені талқылауға өкілеттігі болмады. Соңында, Жан Сиераковский басқаратын Иванды қолдаушылар фракциясы Сеймде: "Москваның Ұлы князі патшалыққа ең лайықты кандидат болар еді, бірақ оның үнсіздігіне байланысты оны ұмытуға мәжбүрміз және оны есімдерімізге алушы болмаймыз" деп мәлімдеді.
The idea was first broached in the 16th century, after the death of the last Polish king of the Jagiellon dynasty, Sigismund II Augustus. Czar Ivan IV of Russia ("the Terrible") became a popular candidate among the Polish nobility. He had substantial support in Poland, especially among the lesser and the middle nobility, which saw in him an opportunity to limit the growing power of the Polish Lithuanian magnates. During the interregnum, two diplomatic missions (led by Michał Harraburda, pisarz litewski and Jędrzej Taranowski) were sent from Poland to Moscow to hold discussions. The negotiations failed because of hostilities resulting from the Livonian War, territorial demands by Ivan (who wanted former territories of Kievan Rus', which was under control of Lithuania) and the decision by Ivan that the Russian side would not "lower itself to the level of other European monarchies and send a diplomatic mission to Poland begging for him to become a king". During the second interregnum, in 1574, the candidature of Ivan IV was even highly regarded in Poland, but the Moscow diplomatic mission that arrived in Poland had no orders or prerogatives to negotiate that matter. Eventually, the disappointed pro Ivan faction, represented by Jan Sierakowski, issued a statement in the Sejm: "The Great Prince of Muscovy would be the best choice for king, but because of his silence we are forced to forget him and should not mention him again".
Ресейлік мұрагерлік
Идеяны қолдаушылардың әртүрлі тобы Иван Қорқыныштың қайтысынан кейін Ресейде мүмкіндіктерді көріп, ол сол кездегі соңғы орыс билеушісі болды, оның заңдылығы ешқашан күмәндалмады. Бұл ұсыныс Иванның өлімінен кейін Польшада Стефан Баторий мен Ресейде Федор I билік еткенде қайта жанданды. 1587 жылы Баторий қайтыс болғаннан кейін Федор I Польша тағына ие болуға қызығушылық танытып, Польшаға дипломатиялық миссия жіберді. Оның Литвалықтар арасындағы қолдауы жоғары болды, бірақ поляктар Федордың католик дініне өтуін талап ететін бірнеше талаптар қойды, бұл мүлдем мүмкін емес нәрсе еді. Соңында Зигмунд III Ваза Польшаның королі болып сайланды. Федордың қайтысы Зигмундты Мәскеу тағына өзінің кандидатурасын ұсынуға итермеледі, бірақ Польшаның дипломатиялық миссиясы Мәскеуге келген кезде Борис Годунов жаңа патша болып сайланды.
The mixed circle of the proponents of the idea saw an opportunity in Russia after the death of Ivan the Terrible, the last Russian ruler of the time whose legitimacy was never questioned. The proposal was revived soon after Ivan's death through the reigns of Stefan Batory in Poland and Feodor I in Russia. After Batory's death in 1587, Feodor I became quite interested in acquiring the Polish throne and sent a diplomatic mission to Poland. His support among the Lithuanians was high, but Poles issued several demands, such as requiring Fedors's conversion to Catholicism, an absolutely unthinkable event. Eventually, Sigismund III Vasa was elected the king of Poland. The death of Feodor prompted Sigismund to propose his candidacy for the Moscow throne, but by the time Polish diplomatic mission arrived in Moscow, Boris Godunov had been elected as the new Czar.
Соңғы польша патшасының ұсынысы
Ақырында, бұл идея 18-ғасырда Польшаның соңғы патшасы Станислав Август Пониатовскийдің өзі мен Ресей патшайымы Екатерина Ұлы арасында неке жасау туралы ұсыныс жасап, Польша мемлекетін сақтап қалуға тырысқан кезде қайта оралды. Поляк тарапының мұндай идеяны ертерек қарастыруы мүмкін болған себебі 1573 жылғы Варшава конфедерациясының (Варшава келісімінің) рухына байланысты болуы мүмкін, ол Комонвеллдегі католик емес дворяндарға кем дегенде формалды түрде теңдік берді. Дегенмен, қабылданған конвенция сол заман үшін ерекше либералды акт болды, бірақ мұндай толық теңдік тіпті Комонвеллдің өзінде де ешқашан іске аспады. Сол кездегі көптеген бөліністер, егер династиялық болмаса, діни сипатта болды және католиктер мен православие христиандық тармақтары арасындағы қарым-қатынас ең жақсы жағдайда шиеленіскенін ескерсек, мұндай идеяның мүлде қарастырылғаны таңғажайып көрінеді. Ресей тарапының мұндай идеяны қабылдауы да қиын болды, себебі Ресей империясындағы католицизмге деген көзқарас өте теріс болды. Осылайша, поляк-литва-москва одағы идеясын кейбір прогрессивті және секулярлық поляк дипломаттары бастапқыда қолдағанмен, азаз топтың күш-жігері ақырында Ресейдің католицизмге қарсылығын жеңе алмады және мұндай одақ католиктердің православиеге үстемдік етуіне алып келеді деген қауіп болды.
Finally, the idea returned in the 18th century, when the last Polish king, Stanisław August Poniatowski, attempted to save the Polish state by proposing a marriage between himself and Russian Empress Catherine the Great. The very possibility that such an idea could have been seriously considered by the Polish side early on was likely based on the spirit of the 1573 Warsaw Confederation (Warsaw Compact), which guaranteed, at least formally, an equality for non Catholic nobles in the Commonwealth. However, the adopted convention was an unprecedentedly liberal act for its time, such a full equality was never achieved in reality even within the Commonwealth itself. Taking into account that the most divisions of the time, if not dynastic ones, were religious and the relationship between the Catholic and the Eastern Orthodox branches of Christianities were strained at best, it remains surprising that such an idea was seriously considered at all. It remains equally unlikely that such an idea could have been accepted by the Russian side because the view towards Catholicism in the Russian Empire was highly negative. Thus, while the idea of a Polish–Lithuanian–Muscovite Commonwealth was supported early on by some progressive and secular Polish diplomats, the efforts of the few could not in the end overcome Russian opposition to Catholicism and the fear that such a union would spell Catholic domination over Orthodoxy.