Кіріспе
Әлеуметтік психология мен әлеуметтануда, «өзімнің тобым» – дегені, адамның психологиялық тұрғыдан өзін мүшесі санайтын әлеуметтік топ. Ал, «өзге топ» – жеке тұлғаның өзін танымайтын әлеуметтік тобы. Мысалы, адамдар өздерін құрбыларымен, отбасымен, қоғамдық ұйыммен, спорт командасымен, саяси партиямен, жынысымен, сексуалдық бағдарымен, дінімен немесе ұлтымен байланыстырады. Әлеуметтік топтар мен санаттарға жататын психологиялық байланыс, түрлі құбылыстармен байланысты екені анықталды. Осы терминологияны Анри Таджфел және оның әріптестері 1970 жылдары әлеуметтік үлгі теориясын жасау кезінде танымал етті. «Өзімнің тобым» және «өзге топ» жіктелуінің маңыздылығы «минималды топ парадигмасы» деп аталатын әдіс арқылы анықталды. Таджфел және оның әріптестері адамдардың бірнеше минут ішінде өзіне ұнайтын топтарды құра алатынын және мұндай топтар тіпті белгілі бір суреттерге деген қалау сияқты толығымен кездейсоқ және ойдан шығарылған айырмашылықтарға негізделіп құрыла алатынын анықтады. Неврологияда адам миының әлемді «біз» және «олар» деп жіктеуге бейімділігі туралы зерттеулер бар. Мұнда «өзімнің тобым» және «өзге топ» мүшелігі әлеуметтік жағдайға байланысты (сондықтан үгіт-насихат құралдарының ықпалына ұшырайды), ал қарсылықтың күші жеңіл жеккөруден бастап «өзге» топты толыққанды адамдық қасиеттерінен айыруға дейін (мысалы, псевдоспециация арқылы) ауытқиды.
In social psychology and sociology, an in group is a social group to which a person psychologically identifies as being a member. By contrast, an out group is a social group with which an individual does not identify. People may for example identify with their peer group, family, community, sports team, political party, gender, sexual orientation, religion, or nation. It has been found that the psychological membership of social groups and categories is associated with a wide variety of phenomena. The terminology was made popular by Henri Tajfel and colleagues beginning in the 1970s during his work in formulating social identity theory. The significance of in group and out group categorization was identified using a method called the minimal group paradigm. Tajfel and colleagues found that people can form self preferencing in groups within a matter of minutes and that such groups can form even on the basis of completely arbitrary and invented discriminatory characteristics, such as preferences for certain paintings. In neurology, there is an established literature about the innate propensity of the human brain to divide the world into us and them valence categories, where the exact membership of the in group and out group are socially contingent (hence vulnerable to the instruments of propaganda), and the intensity exists along a spectrum from mild to complete dehumanization of the "othered" group (such as through pseudospeciation).
Қатысқан құбылыстар
Адамдарды «өзіміздікі» және «бөгде» топтарына психологиялық жіктеу түрлі құбылыстармен байланысты. Төмендегі мысалдар көптеп академиялық зейінге ие болды.
Топ ішіндегі артықшылық
Бұл белгілі бір жағдайларда адамдар өз тобының мүшелеріне сыртқы топқа немесе топтан тыс деп есептелетін адамдарға қарағанда артықшылық беретінін және оларға жақындық танытатынын көрсетеді. Бұл басқаларды бағалау, байланыс орнату, ресурстарды бөлу және тағы да көптеген жолдармен көрініс табуы мүмкін. Басқалардың әрекеттерін қабылдауымызға да топтық жақындық әсер етеді. Адамдар бір әрекетті, оны өз тобының мүшесі жасаған-жасалмаған, немесе басқа топтың мүшесі жасаған-жасалмаған, соған байланысты әртүрлі түсінуі мүмкін. Шындығында, адамдар өз тобының немесе команда мүшелерінің әрекеттерін, сыртқы топ мүшелерінің әрекеттерінен гөрі жақсырақ бағалайды. Бұл құбылыс 2013 жылы Моленбергс және оның әріптестері жүргізген эмпирикалық зерттеуде көрсетілген. Олар бір ойынның бірдей видеосын көргенмен, олардың баяндамалары соншалықты өзгеше болды, олар екі толығымен әртүрлі ойынды көргендей болды. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар өз тобының мүшелерінің беттерін, сыртқы топ мүшелерінің беттерінен гөрі жылдамырақ және дәлірек таниды. Мысалы, нәсілдерді салыстыру зерттеуін жүргізген зерттеушілер қара және ақ терілі қатысушылардан қандағы оттектің деңгейіне байланысты белсенділік (BOLD) сигналын тіркеді, олар бейтаныс қара және ақ терілі адамдардың суреттерін көріп, есте сақтауға тырысты. Олар зерттеуге қатысушылардың миының төменгі шеңберлік бөлігінде орналасқан, объектілерді және беттерді танумен байланысты түбірлі беттік аймақта (FFA) белсенділігі, өз нәсілдес беттерін қарағанда, басқа нәсілдес беттерді қарағанда жоғары екенін анықтады. Бұл сыртқы топқа жатқан немесе таныс емес беттер, топтың беттері сияқты қарқындылықпен "бет" ретінде қабылдалмауы мүмкін екенін көрсетеді. Алдыңғы зерттеулер де сыртқы топ мүшелерінің құнын төмендету және оларды адамгершіліктен айыру, сыртқы топтың бетінің бастапқы кодталуы мен конфигурациялық өңделуіне кедергі келтірілген кезде күшейе түсетінін көрсетті. Осылайша, бұл бастапқы кодтау процесі ғана сыртқы топ мүшелерін адамгершіліктен айырмайды, сонымен қатар олардың бір-біріне ұқсас көрінуіне де ықпал етеді, ал өз тобының мүшелері одан гөрі әртүрлі болып көрінеді.
Топтың біртектілігі
Адамдарды әлеуметтік топтарға бөлу топ мүшелерінің бір-біріне ұқсас екендігі туралы қабылдауды күшейтеді. Осының салдары – сыртқы топ мүшелерінің біртектілігі әсері. Бұл сыртқы топ мүшелерінің біртекті деп қабылдануын, ал өз тобының мүшелерінің әртүрлі деп қабылдануын білдіреді, мысалы: "Олардың бәрі бірдей; біз әртүрліміз". Бұл, әсіресе, жағымсыз қасиеттерге қатысты жиі кездеседі. Кейбір жағдайларда, өз тобының мүшелері жағымды қасиеттері тұрғысынан ұқсас деп қабылдануы мүмкін. Бұл әсер ішкі топтың біртектілігі деп аталады.
Топтан тыс ерекшелік
Ішкі топтар мен сыртқы топтар арасындағы кемсітушілік – бұл ішкі топқа деген жақсы қарым-қатынас пен сыртқы топқа деген ұқсас жақсы қарым-қатынастың жоқтығы. Сыртқы топты кемсітушілік – бұл сыртқы топтың ішкі топ мүшелеріне қауіп келтіретіні туралы түсінік. Бұл құбылыс көбінесе ішкі топқа деген жақсы қарым-қатынаспен бірге жүреді, себебі ол адамдардың өз топтарына жақын болуын қажет етеді. Кейбір зерттеулер сыртқы топты кемсітушілік, сыртқы топтың ішкі топтың мақсаттарына кедергі келтіретін немесе бөгет қоятын болып қабылданған кезде пайда болады деп көрсетеді. Сондай-ақ, сыртқы топты кемсітушілік – санаттау процесінің табиғи салдары екені де айтылған.
Әлеуметтік ықпал
Адамдар өз тобының мүшелерінен әртүрлі ықпалға түседіні көрсетілді. Яғни, топтық жіктелу психологиялық тұрғыдан маңызды болған кезде, адамдар өз нанымдарын топтың әлеуметтік нормаларына сай өзгертеді.
Топтық поляризация
Бұл, әдетте, топтардың өз мүшелерінің бастапқы көзқарастарынан артық радикал шешімдер қабылдауға бейімділігін көрсетеді, бірақ орталыққа жақын нанымдарға қарай поляризация да байқалған. Бұл құбылыс топ ішіндегі және топтан тыс жіктелудің психологиялық маңыздылығымен байланысты екені дәлелденген.
Адам эволюциясындағы ролі
Эволюциялық психологияда топтық жақсы көру, коалициялық байланыстың пайдалылығы үшін іріктелген эволюциялық механизм ретінде қарастырылады. Жыныс және этникалық қасиеттер сияқты ерекшеліктер мұндай жүйелердің өзгермейтін немесе тіпті қажетті белгілері деп саналды. Дегенмен, жақсы көру элементтерінің икемді екенін көрсететін дәлелдер бар, себебі оларды әлеуметтік жіктеудің өзгеруімен жоюға болады. Мінез-құлық генетикасы саласындағы бір зерттеу икемді және ессенциалистік жүйелердің қатар өмір сүруін қамтамасыз ететін биологиялық механизмдердің болуы мүмкін екенін ұсынады.