Минкьяте: Флоренциялық карта ойынының тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Минкиате – Италияның Флоренция қаласында пайда болған 16 ғасырдың басындағы карта ойыны. Қазіргі таңда кеңінен таралмаған. Минкиате ойында қолданылатын 97 картадан тұратын ерекше жинаққа да қатысты болуы мүмкін. Бұл жинақ таро карталарымен тығыз байланысты, бірақ одан да көп козырь карталарын қамтиды. Ойын тарокки ойынына ұқсас, алайда одан күрделі. Минкиате – бұл бастапқы ойынның флоренциялық түрі.

Тарих

Флоренция – тароның туған жері саналатын қалалардың бірі. Таро карталары туралы ең алғашқы жазба 1440 жылы Флоренциядағы нотариус Сигизмунд Пандольфо Малатестаға екі жинақтың берілуін тіркеген кезде пайда болды. «Минкиате» сөзі «мағынасыздық» немесе «трифл» дегенді білдіретін диалект сөзінен шыққан, ол «менкла» сөзінен, «ментұланың» қарапайым түрінен, латынша «фаллус» деген мағына беретін сөзден туындаған. «Минкионе» сөзі итальян тілінде «ақылсызданған» дегенді білдіреді, ал «минкионаре» – «күлдіру» деген мағынаны білдіреді. «Ақымақ» картасы барлық таро ойындарында маңызды рөл атқаратындықтан, ойынның мағынасы «Ақымақтардың ойыны» болуы мүмкін. «Тароккиниде» «сминкиате» – командаластармен байланысуға қолданылатын сигнал. «Минкиате» туралы ең алғашқы мәлімет 1466 жылы Луиджи Пулчидің Лоренцо де Медичиге жазған хатында кездеседі. Алайда, бұл ойынды 78 картадан тұратын жинақпен ойнағандығын Розенвальд парақтары дәлелдейді, олар 1480-1500 жылдар аралығында Флоренция таросының кесілмеген парақтарынан құралған. 97 карталық жинақтан екі маңызды айырмашылық бар. Біріншіден, 97 карталық «минкиатеде» кейбір төменгі козырлардың реті төменнен жоғарыға қарай өтеді: Қайрат, Әділдік, Доңғалақ және Арба. Розенвальд жинағында бұл рет – Әділдік, Қайрат, Арба және Доңғалақ. Екіншіден, Розенвальд парақтарында Папайыш екінші козыр ретінде кездеседі, ол 97 карталық жинақта жоқ. 1500 жыл шамасында жазылған флоренциялық ән таро жинағындағы козырларды Розенвальд парақтарындағыдай тізімдейді, бірақ Папайыш жоқ, бұл сол кезде бұл карта жинақтан алынып тасталғанын көрсетеді. Ән басқа козырларды да Қайрат, Әділдік, Арба және Доңғалақ ретінде көрсетеді, бұл Розенвальд парақтарынан 97 карталық жинақтың ретіне өтудің аралық кезеңі екенін көрсетеді. 97 карталық «минкиате» алғаш рет жаңадан енгізілген козырлардың ең жоғарысы – Жұмыр (XXXV) картасының атымен «гермини» деп аталды. «Гермини» туралы ең алғашқы жазба 1506 жылға дейін сақталып қалған. Бұл жинақ 20 жаңа козырды 15-ші козыр мен Жұлдыздың арасына (қазіргі 36-шы козыр) бір блок ретінде енгізу арқылы жасалды. Жаңа жинақ өте танымал болды, сондықтан 77 карталық жинақтың өндірісі тоқтатылды, ал 17 ғасырда ескі «минкиате» атауы үлкен жинаққа берілді. Ойын Флоренциядан Италия мен Францияның қалған бөліктеріне сол ғасырда тарады. Сицилияда ол «галлерин» деп, Лигурияда «ганеллини» деп аталды, бірақ бұл аймақтарда қолданылатын ережелер Флоренция ойынынан мүлдем өзгеше болғандығы туралы құпия сілтемелерді қоспағанда, жоғалып кетті. Барлық сақталған ережелер Тоскана Ұлы Герцогтығында және Папалық мемлекеттерде ойналатын түрден алынған. 18 ғасырға қарай «минкиате» Италияда тароның бастапқы ойынынан асып түсті. Паоло Минуччи 1676 жылы ойын туралы түсініктеме жариялады, ал ойынды Ромен Мерлин 1869 жылы Парижде жарияланған «Origine des cartes à jouer» еңбегінде егжей-тегжейлі сипаттады. Ол 18 ғасырдың соңында Германияда да белгілі болды. Ойын 1930 жылдары Генуяда әлі де ойналатын, бірақ оның танымалдылығы 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында төмендеді.

Florence is one of the contenders for the birthplace of tarot. The earliest reference to tarot cards, then known as trionfi, is dated to 1440 when a notary in Florence recorded the transfer of two decks to Sigismondo Pandolfo Malatesta. The word minchiate comes from a dialect word meaning "nonsense" or "trifle", derived from mencla, the vulgar form of mentula, a Latin word for "phallus". The word minchione is attested in Italian as meaning "fool", and minchionare means "to laugh at" someone. The intended meaning may be "the game of the fool", considering that the card "The Fool", also called "The Excuse", features prominently in the game play of all tarot games. In tarocchini, sminchiate is a signal used to communicate to a teammate. The earliest reference to minchiate is found in a 1466 letter by Luigi Pulci to Lorenzo de' Medici. However, this game was believed to be played by a 78 card deck as evidenced by the Rosenwald sheets, uncut sheets of Florentine tarots dated from 1480 to 1500. There are two other differences from 97 card minchiate. First, in 97 card minchiate the sequence for some of the lower trumps goes from lowest to highest: Fortitude, Justice, Wheel, and Chariot. In the Rosenwald ordering it is Justice, Fortitude, Chariot, and Wheel. Second, the Rosenwald sheets contains the Popess as the second trump which is not found in the 97 card deck. In a Florentine song written around 1500, the trumps in a tarot deck were listed as almost exactly as the Rosenwald sheets with the exception of the missing Popess which likely means that this card was dropped from the deck by that time. The song also ranks the other trumps as Fortitude, Justice, Chariot, and Wheel, which suggests it is a transitional stage from the Rosenwald sheets to the 97 card deck's order. 97 card minchiate was first known as germini, after the Gemini (XXXV) card, the highest of the newly introduced trumps. The earliest record of germini dates to 1506. This deck was created by inserting the 20 new trumps as a single block between trump 15 and The Star, which is now trump 36. The new deck proved so much more popular that the 77 card deck ceased production and the older name of minchiate was transferred over to the larger deck during the 17th century. The game spread from Florence to the rest of Italy and France during that century. In Sicily, it was called gallerini while in Liguria it was known as ganellini but the rules used in these regions are lost save for cryptic references that they were quite different from the Florentine game. All surviving rules are derived from the type played in the Grand Duchy of Tuscany and the Papal States. By the 18th century, minchiate had overtaken the original game of tarot in popularity in Italy. Paolo Minucci published a commentary on the game in 1676, and the game is described in detail by Romain Merlin in Origine des cartes à jouer, published in Paris in 1869. It was also known in Germany during the late 18th century. The game was still played in Genoa in the 1930s, but its popularity declined in the late 19th and early 20th century.

Пиатниктің үйірі

1930 жылы Венаның «Пиатник» компаниясы шығарған, құпиялы француздық колодаларда да қырық козы болған. Олар Орталық Еуропа таросы үшін қолданылатын «Industrie und Glück» колодаларына ұқсайды. 54 картадан тұратын «Industrie und Glück» үлгісі сияқты, қарапайым мастилерде 32 карта бар, ал 40 козырда рустикалық жанрлық суреттер бейнеленген. «Sküs» (Ақымақ) картасымен бірге карталардың жалпы саны 73-ке жетеді. Құпияны күшейтіп, қаптамасы француз тілінде жасалған. «Industrie und Glück» типіндегі колодалар француз тілді елдерде ойыншылар қауымдастығына ие емес, ал «Minchiate» ойыны 1930 жылдары Генуяда тек бірнеше ойыншымен ғана шектелген деп саналады.

Ойын

Минкиате екі-төрт ойыншымен ойналуы мүмкін, ең көп таралған нұсқасы төрт ойыншыдан екі серіктестік құрайды. Пол Хусон бұл 40 картаның Минкиате колодасының 40 козыры болуы мүмкін деген болжам жасады. Ол сондай-ақ, Лиландтың 1892 жылғы «Этруск және римдік ескерткіштер халық дәстүрінде» атты кітабында Тарокко карталарымен оқылатын, Янусқа арналған сиқыр бар екенін көрсетті.