Кіріспе
Арменияның патшасы 370-374 жылдар аралығында Пап (шамамен 353 374/375) - Арменияның патшасы 370-374/375 жылдар аралығында Арсакид әулетінің мүшесі. Оның билігі саяси ахуалдың жылдар бойына созылып, қысқа, бірақ елеулі тұрақтандыру кезеңін көрді. Армения 367/368 жылдары Сасанид патшасы Шапур II-нің қолынан басып алынып, қиратылғанына қарамастан, Папа 370 жылы Рим көмегімен жас кезінде таққа отырғызылды. Оның билігінің басында Армения мен Рим Багаван шайқасында парсыларды бірге жеңді, ал патшалықтың кейбір бұрынғы аумақтары оның шпарапетінің (бас генерал) Мушег Мамиконянның күшімен қайтадан басып алынды. Паптың билігі монархия, дворяндар мен шіркеудің татуласуымен басталса да, оның шіркеумен қарым-қатынасы тез нашарлады. Пап Армения патриархы Нерсе I-ді уландырды деп айтылады, бірақ кейінірек кейбір тарихшылар бұл оқиғаға күмән келтіреді. Ақырында Римдіктер де оны парсылармен одақтасып жатыр деп күдіктенді. Император Валент оны 373/374 жылдары өлтіруге тырысты, бірақ 374/375 жылдары өлтіруге қол жеткізді. Оның орнын немере інісі Вараздат бағынды. Паптың әрмен шіркеуімен қарым-қатынасы қиын болғандықтан, классикалық әрмен тарихшылары оны жаулықпен суреттеген. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин Паптың батылдығы мен ақыл-ойына ризашылық білдірді. Кейбір армян тарихшылары Паптың армян монархиясын нығайтуға және қиын жағдайларда тәуелсіз сыртқы саясатты жүргізуге тырысқанын бағалап, оң баға берді.
Pap (c. 353 – 374/375) was king of Armenia from 370 until 374/375, and a member of the Arsacid dynasty. His reign saw a short, but notable period of stabilization after years of political turmoil. Although Armenia had been conquered and devastated by the Sassanid king Shapur II in 367/368, Pap was restored to the throne at a young age with Roman assistance in 370. Early in his reign, Armenia and Rome won a joint victory over the Persians at the Battle of Bagavan, and some former territories of the kingdom were reconquered by the efforts of his sparapet (general in chief) Mushegh Mamikonian. Although Pap's reign began with a reconciliation of the monarchy, nobility and church, his relations with the church soon deteriorated. Pap allegedly had the Patriarch of Armenia, Nerses I, poisoned, although some later historians doubt this narrative. Pap also eventually ran afoul of the Romans, who suspected him of colluding with the Persians. The emperor Valens unsuccessfully attempted to assassinate him in 373/374, but ultimately succeeded in having him killed in 374/375. He was succeeded by his nephew Varazdat as king. Pap is depicted with hostility by the classical Armenian historians, likely due to the king's troublesome relationship with the Armenian Church. The Roman historian Ammianus Marcellinus, however, praised Pap for his bravery and cleverness. Some later Armenian historians have reevaluated Pap positively, valuing his attempts to strengthen the Armenian monarchy and pursue an independent foreign policy under difficult circumstances.
Отбасы
Пап Арменияның арсасид патшасы Аршак (Арсакс) II мен оның әйелі Парандземнің ұлы болды. Паптың нақты туған жылы белгілі емес және тарихшылар оны талқылап отыр; бір дереккөз оны шамамен 353 деп атайды. Армян тарихшысы Хакоб Манандиан Паптың шын мәнінде оның бірінші күйеуі Гнелмен (Аршактың немере інісі) болған Парандземнің ұлы болуы мүмкін деп санайды. Тарихшы Альберт Степанян Паптың шын мәнінде Аршақтың ұлы болғанын, бірақ ол бастапқыда заңды түрде Гнелдің ұлы деп саналғандығын айтады, өйткені Аршақ Парадземге stūr ī būtak немесе čakarīh деп аталатын ирандық стильдегі левираттық некеде үйленген болатын. Сонымен қатар, Аршак Парандземді алғашқы әйелі Олимпиямен әлі некеде болған кезде үйленді, дегенмен Аштышат шіркеу кеңесінде көп әйел алуға тыйым салынды. Осы себептерге байланысты Аршак Папты өзінің заңды ұлы және мұрагері ретінде заңдастыруда үлкен кедергілерге тап болды. Степанянның айтуынша, тек Олимпия патшайым қайтыс болғаннан кейін (Парандземнің бұйрығы бойынша улану арқылы) Парандзем толықтай патшалық күйеуіне айналды және оның ұлы Папа Арменияның мұрагер ханзадасы ретінде танылды. Ал тарихшы Нина Гарсоян Пап Аршақтың заңды ұлы және мұрагері болған болуы керек деп санайды, өйткені оған аса жауыз көздер оның заңдылығына ешқашан күмән келтірмейді. Ол тағы бір гипотезаны ұсынады, оның айтуынша, Пап 350 жылы Аршактан Пәрандземге туған, содан кейін Пәрандзем уақытша некеде Гнелге беріліп, кейіннен Аршак оны қайтарып алған, осылайша Паптың Гнелдің өлімінен бұрын қалай туылғанын түсіндіреді. Паптың ағасы немесе жарты ағасы болған көрінеді, оның ұлы Вараздат Паптан кейін патша болды. Бұл ағасы туралы атаулары жоқ Фауст Византия немесе Мовсес Хоренаци, Паптың өмірі туралы екі негізгі армяндық дереккөз, бірақ тағы бір армяндық еңбек, атын атамаған Вита Святого Нерсе, Паптың Трдат есімді кіші ағасы болған деп хабарлайды. Паптың аты Орта Ираннан шыққан, сөзбе-сөз "әке" дегенді білдіреді. Аммиан Марцеллиннің тарихының қолжазбаларында оның есімі Пара деп жазылған, ал тарихшылар оны Папа деп оқиды.
Таққа көтерілу
367/368 жылдары Паптың әкесі Аршак II Сасанид патшасы Шапур II-мен бейбіт келіссөздер жүргізу үшін Парсы еліне барған, бірақ түрмеге қамалған, армян тағында ол бос қалды. Королева Парандзем мен Принц Пап патша қазынасымен бірге Артөгерасса (Артагерс) бекінісіне бас сауғалады. Аммиан Марцеллиннің айтуынша, парсы басқыншы күштерін екі армян қайтқыны, Килакс (Глак) және Артабан (Артаван немесе Вахан) басқарды. Фауст сонымен қатар екі армян Нахарарын (магнаттары), Меружан Арцруни мен Вахан Мамиконянды (бәлкім, Аммианның Артабанымен бірдей), Шапур II-нің билігі кезінде басшылық лауазымдарда, сондай-ақ парсы асыл атақтарын иеленген Зик пен Каренді атаған. Шапур II Сасанид әкімшілік билігін (Зик және Карен) нахарар билігімен (Арцруни және Мамикон) біріктіруді көздеген болуы мүмкін. Қоршау кезінде Аршак II-нің әйелі Парандзем күйеуінің атынан Килакс пен Артабанға жүгінді. Екі адам Арсакидтер монархиясына қайта оралып, Паптың қашып кетуін ұйымдастырды. Темистий Паптың император қыстаған Марцианополистегі Валенстің сарайына келгенін баяндады. Фаусттың айтуынша, Папа Рим территориясында болған кезінде анасымен байланыста болған және оны қайтып оралуын күтуге шақырған. Валент оны Армения шекарасынан Понт Полемониактың Нео-Кесариясына жіберді, онда Папа "болашақ қолдау мен білім алды". 369 жылы паптар Мушег Мамиконий (Фаустқа сәйкес) немесе Килакс пен Артабан (Аммианға сәйкес) өтініші бойынша Валенс Папқа Армения аумағына оралуға рұқсат берді. Оған еріп келген "коме эт дукс" Теренций, бірақ ол әлі де Римдіктермен Арменияның патшасы ретінде танылмаған.
Армения патшасы
Валент Папқа патшалық атақ беруден бас тартты, өйткені бұл 363 жылы шілдеде Жовиан қол қойған бұрынғы келісімді бұзады, ол бойынша Рим армян істеріне араласпауға уәде берді. Дегенмен, Шапур Паптың қалпына келтірілуіне ашуланып, Арменияға жеке шабуыл жасады, бұл Папты Армениядан қайта кетуге және Лазицадағы Рим шекарасына жақын жерге жасырынуға мәжбүр етті. Папқа шабуыл жасаудың орнына Шапур ІІ өзінің шабуылын 369/70 жылдың қысында болған Артогерассаға бағыттады. Патша қазынасы парсылар қолынан қашып, Парандзем зорланып, өлтірілді. Шапур II жергілікті христиандарды жүйелі түрде қудалай бастады, шіркеулерді қиратып, от ғибадатханаларын тұрғызып, зороастризмге айналдырды. Шапур II жасырынған кезде Паппен байланысып, оны өз жағына шығаруға көндіруге тырысты. Шапур II-нің ықпалымен Пап екі жүзді Килакс пен Артабанды өлтіріп, адалдық белгісі ретінде олардың бастарын шаханшахқа жіберді. Алайда Шапурдың Паппен татуласу әрекеті Аринтейдің Рим әскерімен бірге Арменияға оралуымен тоқтатылды, бұл шамамен 370 жылдың көктемінде Папты екінші рет таққа отырғызды. 371 жылдың көктемінде Шапур II Арменияға тағы да жаппай шабуыл жасады. Валент оған жауап ретінде Арменияға генералдары Траян мен Вадомар бастаған әскерді жіберді. Армения әскері де шұңқыршы Мушег Мамиконянның қолбасшылығымен жиналды. Римдік әрмендердің бірлескен әскері Багреванд аймағында басқыншы парсы әскеріне қарсы шығып, Багаван шайқасында жеңіске жетті. Византиялық Фауст жеңіске Мұшег Мамиконийді жеткілікті құрметтейді және Пап шайқасты жақын маңдағы Нпат тауының биіктігінен бақылап отырғанын жазады. Келесі шайқастар кезінде әрмендердің көбірек аумақтары парсылардан (Фаусттың айтуынша) қайтарып алынды, соның ішінде 363 жылы Жовиан парсыларға берген Арзанене мен Кордуен. Жаздың соңында Шапур II өзінің астанасы Ктесифонға кері қайтты, ал Валенс Антиохияға оралды. Шапур II өзінің империясының шығыс бөлігіндегі Кушан шабуылдарымен айналысуының нәтижесінде Армениядағы үлкен Рим құрылысына қарсы тұра алмады. Осылайша, Римнің Арменияға Pap патша арқылы билік етуі біршама сенімді болды. Пап таққа отырғанда жас жігіт болған, әрине, әлі жасөспірім. Билік құрғанның басында ол патриарх Нерсес І-ді Арменияға қайта оралуға шақырды. Нерсес келісіп, Арменияның шіркеулері мен шіркеу институттарын қалпына келтірді, кедейлерге қамқорлық жасады және елдегі шіркеудің ықпалын қалпына келтірді. Осы арада, шпарапет Мушег Армениядағы Арсасид билігін қалпына келтіру үшін науқан жүргізді, монархияға қарсы көтерілген провинцияларды қатыгездікпен жазалады, парсылық нахарарларды патша билігіне бағындыруға мәжбүр етті және көршілес Албания мен Ибериядан аумақтарды қайтарып алды. Осы алғашқы табыстардан кейін көп ұзамай Папа патриарх Нерсемен қақтығысқа түсті. Фаусттың айтуынша, Нерсес Папқа күнәкар мінез-құлқы үшін үнемі сөгіс беріп, оған шіркеуге кіруге рұқсат бермеді; Мовсес Хоренаци Паптың Нерсеске атасының тұсында дворяндардан тәркіленген жерлерді қайтарып бергені үшін ашуланғандығын білдіреді. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Пап Валенстің арийлік дін саясатын қолдағандықтан шіркеумен қақтығысты деп санайды; басқалары Пап тек аты-жөнінде ғана христиан болған және ол зороастризмге жанашырлық танытқан деп санайды. Ал тағы басқалары Паптың дін қызметкерлерімен қақтығысын Аршак II билігі кезінде Нерсес құрған қайырымдылық мекемелері түрінде едәуір мүлік пен байлық жинаған шіркеудің шамадан тыс күшін шектеу үшін жасаған қадамдарының нәтижесі деп санайды. 373 жылы Пап Нерсесті өзінің Хах ауылындағы сарайға түскі асқа шақырып, уландырған. Содан кейін патша Нерсес құрған қайырымдылық мекемелерін таратты, шіркеуге төленетін ptghi және tasanord ондықтарын жойды және шіркеудің көптеген жерлерін басып алды. Сондай-ақ, ол дін қызметкерлерінің әскери қызметтен босатылуын шектеп, төменгі дін қызметкерлерінің ұлдары мен бауырларын соттың қарамағына беруге бұйырды. Пап оның орнына Юсик есімді адамды тағайындап, оны Кесарияға құлшылыққа тағайындауға жіберді, бірақ Кесария епискобы Василий оны құлшылыққа тағайындауға келіспеді. Валенс Вазильден жағдайды тез арада шешіп, Папқа қолайлы жаңа кандидатура табуды өтінді. Василий мұны орындамады және Римдік Кесария Римдік патриархы әрмен патриархын құлшылыққа тағайындаудағы дәстүрлі рөлін жоғалтты. Фаусттың айтуынша, танымал және күшті патриархты улау патша мен дворяндар арасындағы қақтығысқа әкеліп соқты. С�...
Күз
Жаңа патриархты тағайындау туралы даудан басқа, Папаның Валенспен қарым-қатынасы Рим қолбасшысы Теренцийдің әсерінен одан әрі зардап шекті. Теренций императорға хат жазып, Папаны сынға алды және оның Парсы еліне кетуіне жол бермеу үшін әрмен патшасын орнынан түсуге кеңес берді. Фаусттың айтуынша, Пап сондай-ақ Кесария мен басқа он екі Рим қалаларын, соның ішінде Эдессаны бұрынғы Арсасидтер аймағы ретінде басқаруды талап етті. Аммиан, керісінше, Папа Римге толықтай адал болды деп мәлімдейді. Валент Папты өлтіруді шешті және оны 373 немесе 374 жылы Тарс қаласында кездесуге шақырды. Пап 300 атты ертіп келді, бірақ Антиохияда әлі де болған императордың жоқтығынан тез уайымдады, сондықтан Арменияға қашып барып, артынан жіберілген легионмен шайқасты. Теренций жергілікті жерді жақсы білетін екі скутарий (қақпалы ат әскері) генералдарын, Паптан кейін әрмендік Даниэль мен ибериялық Барзимерді жіберді, бірақ олар Папты ұстай алмады. Генералдар Паптың тұтқындалудан қашу үшін сиқырлы күш қолданғанын және өзінің партиясын жасыру үшін қара бұлтты қолданғанын, бұл Фаусттың Папты жын-шайтан билегенін еске салады. Бұл тек Паптың сипатына қарсы шабуыл болуы мүмкін, өйткені ол арийлер мен пұтқа табынушыларға деген жанашырлығын білдірді. Аммиан Паптың азаматтары өз патшаларының оралуын қуана қарсы алғанын және тіпті оны өлтіруге тырысқаннан кейін де Пап Рим империясына қарсы шықпағанын жазды. Содан кейін Валенс Арменияның comes et dux ретінде Теренцийдің мұрагері Траянға Паптың сенімін алуға және оны өлтіруге бұйрық берді. 374 немесе 375 жылы Траян жас патшаға арнап ұйымдастырған қонақасы кезінде варвар күзетшісі Папты өлтірді. Аммиан Валенттің бұйрығы бойынша Паптың өлтірілуін негізсіз және опасыз іс деп сипаттап, Валентиан І-нің Квад королі Габинийді өлтіруіне ұқсас етіп, Паптың арбағы көп адамды қуды деп мәлімдейді. Арменияның аймағында Рим әскерінің көптігі болғандықтан, Папқа әлі де адал армян нахаралары патшаны өлтіруді наразылықпен қарсы алған жоқ. Римдіктердің жаңа патшасы Паптың немере інісі Вараздат (Варасдат) болды, оны барлығы қабылдады. Вараздат Римде өсіп, Армениядағы Римдік абыройлы үйдің басшысы болғандықтан, Мамикониялықтар Мушег Мамиконияның регентшілігімен билік ете бастады. Шапур II ұзақ уақыттан бері Папқа құмарлықпен қараған, ал оның өлтірілуі мен римдікпен алмастырылуы парсылардың ашуын туғызды; алайда Шапур басып кірмеді және тек дипломатиялық іс-қимыл жасады.
Неке және балалылық
Пап әрмендік абыройлы әйелге тұрмысқа шықты, оның аты - Зармандухт, ол оған екі ұл тудырды: Аршак (Арсакс) III және Вагаршак (Вологас). Паптың ұлдары кейіннен Паптың мұрагері Вараздатты елден қашуға мәжбүрлегеннен кейін, Мамиконянның қолбасшысы Мануэль Паптың ұлдарын Арменияның қос билеушілері етті. Сонымен қатар, кейбір ғалымдар Вараздат Паптың заңсыз баласы болған деп санайды.
Тарихнама
Классикалық армян тарихшылары Папқа қас қарайды және оған көптеген күнәларды жүктейді, олардың ішінде ең бастысы - Нерсе I-ді өлтіру. Византиялық Фауст, эпикалық деректерге сүйене отырып, Папты толығымен зұлым және туғаннан бастап жын-шайтанға билік еткен ретінде суреттейді, бұл оны содомия және жануармен жыныстық қатынас сияқты күнәларға әкелді. Папқа деген мұндай көзқарасты оның ариандықты насихаттауы және шіркеудің билігі мен ықпалын шектеуге тырысуы себеп болған, патшаның армян шіркеуімен қарым-қатынасының қиындығы түсіндіреді. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин, классикалық армян тарихшыларынан айырмашылығы, Паптың замандасы болған, жас патшаның батылдығы мен ақыл-ойы үшін мақтаған және оған қарсы алғашқы өлтіру әрекетінен құтылғаннан кейін, оның азаматтары "ең үлкен қуанышпен" қарсы алған деп сипаттаған. Кейінгі әрмен тарихшылары Папқа оң көзбен қарады, оны шіркеуші тарихшылардың әділетсіз құрбаны деп санады және оның әрмен монархиясын нығайту және қиын жағдайларда тәуелсіз сыртқы саясатты жүргізу әрекеттерін бағалады. Папқа Фауст жазған "жаман істердің" бірнешеуі патшаның соғыстан бүлінген Армения патшалығын тұрақтандыру және қайта тұрғызуға күш салғандығы ретінде қайта түсіндірілді. Кейбір басқа да қазіргі заманғы тарихшылар Папқа оң баға берген жоқ. Ноэль Ленскидің пікірінше, Пап Шапур II-нің жойғанынан әлі қалпына келе жатқан патшалықты басқаруға тырысқан, бұл оны ақыр соңында құлдырауына әкелген дұрыс емес шешімдер қабылдауға итермелеген.
Мәдени суреттер
Пап - Арменияның қамқоршысы Ұлы Нерсе трагедиясының кейіпкері, оны 1857 жылы 19-ғасырдағы армян драматургы, актер және редакторы Саргис Ванендеци (Саргис Мирзаян) жазған. Пап - Степан Зорянның 1944 жылы алғаш рет жарық көрген "Пап Тагавор" тарихи романының басты кейіпкері.