Кіріспе
Шығыс православиесіндегі (паламиттік) теологияда Құдайдың мәні (ousia) мен энергиялары (energeia) арасында ерекшелік бар. Бұл ерекшелік Грегорий Палама (1296–1359) тарапынан Калабриялық Барлаамның, гуманист ғалым және теологтың, ересі деп айыптауына қарсы Афондық монахтардың тақуалық тәжірибесін қорғау мақсатында жасалған. Шығыс православие теологтары бұл ерекшелікті нақты, тұжырымдамалық емес ерекшелік деп санайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлы жарылыстан бері Батыс христиандық ой-санасы Құдайға қатысты мән мен энергия арасындағы ерекшелікті қабылдамайды, оны Үштікке қабылдамас бөлініс енгізген еретік және көпқұдайшылыққа ұқсас деп сипаттайды.
In Eastern Orthodox (palamite) theology, there is a distinction between the essence (ousia) and the energies (energeia) of God. It was formulated by Gregory Palamas (1296–1359) as part of his defense of the Athonite monastic practice of Hesychasm against the charge of heresy brought by the humanist scholar and theologian Barlaam of Calabria. Eastern Orthodox theologians generally regard this distinction as a real distinction, and not just a conceptual distinction. Historically, Western Christian thought, since the time of the Great Schism, has tended to reject the essence–energies distinction as real in the case of God, characterizing the view as a heretical introduction of an unacceptable division in the Trinity and suggestive of polytheism.
Тарихи негіздер
Эссенция-энергия айырмашылығы 1296–1359 жылдары Салоникилік Григорий Палама жасаған, Афондық монахтардың гесихазм деп аталатын «тыныштық» арқылы үздірілмейтін ішкі дұға мен Құдайды зерделеуге қол жеткізу практикасын қорғау мақсатындағы тұжырымдамасы болды. Бұл тұжырымдама Калабриялық гуманист ғалым және теолог Барлаамның гесихазмді дінге қарсылық деп айыптауына қарсы жасалды. Гесихазмның мистагогиялық үйретілімдері 14 ғасырда Шығыс Православ шіркеуінде бірнеше жергілікті гесихаст кеңестерімен бекітілді, ал Григорийдің Ұлы оразаның литургиялық кезеңінде еске алуы Православие күнінің жалғасы ретінде қарастырылады.
Эсенция және энергия
Шығыс православие теологиясында Құдайдың мәні ousia деп аталады, "өзінен-өзі бар болып, еш нәрсеге тәуелді емес" және оның энергияларынан (грек тілінде energeia, латын тілінде actus) немесе әлемде іске асырылатын қызметтерінен ерекшеленеді. Құдайдың ousia-сы – Құдайдың өзі. Шығыс христиандығында оқытылатын Құдайдың мәні, болмысы, табиғаты және субстанциясы жаратылмаған және сөзбен түсіндірілмейді. Лосскийдің сөзіне сәйкес, Құдайдың ousia-сы – "еш нәрседе немесе ешбір нәрсеге тәуелді болмайтын, өзінен-өзі барлық". Құдайдың ousia-сына өзінен басқа еш нәрсе қажет емес және ол еш нәрсеге тәуелді емес.
Нақты айырмашылық
Әкесі Джон Романид айтқандай, Палама Құдайдың мәні мен оның энергиясы арасындағы айырмашылықты "шынайы айырмашылық" деп есептейді, ол томистік "виртуалды айырмашылықтан" және скотистік "формалды айырмашылықтан" өзгеше. Романид Барламның Құдайдың мәні мен оның энергиясы арасында "формалды айырмашылықты" қабылдағанын болжайды. Басқа авторлар да Паламаның құдайлық мән мен құдайлық энергиялар арасындағы айырмашылықты "шынайы" деп қарастыратынымен келіседі. Неопатристикалық мектеп өкілі Владимир Лосскийдің сөзіне сәйкес, егер мән мен энергия арасындағы шынайы айырмашылықты мойынламасақ, құдайлық жандардың (Құдайдың болмысы және/немесе шындықтары ретінде) және әлемнің жаратылуы арасындағы нақты шекараны анықтай алмаймыз: екеуі де құдайлық табиғаттың іс-әрекеттері болып табылады (жаратылмағаннан қатаң түрде жаратылмаған). Осылайша, Құдайдың болмысы мен іс-әрекеттері бір-бірімен үйлесіп, пантеизм іліміне алып келуі мүмкін.
Қазіргі заманғы түсіндірме
Кейбір қазіргі ғалымдар Паламаның Құдайдағы мән-қуаты мен энергиясының айырмашылығын метафизикалық "шынайы" айырмашылық ретінде сипаттауға қарсы тұрады. Православ философиялық теологы Дэвид Бентли Харт "Паламаның Құдайдың мәні мен энергиясы арасындағы шынайы айырмашылықты ұсынбақ болғанына" күмәнданады. Г. Филипс Паламаның айырмашылығы "онтологиялық" емес, керісінше, терминнің скотисттік мағынасындағы "формальды айырмашылыққа" ұқсас дейді. Доминикандық католик теолог тарихшысы Фр. Айдан Николс Паламаның мән-қуаты мен энергиясын ажыратуы "оның құтқару іс-әрекетінің сыртында ғана емес, тіпті тек "формальды" айырмашылық ретінде де емес, адам санасының шектеулі мүмкіндіктерінің талабы ретінде де қарастырылмауы керек" дейді. Джордж С. Пападеметрионың пікірінше, мән-қуаты мен энергиясының айырмашылығы "батыстың жаратылмаған мән-қуатын жаратылмаған энергиямен шатастыруына қарсы келеді, және бұл Құдайдың Actus Purus екендігі туралы талаппен байланысты".
Католиктік көзқарастар
Католик шіркеуі, католиктер қабылдауы тиіс жалғыз доктрина мен католиктер арасында пікір таласы тудыратын доктринаның теологиялық түсіндірмелері арасында ерекшелік жасайды. Шығыс және Батыс теологиялық дәстүрлеріне қатысты, Католик шіркеуі кейде бір дәстүрдің "аянның кейбір мәселелерін толық түсінуге екіншісінен гөрі жақын болуы немесе оны жақсырақ жеткізуі" мүмкін екенін мойындайды. Мұндай жағдайларда, шіркеу әртүрлі теологиялық тұжырымдамаларды "көбінесе бір-бірімен келіспейтін емес, толықтыратын" ретінде қарастырады. Мейендорфтың сөзіне сәйкес, Паламаның заманынан бастап ХХ ғасырға дейін, Рим-католик теологтары Құдайда нақты мән-энергия айырмашылығы бар деген пікірді қабылдамады. Олардың ойынша, Құдайдың мәні мен энергиясы арасындағы нақты ерекшелік, Никея бірінші соборының Құдайдың біртүтастығы туралы үйретісімен қайшы келеді. Алайда, Юрген Кульман Католик шіркеуінің Паламизмді еретик деп санамағанын, ал Палама Құдайдағы мән мен энергия арасындағы айырмашылықты Құдайды бөліктерге бөлетіндей деп ойламағанын айтады. Мейендорфтың мәлімдемесінше, ХХ ғасырдың соңында Рим-католик теологтарының Паламаға деген көзқарасы өзгерді, оның "қайта беделін табуы" Батыс шіркеуінің көп бөлігінің оны қасиетті деп есептеуіне әкелді, тіпті ол канонизацияланбаса да.