Кіріспе

Автосакраментальдар (испанша auto, "әрекет" немесе "ереже"; sacramental, "сакраментальды, құдайға қатысты") – Испания мен Латын Америкасына тән, бірақ кейбір ерекшеліктерімен Англияның ежелгі нұсқаулық драмаларына ұқсас драмалық әдебиеттің ерекше түрі.

Шығуы мен тарихы

Автосакраменталды Эвхаристияның құпиясын көркем бейнелеу ретінде анықтауға болады. Кем дегенде, Кальдерон заманындағы автосакраменталь осылай анықталған. Дегенмен, бұл анықтама алдыңғы ғасырлардағы автосакраментальдарға толық сәйкес келмейді, олардың көпшілігі Корпус Кристи мерекесінде ұсынылғандықтан ғана сакраменталь сипатқа ие болды. Олар көбінесе аллегориялық болып келеді, кейіпкерлер мысалы, Иман, Үміт, Әуе, Күнә, Өлім және т.б. сияқты ұғымдарды бейнелейді. Шындығында, кейбір автосакраментальдарда адам кейіпкері мүлдем болмаған, оның орнына Ұлылықтардың, Кербездіктердің, Элементтердің тұлғалары сомдалған. Автосакраменталь әрқашан Корпус Кристи мерекесін тойлаумен байланысты көшеде қойылған. Оған дейін қаланың басты көшелерінде салтанатты шеру өтіп, жол бойындағы үйлер мерекеге орай әшекейленген. Шеруде дін қызметкерлері Хостияны сәнді шатыр астында алып жүрген, одан кейін ықыласты жамағат іздеп келеді. Мадридте патша мен оның сарайы да дәрежесіне қарамастан, осы шеруге қатысқан. Соңынан, әдемі аттар тізілген көліктерде, қойылымға қатысатын қоғамдық театрлардың актерлері келген. Шеру көбінесе белгілі бір лауазымды тұлғаның үйінің алдында тоқтаған, дін қызметкерлері діни рәсімдерді орындағанда, жамағат шіркеудегідей тізе бүгіп отырған. Осы рәсімдер аяқталған соң автосакраменталь көрсетілген. Бұл қойылымдар, сондай-ақ шеру да көп шығынмен және салтанатты түрде өткізілген, олар тек осы шараны өткізетін қаланың мүмкіндіктерімен шектелген. Алғашқы автосакраментальдар бұрыннан бар діни материалдардан алынған, бірақ 16 ғасырдың басында, алғашқы нағыз автосакраменталь, яғни пьесаның тақырыбы Эвхаристияның құпиясы болған қойылым ұсынылған. Бұл автосакраментальдар халыққа зор әсер еткен. Ежелден бері, халыққа әр түрлі аллегориялар қатты ұнаған, ал осы автосакраментальдар діни мерекелер кезінде музыкасы мен сән-салтанатымен, сондай-ақ, мемлекеттік қаржы есебінен және Католик шіркеуінің мақұлдауымен ұсырылғандықтан, халықтың ықыласына ие болған. Хуан де ла Энчина (1468 – 1529): Гил Висентемен бірге испан драмасының негізін қалаушысы саналады; 1496 жылы сегіз эглогадан тұратын «Cancionero» атты кітабын жариялаған, ол автосакраментальдың алғабасы болды. Хуан де Тимонеда (c.1520 – 1583): алты автосакраменталь жазған, оның ішінде «La Oveja Perdida» бар; каталон тілінде жазылған жалғыз автосакраментальдің авторы. Лопе де Вега (1562 – 1635): шамамен 400 автосакраменталь жазған; 42 сақталған мәтін, оның ішінде «Жем-жылым» және «Шопанға айналған қасқыр» кіретін. Хосе де Вальдивильсо (1565 – 1638): 1622 жылы жарық көрген «Doce autos sacramentales y dos comedias divinas» кітабының авторы; аллегорияны қолдануда Кальдерон де ла Барканың алғабасы болды. Педро Кальдерон де ла Барка (1600 – 1681): автосакраменталь жазушыларының ең өнімдісі саналады; екі танымал автосакраменталі – «La cena del rey Baltaza», яки Белшазардың кеші және «El gran teatro del Mundo», яки Әлемнің ұлы театры.

Белшазардың той-думаны

Ой мен Даниял Белшазардың сарай бағында кездеседі. Ой, Даниялға Белшазардың Идолопоклонничествоға үйленгенін, бірақ ол бұрыннан Тщеславиеге үйленгенін айтады. Даниял Құдайдың халқы үшін аза тұтады. Белшазар Құрлық пен оның жаңа әйелі – Идолопоклонничествомен бірге кіреді. Ол олардың бір-бірін құшақтауына бұйрық береді. Олар онымен сөйлесіп, не ойлап тұрғанын сұрайды. Ол Ұлы Су тасқыны мен Бабыл мұнарасы туралы айтады. Ол әңгімелерін аяқтаған соң, екі әйелі оны өздерінің патшасы және құдайы деп жариялайды. Белшазар олардың байланысын не бұзатынын сұрайды, ал Даниял оған «Құдайдың қолы» Белшазарды, Тщеславиені және Идолопоклонничествоны бөле алатынын айтады. Белшазар Даниялға ашуланып, оның өміріне қауіп төндіреді. Даниял Құдай оны құтқаратынын айтады. Тщеславие мен Идолопоклонничество Белшазарға Даниял оларды қынжырлы ететінін айтады және олар кеткісі келеді. Олар кетіп бара жатқанда, Белшазар Даниялға өмірін екі патшайымға қарыз екенін, Құдайға емес айтады. Ой Даниялға ол құнды сабақ алғанын айтады – Құдайдың қолын шақыру арқылы оның өмірі болашақтағы жағдайлардан сақталуы мүмкін. Өлім мен Даниял кіреді және Белшазардың құмарлық пен пұтқа табыну күнәларын талқылайды. Өлім ашулы Құдайдың өкілі ретінде Даниял үшін Белшазарды өлтіруді ұсынады. Даниял Өлімге Белшазарға барып, қорқытуға рұқсат береді, бірақ оны өлтіруге болмайды. Даниял оның жанын құтқаруды қалайды. Өлім тек Белшазарға көрінуіне және ескертуіне рұқсат етілгеніне ренжіді, бірақ оның жанын алмады. Ол Ойды шақырады. Ой Өліммен қосылып, одан қорқады. Өлім Ойдан сұрайды: «Белшазар қайда?». Ой Өлімге Белшазардың екі әйелімен бақта екенін айтады. Өлім Ойдан оны сонда алып баруды сұрайды. Ой келіседі, өйткені ол «жоқ» деп айтуға батылы жетпейді. Белшазар, Идолопоклонничество және Тщеславие кіреді. Олар Белшазардан неге соншалықты қапаланып, сөйлеуді тоқтатқанын сұрайды. Белшазар өзінің қатты қайғысының қайдан пайда болғанын білмейтінін айтады. Олардың ешқайсысы көрмей отырған Өлім жақындап келеді. Өлім Белшазарға көрініп, оны үрейлендіреді. Ол Өлімнен кім екенін сұрайды; Өлім Белшазарға ол несие беруші екенін, Белшазардың қарызын жинау үшін келгенін айтады. Ой Өлімді Белшазарға алып бару туралы шешімін қайта қарастырады. Белшазар өзінің қанша қарыздар екенін сұрайды. Өлім оған қарыздың тізілген кітабын көрсетеді, бірақ Белшазар бұл кітапты жоғалтқанын айтады. Өлімнің айтуынша, қарызымызды Белшазардың өзі жазып алған. Ол Белшазардың өлімге кесілгені туралы жазған сөздерін қайтадан оқып береді. Өлім Белшазарға оның қарызын қайтарып алу күні емес, күні келе жатқанын айтады. Өлім кетеді. Белшазар, Идолопоклонничество, Тщеславие және Ой әлі де бірге. Екі патшайым Белшазардың неден мазасыз екенін білгісі келеді. Ол өзіне қандай да бір арман келгеніне сенімді емес екенін айтады. Белшазарға ұнасын деп, патшайымдар бірін-бірі мақтап, бірін-бірі құттайды. Олар отырады, ал Идолопоклонничество Белшазарды әйелінің қанатымен желдейді, ал Тщеславие оның ұлылығы туралы ән айтып, оны тыныштандырады. Өлім ашулы, өйткені патшайымдар Белшазарды ұйқыға батырып алды. Өлім оның түсінде Белшазарды қудалайтынын айтады. Патшайымдар бақтан шығып кетеді, Ой да ұйықтап кетеді. Өлім Белшазарды ұйқыда көріп, оны өлтіруді шешеді. Ол семсерін суырып алады, бірақ Даниял кіріп, «Жоқ» дейді, Өлімнің қолын ұстап тұр. Өлім патшаны неге өлтіре алмайтынын сұрайды. Даниялдың айтуынша, Белшазар әлі өмірінің соңына дейін өмір сүрген жоқ, әрі оның өлуге уақыты да әлі жетпеген. Өлім Белшазардың өмірі Құдайға да, Өлімге де қорқыныш екенін дәлелдейді. Белшазар ұйықтап жатқанда, оның түсінде патшайымдар мүсінмен кіреді – ол Белшазардың құдай ретіндегі бейнесі. Олар Белшазарды мақтап, оның күш-қуатын арттырады. Мүсін Белшазарға түсінде: «Идолопоклонничество мен Тщеславиені тастап кет, әйтпесе олар үшін азап шегесің», – деп ескертеді. Мүсін түс патшайымына Ұлы Құдай оларды жоюды бұйырды. Белшазар оянып, көргендері мен сезінгендері үшін мазасызданады. Ол Идолопоклонничество мен Тщеславиені көп оқып жүргеніне күмәндана бастайды. Алайда, Идолопоклонничество оны қайтадан азғырып, бұрынғы күйіне қайтады. Ой Белшазардың меланхолияны жою үшін той жасауы керек екенін ұсынады. Белшазар алтын шарап құюға арналған стақандарды және Евхаристияға арналған шарапты әкелуді бұйырады, өйткені ол ең жақсысына лайық. Идолопоклонничество мен Тщеславие тойға дастарқан жасайды, ал Ой ән салады. Өлім тойға жасырын түрде келіп, Құдайға қолын босатуды сұрайды, өйткені Белшазар Евхаристияға қарсы жасаған құрметсіздігінен бөлек, оның Идолопоклонничество мен Тщеславие күнәлары бар. Белшазар шарап талап етеді, ал Өлім, қызметші деп қателесіп, оған уланған шарап толтырылған алтын кәсе ұсынады, оның ішінде өмір де, өлім де бар екенін айтады. Белшазар өзіне тост айтып, шарапты ішеді, содан кейін бірнеше күрделене түсетін дауыс шығады. Бұлттардың арасынан қол пайда болып, Идолопоклонничествоның, Тщеславиенің, Белшазардың және Ойдың түсіне алмайтын сөздерді жазады. Идолопоклонничество Даниял оларды оқи алатынын айтады және оны шақырады. Даниял келіп, сөздерді былай аударады: Біріншіден, Құдай Белшазардың жер бетіндегі күндерін санап қойған. Екіншіден, Белшазар таразыға салынды және жеткіліксіз деп танылды. Үшіншіден, Белшазар өлгенде оның патшалығы жауларының шабуылымен қиратылған шөлге айналады. Бәрі де Белшазар Евхаристия үшін ғана қолданылатын қасиетті алтын кәселерді құрметсіздік еткендіктен. Өлім Белшазарға кәседе «өлім», яғни у бар екенін айтады. Белшазар Идолопоклонничестводан оны құтқаруын сұрайды, бірақ ол жасай алмайды. Ол Тщеславиеден көмек сұрайды, бірақ ол да жасай алмайды. Белшазар Ойдан көмек сұрайды, бірақ Ой оған алған ескертулерін ескермейтінін еске салады. Белшазар соңғы рет Даниялға шақырады. Даниял ол Құдайдың өкілі екенін және Белшазар жазасын алуға тиіс екенін айтады. Белшазар кім оны құтқара алатынын ойлайды – Өлім ешкімнің жасай алмайтынын айтады. Өлім «Күнәкар, өл» дейді, семсерін суырып, Белшазардың жүрегіне қадалайды. Өлім мен Белшазар күрескенде, Белшазар барлық адамдарға ескерту айтады. Идолопоклонничество барлық басқа құдайларға табынуын тоқтатады, Құдайдан кешірім сұрайды және оның мақсаты Құдайға қайта бағыттау болғанын айтады.