Кіріспе

Татар аңызындағы Қазанды бейнелейтін, айдаһарға ұқсас мифологиялық жаратылыс – Зилант (; ) – жын мен виверн арасындағы жаратылыс. 1730 жылдан бері ол Қазанның ресми символы болып табылады. Қанатты жылан Қазан қаласының құрылуы туралы аңыздармен байланысты. Зилант – айдаһар басы, құс денесі, тауық аяқтары, жылан құйрығы, иттің құлақтары, жарғанат немесе құстың қызыл қанаттары, өткір тістері, қара сұр қауырсыны және қабыршақты қара сұр терісі бар мифологиялық жаратылыс.

Номенклатура және этимология

Зилант сөзі – орыс тіліндегі Зилант сөзінің ағылшынша транскрипциясы, ол татар тіліндегі yılan/елан сөзінен аударма, (немесе кейде) деп айтылады және «жылан» деген мағынаны білдіреді. Ал татарлар осы жаратылысты парсы тілінде «Захак» немесе «Аждаһа йылан» («Айдаһар жылан») деп атайды. Татарлар оны еуропалық және парсы айдаһарларына ұқсас, жағымсыз жаратылыс деп санаған. Идель-Урал аймағындағы наным-сенімдерге сәйкес, 100 жыл өмір сүрген жылан – аждаһаға айналады. Зилант/Аждаһа, жыландардың патшасы – Ақ Йыланнан («Ақ жылан») ерекшеленеді. Ақ Йылан немесе Шахмара (парсы тіліндегі «шах» – патша және «ймар» – жылан сөздерінен) батырларға (батырларға) кеңес беріп, көмектесіп, көбінесе сыйлықтар тарту еткен. Адамдарға тигізетін пайдалы әсері тұрғысынан Ақ Йылан – қытай айдаһарына ұқсайды. Чуваш және мари (Казан маңында татарлармен бірге өмір сүретін этностар) да Казанның негізі туралы аңыздарға ие, бірақ олардың ешқайсысы Казан айдаһары туралы айтпайды. 16 ғасырдан кейін орыстар татарлардан қала құру туралы аңызды алған. Казан орыстары үшін Зилант жағымсыз мәнге ие болды, себебі ол жылан ретінде емес, славян айдаһары ретінде бейнеленген. Батыс мәдениеті Казан тұрғындары арасында Зилант туралы қалыптасқан түсінікке зор әсер етті, соның салдарынан көптеген қазіргі заманғы азаматтар Зилантты классикалық батыс вивернасы немесе фильмдерде бейнеленген айдаһар ретінде көреді. 1552 жылғы орыс шапқыншылығына дейін Казан қаласының немесе Казан хандығының елтаңбасында қанатты айдаһар немесе жылан бейнесі болғандығына ешқандай нақты дәлел жоқ. (Ислам – хандықтың ресми діні – жануарлардың суретін салуға тыйым салған.) Қазіргі татар ауылдарында елтаңбалар мен қалалық символдар жоқ. (Дегенмен, Ресейдің барлық аудандары жақында (шамамен 2004 жылы) елтаңбаларды қабылдады, ал Ресей империясының уезд орталықтарында 1917 жылға дейін елтаңбалар болған.) Зилант – орыс тіліндегі есім, ал Зиланттың Казан символы ретіндегі рөлі қазіргі уақытта орыс мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Татар мәдениетіндегі аңыздарда қанатты жыландар кездеседі, ал аждаһа – ертегілерде маңызды рөл атқарады.

Аңыздар

Қазанға қатысты аңыздардың көпшілігі қарама-қайшы, Зилант та осыған ерекшелік емес. Зилант аңызының бірнеше нұсқасы бар. Бір әңгіме бойынша, әдемі бір қыз Ескі Қазанның тұрғынына үйленген. Ол Қазансу өзенінен су тасып, жергілікті ханға астанасының орны дұрыс емес екенін айтқан. Қаланы Зилантау төбесіне көшіруді ұсынған, хан да келіскен. Бірақ төбеде "діңгектей" көп жыландар мекен еткен. Олардың басында екі баслы алып жылан, яғни Зилант болған. Бір басы тек шөп жесе, екіншісі бойжеткен қыздар мен жігіттерді жұтып қойған. Бір колдовник ханға төбеге жақын жерде сабан мен ағаш үйіп салуды кеңес берген. Көктемде жыландар қыстаудан шығып, сабан үймесіне тығылып кірген. Сабанды өртеп, жыландарды қырып жіберу үшін бір батыр жіберілген. Олар тірі болғанда да, өлгенде де қауіпті болған, "иісімен адамдар мен аттарды өлтірген". Алайда, екі баслы алып жылан Қабан көлдеріне қашып кеткен. Әңгімеге сүйенсек, ол әлі де көл суында өмір сүріп, уақыт-уақыт қала тұрғындарынан кек алады екен. Тағы бір аңызда, алып жылан көлде су асты патшалығын құрған Диу рухына айналған дейді. Зилант көлге қашып кетпеген, керісінше, сол кезде Қазаннан 50 шақырым қашықтаған батырдан кек алуға тырысқан деген де әңгіме бар. Олардың арасындағы шайқаста Зилант батырды алты бөлікке бөліп жіберген. Бірақ батыр уланған найзасымен айдаһарды жаралап, Зиланттың өлуіне себеп болған. Зиланттың Зилантауға қайта оралуы туралы да аңыз бар. Олар Зилант төбеге жақын үлкен үңгірде қоныстанған дейді. Айдаһар кейде қорқынышпен тітіркенген қаланың үстінен ұшып, Қара көлден су ішкен. Басында қала тұрғындары оған құрмет көрсеткен, бірақ кейін колдовник көмегімен оны өлтіріп құтылған.

Байланысты аңыздар

Бір аңыз бойынша, болгарлар Биляр қаласын салуға келген кезде үлкен жыланға кездесті. Олар оны өлтіруге бекінді, бірақ жылан амандық сұрап, Алладан оған қанат беруді жалбарынып өтінді. Қанаттары бітіскен соң жылан Билярдан ұшып кетті. Тағы бір үлкен жылан Алабуғадағы пұтхана мұнарасында мекендегені айтылады. Болгарлар 10 ғасырда ислам дінін қабылдағанмен, жылан Тамерланның жорығына дейін тірі қалды да, содан кейін жоғалып кетті. 10 ғасырда Волга Болгариясына сапар шеккен Ибн Фадлан көптеген жыландарды, әсіресе ағаштарда кездестіргенін айтқан. Ибн Фадлан жүзтен астам құлаш ұзын, құлаған ағаш туралы жазды. Ол ағаш діңіне оралған алып жыланды көрді, ол жылан ағаштан да ірі болды. Болгарлар оның қорқынышын басып, жыланның қауіпті емес екеніне көз жеткізді.

Түсіндірме

Халықтық тарихшы Лев Гумилев өзінің "Ежелгі түріктер" атты еңбегінде қазіргі татарлардың бірі – қыпшақтардың Алтай тауларындағы Желианг аңғарынан шыққандығын айтқан. Оның пікірінше, Желианг тауы мен Желианг елді мекені Ақ жылан Зиланттың есімімен аталған. Егер Лев Гумилевтің ойынша шындық болса, онда Қазанның аждаһасы бір кезде кең таралған түркі тотемінің қалдығы деп қарастырылуы керек. Мұндай ұшатын жыландар Болгар, Суар, Биляр және Волга Болғариясының басқа да қалаларында белгілі болған. Көбінесе бұл жыландар игі ниетті болған. Дегенмен, Қазан, Алабуға және Цюкатаудың шекаралық бекіністерінде ұшатын құбыжықтар туралы әңгімелер кең тараған. Шишма өзеніндегі бір бекініс Йилантау деп аталған, кейіннен орысшаландырылып Елантово аталған. Көптеген ғалымдар Зиланттың, басқа ұшатын жыландар сияқты, көрші елдердің зұлым билеушілерін бейнелегенін айтады. Аңыз бойынша жыландарды өртеу – исламның бұтқа табынушылыққа қарсы жеңісін көрсетеді. Скептиктер болгарлар көршілерін қорқыту үшін шекаралық аймақтарда осы аңыздарды әдейі таратқан деседі. Сондай-ақ, Зиланттың Ақ жыланнан емес, ертеректегі дәуірде Зилантқа ұқсас бейне болған – Бүркіттен (Бөркет) пайда болған деген болжамдар да бар.

Қазандағы Зилантау

Зилантау тауы (алғашқыда татар тілінде Елантау, Жылантау, Жылантау тауы), Зилантау туралы аңыздармен байланысты, бұрын Қазанка өзенінің жағасында орналасқан еді. Кейбір зерттеушілер ежелгі татар аңыздарына сүйене отырып, Қазан осы жерде негізделген деген пікірді қолдайды. Басқа аңыздарда қаланың негізі 16 ғасырдағы Ескі Қазан, Қабан елді мекеніне, ежелгі татар қонысына орналастырылған. Дегенмен, бұл аңыздар қаланың ең көне бөлігі – Казан Кремліне назар бөлмейді. Болгар дәуірінде (12-14 ғасырлар) Зилантауда Казан қаласы емес, кішкентай елді мекен болған болуы мүмкін. Ең жақын елді мекен – Биш-Балта, хандық дәуірінен бері белгілі. 1560 жылы тауда Зилантов Успенский монастыры салынды. Соңғы ғасырларда таудың үстінде хандық дәуірінен бері мәлім болған ескі орыс зираты орналасқан. 1970 жылдардағы қазба жұмыстары кезінде алғашқы монастырдың іздері табылды. Ең көне қабатта үлкен өрттің іздері анықталды, бұл жыландардың өртелуі туралы аңызды қуаттайды. Тарихшылардың пікірінше, бұл үлкен өрт 1223-1236 жылдардағы шапқыншылық кезінде болған.

Зилант мемлекеттік рәміз ретінде

1552 жылы Қазанды бағындырғаннан кейін Иван Грозный осы бейнені Қазан ханы (царь) титулымен қабылдады. Зилант сондай-ақ Жалған Дмитрий I-нің мөрінде және Алексей патшаның туында да көрсетілген. Ерте орыс суреттері Зилантты бір бас, төрт тауық аяқ, құс денесі және жылан құйрығымен бейнелейді. Осы бейнелеуде ол айдаһар емес, какатрис болып табылады. 1730 жылы патша жарлығымен Зилант Казан губернаторлығының гербі ретінде бекітілді. Жарлықта ол "ақ түсті аламанда қызыл қанатты, алтын Қазан тәжімен киген қара жылан" деп сипатталған. Қазанның гербі болғандықтан, Зилант Ресей империясының гербіне қосылды. Бұл бейне губернаторлықтағы барлық қалалардың гербіне енгізілді. Зилант сондай-ақ 16 ғасырда Қазан ханы Ғабделлатифтің қарастырылған қаласы болғандықтан, Мәскеуден оңтүстікке қарай орналасқан Кашира қаласының гербінде де пайда болды. 1917 жылдан кейін губернаторлық таратылды, осымен бірге Зилант бейнеленген барлық императорлық таңбалар да жойылды. Зилантты қала символы ретінде қайта жаңғырту туралы пікірталас 1990 жылдары қайта жанданды. Зилантты қолдаушылар Қазан хандығының мемлекеттік белгісіне сілтеме жасады. Алайда, кейбір татар ұлтшылдары Аждаһа Зилантты агрессияның жаман символы деп қарастырды, ол татарлар мен олардың мемлекеттілігін кемсіртеді. Олар сондай-ақ Зилантты Мәскеу гербінде бейнеленген Әулие Георгий өлтірген айдаһар ретінде түсіндіруге болатынын атап өтті. Осы түсінік бойынша, Әулие Георгий – Мәскеуді, ал "айдаһар" – Қазанды символдайды. Соңында Зилантты Ақ Иланмен (Ақ Жылан) байланыстыру керек деп шешілді, ол оң түркілік рух болып саналады. 2005 жылы Қазанның 1000 жылдығында Зилант Қазанның символы ретінде қайта орнатылды. Қазір ол Қазан қаласының гербінде және қалалық туында бейнеленген.

Зилант өнер мен мәдениетте

Зилантты Қазан қаласының әсемдеу элементтерінде кездестіруге болады. Ең танымал нысаны – 2005 жылы салынған, қазан пішіндес безендірілген «Қазан» бұлағы. КАИ «Зилант» – Қазан қаласындағы гандбол клубы. «Зиланткон» (немесе «Zilantcon») – қараша айының алғашқы он күнінде Қазанда өтетін жыл сайынғы танымал фантастика және RPG фестивалі.