Кіріспе
Геллерт төбесі (Gellért hegy; Kelenberg, Osterberg немесе Blocksberg; Mons Sancti Gerhardi Gürz İlyas Bayırı) – Венгрияның Будапешт қаласында Дунай өзеніне қарай тік тұрған биік төбе. Ол 1-ші және 11-ші аудандардың ішінде орналасқан. Төбеге қасиетті Жерардың есімі берілген, оны осы төбеден өлтірген. Белгілі Геллерт қонақ үйі мен Геллерт моншаларын Геллерт алаңында, төбе етегінде, Еркіндік көпірінің жанында кездестіруге болады. Геллерт тау үңгірі де төбеде орналасқан, ол қонақ үй мен Дунайға қарап жатыр. Төбе басында қаланың әдемі панорамалық көрінісін ашатын Цитадель (ағылшын тілінде: citadel) орналасқан.
Gellért Hill (Gellért hegy; Kelenberg, Osterberg or Blocksberg; Mons Sancti Gerhardi Gürz İlyas Bayırı) is a high hill overlooking the Danube in Budapest, Hungary. It is located in the 1st and the 11th districts. The hill was named after Saint Gerard who was thrown to death from the hill. The famous Hotel Gellért and the Gellért Baths can be found in Gellért Square at the foot of the hill, next to Liberty Bridge. The Gellért Hill Cave is also located on the hill, facing the hotel and the Danube. At the top of the hill, the Citadella (English: citadel) can be found with a nice panoramic view of the city.
Атаудың шығу тегі
Орта ғасырларда төбенің алғашқы тіркелген атаулары Келен hegy, Pesti hegy (Pest Hill) және Blocksberg болды. 15 ғасырдан бастап ол Szent Gellért hegye (әулие Герард төбесі), Герард әулиенің өлімі туралы аңызға сілтеме жасайды. 1046 жылы ескі дінді ұстанушылардың көтерілісі кезінде епископты өлтірді. Оны бөшкеге салып, төбеден құлатты. Бұрынғы атауы - Пестигей (Mons Pestiensis) - тау беткейіндегі үлкен үңгірге (қазіргі Геллерт төбесіндегі үңгір) қатысты. Бұл сөздің славян тілінен шыққандығы болжанады, және оның мағынасы пеш немесе үңгір дегенді білдіреді. Османлы түркілері төбені Гюрц Элияс байыры деп атады. Гюрц Элияс – Бекташи орденінен шыққан қасиетті кісі. Оның қабірі мен төбедегі зияраты 17 ғасырда саяхатшылардың баруға таңдаған жері болды.
Геология
Бұл төбе Буда таулы аймағына жатады, бірақ тар мағынада ол Сашеги кіретін Оңтүстік Буда жотасымен байланысты. Бұл төбелердің негізінде Кейінгі Триас дәуірінің доломиті жатыр, алайда төбелердің өзі Плейстоценде тектоникалық жарылым бойында пайда болған. Осының салдарынан аймақ төңірегіндегі ыстық су бұлақтары да пайда болды. Үңгірлер жарылымдар мен бұлақтардың нәтижесінде құрылған. Олардың ең маңыздысы – Геллерт төбесіндегі үңгір және Сциклатемплом (ағылш. Cave Church).
Тарих
Сент-Жерард өлтірілгеннен кейін бұл төбеде адамдар қоныстанбады. Тығыз орман мен жартастар әртүрлі аңыз-ертегілерге орын берді, олар төбеде әйелдердің рәсімдер өткізгендері туралы айтады. 18 ғасырдан бастап төбелердің беткейлері жүзімдіктермен жабылған. Таудың етегіндегі Табан ауданы Будадағы шарап жасаудың маңызды орталығы болды. 1789 жылғы жер тізімінде көрсетілгендей, төбеде 128 гектар (316 акр) жүзімдіктер орналасқан (соның ішінде 7,62 гектар немесе 18,8 акр жайылым ретінде пайдаланылған). Төбе басына шағын кальвария салынды, ол 1820 жыл шамасында қайта жаңартылды. Пасха дүйсенбілерінде Мәсіхтің қайта тірілуіне арналған шерулер тік жолмен кальварияға дейін көтерілетін. Жақын жатқан алаңда көптеген шатырлар мен сатушылар орналастырылды. Эммаус жолы (ағылш. Emmaus walk) немесе жұмыртқа тойы (ағылш. Egg Feast) 18-19 ғасырлардағы ең танымал католик мерекелерінің бірі болды. 1848-49 жылғы венгр көтерілісінен кейін Цитадель биліктегі Габсбургтермен салынды, себебі бұл болашақ көтеріліс жағдайында Буда мен Пест қалаларын бомбалау үшін стратегиялық маңызға ие болған. Геллерт төбесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де, 1956 жылғы венгр революциясында да оқиғалар ошағы болды, сол кезде совет танктері төбеден қалаға оқ атты. Шындығында, Будапешттегі кейбір ғимараттарда осы шайқастардың іздері әлі де көрініп тұр. Цитадель аумағында шағын әскери мұражай бар. Цитадельдің соңында – Азаттық мүсіні (венгр тілінде Szabadság Szobor), бұл Кеңес Қызыл Армиясының Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңісін еске алу үшін орнатылған үлкен ескерткіш.
Бүгін
Қазіргі кезде мәуелі тұрғын үйлерге толы аймаққа айналған бұл жерде, төбеге қарай иіліп өтетін көшелер бойында көптеген елшіліктер мен елшілердің резиденциялары орналасқан. 1987 жылдан бері бұл аймақ ЮНЕСКО-ның «Дунайдың жағалаулары» бөлігі ретіндегі Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Төбенің көп бөлігі саябақтан тұрады. Жазғы түндері құстар мен кірпікшелерді жиі көруге болады. 2007 жылдың қаңтар айында жеке құрылыс жүргізіліп жатқанда Геллерт төбесінің астынан жаңа үңгір табылды. Үңгірдің ұзындығы 60 метр, тереңдігі 18 метр және үш бөлмеден тұрады. Ішкі жағы гипс, кальцит және арагониттен құралған, көзді тамашалайтын ақ кристаллдармен жабылған. Бұл үңгір 300 000–500 000 жыл бұрын жоғалып кеткен жылу суының әсерінен пайда болған. Кристалл үңгір дереу заңдық қорғауға алынды.