Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Витиза (Witiza, Witica, Witicha, Vitiza, немесе Witiges; 687 – шамамен 710) – 694 жылдан өліміне дейін Испанияның визигот патшасы, 702 немесе 703 жылға дейін әкесі Эгикамен бірге тақ иеленді.
Visigoth King of Hispania from 694 to c.710
Wittiza (Witiza, Witica, Witicha, Vitiza, or Witiges; 687 – probably 710) was the Visigothic King of Hispania from 694 until his death, co ruling with his father, Egica, until 702 or 703.
Бірлескен ереже
Егика билік құрғанның басында өзінің отбасын биліктен айырылмайтын орынға орналастыру ниетін анық білдірді. Егиканың билік еткен жетінші жылына (қараша 693 – қараша 694) жатқан, Виттизаны бірге билеуші ретінде еске алатын жарғыға сүйене отырып, 754 жылғы жылнамада оқиға 698 жылға орналастырылса да, Виттизаның 694 жылы бірге билеуші болып тағайындалғаны ықтимал. Монета түрлерінің нумизматикалық талдауы да Виттизаның 694 жылдан бастап билік еткен деген пікірді қолдайды. Виттизаның патшалыққа көтерілуі Сунифредтің көтерілісімен бірге орын алды және бұл көтерілістің себебі немесе салдары болуы мүмкін. 700 жылдың 15 немесе 24 қарашасында Виттиза патша болып майланды; бұл визиготтар патшаларының тізімі Chronica Regum Visigothorum-дағы соңғы жазба болып табылады. Оның бірге билеуші ретінде тағайындалуы мен майлануы арасындағы кешігу, оған үлкен мән берілді, оның сол жылы он төрт жасқа толуымен түсіндірілуі мүмкін. Бұл Виттизаның туған күніне шектеу қояды, өйткені ол бұрынғы патша Эрвигтің қызы болды, ол күйеуімен қысқа некеден кейін 687 жылдың соңында босатылды. 698 жылы Константинопольде оба індеті басталып, 701 жылы Жерорта теңізі арқылы батысқа қарай Испанияға тарады. Бұл екі патшаны олардың астанасы Толедодан кетуге мәжбүр етті және бұл Виттизаның әкесі тарапынан Галлекиядағы Туидегі регнум Суэворумды басқаруға жіберілген кезеңі болуы мүмкін, бұл оқиға Альфонсо III жылнамасында тіркелген. Ғалымдар оны көбінесе жоққа шығарса да,
Early in his reign, Egica made it clear that his intention was to secure his family in a position of power from which they could not be removed. Based on a charter dated to Egica's seventh year (November 693 to November 694) which mentions Wittiza as co king, it is probable that Wittiza was made co ruler in 694, even though the Chronicle of 754 places the event in 698. Numismatic analysis of coinage types also supports the thesis that Wittiza ruled from 694. The raising of Wittiza to the kingship coincided with the revolt of Suniefred and may have been either its cause or effect. On 15 or 24 November 700, Wittiza was anointed king; this forms the last entry in the Chronica Regum Visigothorum, a Visigothic regnal list. The delay between his appointment as co regent and his unction, to which much importance was ascribed, is most probably explained by his coming of age, likely fourteen, in that year. daughter of the previous king Erwig, who was dismissed by her husband in late 687 after a short marriage and thus puts a limit on the possible date of birth of Wittiza. A plague broke out at Constantinople in 698 and it spread westward across the Mediterranean reaching Hispania in 701. It was severe enough to force the two kings from their capital of Toledo and it might be that this was the period when Wittiza was sent by his father to rule in Tui in Gallaecia over the regnum Suevorum, an event recorded by the Chronicle of Alfonso III. Although often dismissed by scholars,
Жалғыз ереже
Егиканың қайтысы 702 жылға (дәстүр бойынша) немесе 703 жылға (Егика өкіметтің он алтыншы жылында заң шығарған, ал ол жыл 702 жылдың 24 қарашасында басталған) дейін мерзімделген.
The death of Egica can be dated to 702 (traditionally) or 703 (based on the fact that Egica promulgated a law in his sixteenth year, which began on 24 November 702).
Мұрагерлік бойынша берілген жеңілдіктер
Оның қайтысынан кейін көп ұзамай, Виттиза мен Толедо архиепискобы Гундерик немесе Синдердтің қадағалауымен XVIII Толедо соборы өткізілді. Собордың шешімдері бізге жеткен жоқ, бірақ олар өте даулы болғандықтан жасырылған болуы мүмкін. 754 жылғы жылнамада Виттизаның Синдердке дін қызметкерлеріне қысым көрсетуді бұйырғаны айтылады, бірақ бұл нені білдіретіні белгісіз. Басым пікір бойынша, Виттиза вестготтар католик шіркеуіндегі бұрықпалықты реформалауға тырысқан. Виттиза әкесінің қайтысынан кейін жасаған алғашқы істерінің бірі – бірнеше ақсүйектердің жер аударылуын кері қайтару болды. Ол олардың құлдарын және тартып алынған мүлкін қайтарды, сондай-ақ оларды сарайлық лауазымдарына қайта орналастырды. Виттиза сонымен қатар оларға қарсы жазылған міндеттемелерді де көпшілік алдында өртеуге бұйырды.
Soon after his death, the Eighteenth Council of Toledo was held under the supervision of Wittiza and the archbishop of Toledo, either Gunderic or Sindered. The acts of the council are lost to us, but may have been highly controversial, leading to their suppression. There is a reference in the Chronicle of 754 to Wittiza commanding Sindered to exert pressure on the established clergy, but what exactly this means is unknown. The collective sense is that Wittiza made an effort to reform corruptions in the Visigothic Catholic church. Of Wittiza's early acts after his father's demise was the rescission of the exile of several noblemen. He returned their slaves and confiscated property, and reinstated them in their palatine offices. Wittiza also had the cautiones written against them burned publicly.
Заңнама
Өзінің жеке үкіметтік жылдарында Виттиза екі жаңа заң қабылдады және Liber Iudiciorum еңбегінің жаңартылған нұсқасын жариялады. Бұл қайта жариялану да Эгиканың қайтысынан кейінгі саяси ахуалмен және Виттизаның өкіметін бекітуде, сондай-ақ аристократия мен дін қызметкерлерінің қолдауын алудағы қажеттілігімен байланысты болуы мүмкін. Лукастың мәлімдемесінің дұрыстығы, оның кейінірек айтылуына қарамастан, Луканың Галисия қаласы – Туиден шыққандығымен нығайтылды, онда Виттиза әкесінің билігінде бір кезде тәж мұрагері ретінде билік еткен болуы мүмкін. Туи тұрғындары ауызша дәстүрді сақтаған жолдары болған шығар, немесе XVIII Толедо соборының қағидалары Лукаға қолжетімді болған шығар. Кейбір деректерде Эгикаға жатқызылатын, ұрлық жасады деген айыппен сотталатындарға, сомасы қанша болса да, қайнаған су арқылы сынау (калдарья) жазасын көздейтін заңды кейбір зерттеушілер Виттизаның қабылдағанын айтады.
During his years of sole government, Wittiza promulgated two new laws and issued a revised version of the Liber Iudiciorum. This reissue, too, may be related to the political situation following Egica's death and Wittiza's need to consolidate his authority and the support of the nobility and the clergy. The accuracy of Lucas' statement, despite the lateness of it, has been bolstered by the fact that Lucas was from Tui, the Galician city whereat Wittiza probably ruled as sub king under his father at one point. Perhaps the people of Tui preserved an oral tradition or perhaps the canons of XVIII Toledo were available to Lucas. A law sometimes attributed to Egica which prescribes the caldaria (ordeal of boiling water) for those accused of theft no matter how small the sum has been attributed to Wittiza by some.
Өлім, мұрагерлік дағдарыс және мұра
Виттизаның қайтыс болған күні мен билігінің аяқталуы белгісіз. Сақталған бірнеше патшалық тізімдері 710 жылы (кейде ақпан айында) қайтыс болғанын көрсетеді, ал 754 жылнамасы 711 жылды көрсетеді. Қайсысы болса да, жылнама Родерик бастаған төңкеріс кезінде ақсүйектердің бір тобының қолдауымен оның өлтірілгенін күшті түрде білдіреді. Басқалары оның табиғи өлімге ұшырағанын айтады. Ол кезде патшаның жасы жиырмадан аспаған еді. Оның табиғи немесе күштеп өлтірілуінен немесе тақтан түсуінен кейін, Испания бәсекелес талапкерлер арасында бөлінді: оңтүстікте Родерик, ал солтүстікте Ахила II. Агила Виттизаның ұлы болуы мүмкін және шамамен 708 жылдан бастап бірге билеген болуы мүмкін.
The date of Wittiza's death and the end of his reign are unknown. The several surviving regnal lists imply a death year of 710 (sometimes with a death month of February) while the Chronicle of 754 implies 711. Whatever the case, the Chronicle strongly implies that he was assassinated in a coup led by Roderic with the support of a faction of nobles. Others believe he died a natural death. At the time, the king was still only in his twenties. After his death, natural or forced, or deposition, Hispania was divided between rival claimants: Roderic in the south and Achila II in the north. Agila may have been a son of Wittiza's and a co monarch (from about 708),
Виттизаның билігінің соңына қатысты нақты жағдайлар қандай болса да, бір жарым ғасырдан кейін оның естелігі жағымды болған жоқ. 818 жылғы Мойсак жылнамасы: "Витица дедитус in feminis exemplo suo sacerdote ac populum luxuriose vivere docuit, irritans furorem Domini" деп жазды: "Виттиза өзінің адалсыз өмірімен дін қызметкерлеріне және халқына жаман үлгі көрсетіп, Раббының ашуын оятты". 754 жылғы жылнама, оның қайтысынан жарты ғасырдан да аз уақыт өткен соң жазылған, ол патшалыққа "қуаныш пен өркендеу" әкелгенін айтады. Олмунд – готтық, Ромул – римдік, ал Ардабаст (Артавасдес) – парсы (әрмен арқылы). Олмундтың қызы Сара әл Кутия және оның бауырлары мұрагерлік дағдарысы кезінде ағасы Ардабасттың жерлерін тартып алды. Ол Дамаскқа Хишам ибн Абд әл-Маликке олардың қайтарылуын сұрап сапар жасады, ол осылай бұйырды.
Whatever the actual circumstances surrounding the end of Wittiza's reign, memory of him was not positive a century and a half later. The Chronicle of Moissac, circa 818, wrote that Witicha deditus in feminis exemplo suo sacerdote ac populum luxuriose vivere docuit, irritans furorem Domini: "Wittiza left a poor example to his clergy and his people by his unchaste life, thus provoking the fury of the Lord." The Chronicle of Alfonso III mentions his many wives and mistresses and how he brought "ruin to Hispania", while the Chronicle of 754, written less than a half century after his death, records that he brought "joy and prosperity" to the kingdom. Olmund is a Gothic name, Romulus is Roman, and Ardabast (Artavasdes) is Persian (through Armenian). Olmund's daughter, Sara al Qutiyya, and her brothers had their lands appropriated in the succession crisis, by their uncle Ardabast. She travelled to Damascus to petition Hisham ibn Abd al Malik for their return, which he then ordered.
Аңыз
Америкалық жазушы және тарихшы Вашингтон Ирвингтің айтуынша, оның 1835 жылғы «Испанияны жаулап алу туралы аңыздар» кітабының бірінші бөлігінде Виттизаның билігі бастапқыда зор үміттерді болды. «Ол арыз-шағымдарды түзетіп, поддандыларының салықтарын жеңілдетіп, заңдарды шамалылықпен де, күшпен де басқарды». Бірақ, осы шаттық аз ғана уақытқа созылды. Көп ұзамай Виттиза «нағыз бейнесін көрсетті, қатыгез және тұрмысқа құмар». Ол тағының қауіпсіздігіне күмәнданып, өзінің қарсыластары саналған екі туысының өмірін аяқтады: Кантабрия герцогы Фавила және Кордова герцогы Теодофред, ол сарайда зейнетте өмір сүрді. Виттиза Фавиланы өлтіріп, Теодофредті соқыр етіп, Кордова түрмесіне қамады. Бізге Пелайо деп айтылатын Фавиланың ұлы сол кезде басқа жерде болғандықтан, кейін тарихта атқаратын маңызды рөлінен аман қалды. Теодофредтің ұлы – Италияға қашқан Баетика герцогы Родерик. Соңғыда патша қауіпсіздікке толы сезініп, «өзінің шектен тыс құштарлықтарына ерік берді, көп ұзамай тирандығы мен сезімталдығымен «Жаман Витиза» деген лақап атқа ие болды».
According to American writer and historian Washington Irving, in the first part of his 1835 Legends of the Conquest of Spain, Wittiza's reign initially showed great promise. "He redressed grievances, moderated the tributes of his subjects, and conducted himself with mingled mildness and energy in the administration of the laws." However, the honeymoon lasted only a short while. Soon Wittiza "showed himself in his true nature, cruel and luxurious." Coming to doubt the security of his throne, he ended the careers of two relatives regarded as rivals: Favila, Duke of Cantabria, and Theodofred, duke of Córdoba, who lived in retirement at court. Wittiza had Favila killed and Theodofred blinded then imprisoned in the Córdoba dungeon. The son of Favila, who we are told was Pelayo, happened to be elsewhere at the time and was thus spared for the major role he would later play in history. The son of Theodofred was Roderic, duke of Baetica, who escaped to Italy. At last feeling safe, the king "gave reins to his licentious passions, and soon, by his tyranny and sensuality, acquired the appellation of Witiza the Wicked."