Құрметті бальзам: Ежелгі дәуірлердің шөптік парфюмериясы
Balm of Gilead
Құрметті тарихтан хабар! Ғилеад балзамы – ежелгі дәуірде емдік мақсатта қолданылған сирек парфюмерия. Библиядағы мағынасы, ботаникалық түрі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарихи шөптік парфюмерия
Historic herbal perfume
Ғалаад бальзамы – Еврей Киелі кітабында еске алынған және оны Ғалаад аймағы деп атаған, бірақ емдік мақсатта қолданылған сирек кездесетін хош иіс. Бұл тіркес 1611 жылы Уильям Тиндейлдің "Король Джеймс Киелі кітабында" қолданған тілінен шыққан және бейнелі сөзде жалпыға ортақ ем ретінде мағына береді. Бальзамды өндіретін ағаш немесе бұта көбінесе Commiphora gileadensis деп танылады. Дегенмен, кейбір ботаника ғалымдары оның нақты көзі Pistacia туысына жататын тербебейнт ағашы болған деген қорытындыға келді.
Balm of Gilead was a rare perfume used medicinally that was mentioned in the Hebrew Bible and named for the region of Gilead, where it was produced. The expression stems from William Tyndale's language in the King James Bible of 1611 and has come to signify a universal cure in figurative speech. The tree or shrub producing the balm is commonly identified as Commiphora gileadensis. However, some botanical scholars have concluded that the actual source was a terebinth tree in the genus Pistacia.
Еврей Киелі кітап
Киелі кітапта бальзам түрлі атаулармен белгіленеді: בֹּשֶׂם (босем), בֶּשֶׂם (бесем), צֳרִי (цори), נָטָף (натаф), олардың бәрі раввиндік әдебиетте қолданылатын терминдерден өзгеше. Жүсіпті шұңқырға тастағаннан кейін, оның бауырлары Ғилаадтан Мысырға қарай келе жатқан, "түрлі дәмді заттар, бальзам және миырра" артылған керуенді көреді (Төңіректегілер, ). Яқып елшілерін Мысырға жібергенде, ол белгісіз билеушіге сыйлық ретінде "бірқатар бальзам" (Төңіректегілер, АМТ) қосты. Яһуда патшалығының соңғы жылдары Еремия: «Гилаадта бальзам жоқ па?» – деп сұрайды (Еремия, 8:22). Кейінірек, Езекиел кітабындағы бір сөзден көрініп тұрғанындай, бальзам еврей саудагерлерінің Тир сауда орталығына тасыған тауарларының бірі болған. Бірінші патшалар кітабы 10:10 бойынша, Шеба патшайымы Сүлеймен патшаға сыйға берген көптеген құнды заттардың ішінде бальзам (ивритше босем) да болған.
In the Bible, balsam is designated by various names: בֹּשֶׂם (bosem), בֶּשֶׂם (besem), צֳרִי (ẓori), נָטָף (nataf), which all differ from the terms used in rabbinic literature. After having cast Joseph into a pit, his brothers noticed a caravan on its way from Gilead to Egypt, "with their camels bearing spicery, and balm, and myrrh" (Gen. ). When Jacob dispatched his embassy into Egypt, his present to the unknown ruler included "a little balm" (Gen. ). During the final years of the Kingdom of Judah, Jeremiah asks "Is there no balm in Gilead?" (Jer. 8:22). Still later, from an expression in Ezekiel , balm was one of the commodities which Hebrew merchants carried to the market of Tyre. According to 1 Kings 10:10, balsam (Hebrew: bosem) was among the many precious gifts of the Queen of Sheba to King Solomon.
Грек-рим
Яһуди тарихының соңғы кезеңдерінде Иерихон аймағында нағыз бальзамның тек қана осы жерде өсетініне сендірілді, тіпті онда оның өсірілуі екі бақшамен шектелді: біреуі жиырма акр, ал екіншісі одан әлдеқайда кішкентай (Теофраст). Плиний осы өсімдіктің үш түрін ажыратады: біріншісі – жұқа, жібектей жапырақтары бар, екіншісі – қисық, қабыршақты бұта, үшіншісі – тегіс қабығы және бұрынғы екеуінен биік. Ол, жалпы алғанда, бальзам өсімдігі, бұта, жүзімдікке ең жақын екенін және оны өсіру әдісі де шамалы ғана ерекшеленетінін айтады. Дегенмен, жапырақтары көбінесе рута жапырақтарына ұқсайды, ал өсімдік мәңгі жасыл. Оның биіктігі екі шығырдан аспайды. Қабыққа өте сақтықпен жасалған ұсақ тіліктерден (Жозеф, Ant. 14.4.1; Соғыс 1.6.6) бальзам жұқа тамшылар түрінде ағып шығады, ол жүнмен мүйізге жиналады, содан кейін жаңа топырақ құмыраларға сақталады. Бастапқыда ол ақшыл және мөлдір, бірақ кейін қатаяды және қызыл түске енеді. Жеміс пайда болудың алдында ағып шыққан бальзам ең жақсы сапалы деп есептеледі. Тұқымнан, қабықтан, тіпті сабақтан сығылған шайыр одан әлдеқайда нашар (Теофраст, Hist. Plant. 9:6; Страбон 16:763; Паузания 9.28.2). Бұл сипаттама өсімдіктің өзіне толыққанды емес, бірақ көбінесе Каир маңындағы бақта Белон тапқан египеттік бальзам бұтасына сәйкес келеді. Алайда, өсімдік Мысырға тән емес, оның қабаттары Арабия Феликстен әкелінген; Просперус Альпинус оның суретін жариялаған. (қатты ішек ауруы). Гален дәуірінде, ол II ғасырда гүлденген және осы зат туралы білім алу үшін Палестина мен Сирияға сапарлаған, бальзам Иерихон мен Киелі жердің көптеген басқа да аймақтарында өскен.
In the later days of Jewish history, the neighborhood of Jericho was believed to be the only spot where the true balsam grew, and even there its culture was confined to two gardens, the one twenty acres in extent, the other much smaller (Theophrastus). Pliny distinguishes three different species of this plant; the first with thin, capillaceous leaves; the second a crooked scabrous shrub; and the third with smooth rind and of taller growth than the two former. He tells us that, in general, the balsam plant, a shrub, has the nearest resemblance to the grapevine, and its mode of cultivation is almost the same. The leaves, however, more closely resemble those of the rue, and the plant is an evergreen. Its height does not exceed two cubits. From slight incisions made very cautiously into the rind (Josephus, Ant. 14.4.1; War 1.6.6) the balsam trickles in thin drops, which are collected with wool into a horn, and then preserved in new earthen jars. At first it is whitish and pellucid, but afterwards it becomes harder and reddish. That is considered to be the best quality which trickles before the appearance of the fruit. Much inferior to this is the resin pressed from the seeds, the rind, and even from the stems (see Theophrastus, Hist. Plant. 9:6; Strabo 16:763; Pausanias 9.28.2). This description, which is not sufficiently characteristic of the plant itself, suits for the most part the Egyptian balsam shrub found by Belon in a garden near Cairo. The plant, however, is not indigenous to Egypt, but the layers are brought there from Arabia Felix; Prosperus Alpinus has published a plate of it. (sharp bowel pains). In the era of Galen, who flourished in the second century, and travelled to Palestine and Syria purposely to obtain a knowledge of this substance, it grew in Jericho and many other parts of the Holy Land.
Рабби әдебиеті
Рабби әдебиеттерінде қолданылған терминдер Еврей Киелі кітабындағыдан өзгеше: קׇטׇף (катаф), בַּלְסׇם (бальзам), אַפּוֹבַּלְסַמוֹן (аппобальзамон) және אֲפַרְסְמוֹן (афарсемон). Дегенмен, оның негізгі қолданысы косметикалық емес, дәрілік болған. Рав Иеуда бальзам үшін арнайы бата жасады: «Біздің жеріміздің майын жаратқан Алла». Жас қыздар оны жас жігіттерді баурап алу үшін парфюм ретінде қолданды. Жосия патша қасиетті жағу майын жасырғаннан кейін, оның орнына бальзам майы қолданылды. Мәсіх заманында ізгілер «он үш бальзам өзенінде шомылады». Бальзам кем дегенде VI ғасырдан бері барлық жерде май жағу үшін қолданылып келген.
The terms used in rabbinic literature are different from those used in the Hebrew Bible: קׇטׇף (kataf), בַּלְסׇם (balsam), אַפּוֹבַּלְסַמוֹן (appobalsamon), and אֲפַרְסְמוֹן (afarsemon). However, its main use was medicinal rather than cosmetic. Rav Yehudah composed a special blessing for balsam: "Who creates the oil of our land". Young women used it as a perfume to seduce young men. After King Josiah hid away the holy anointing oil, balsam oil was used in its stead. In the messianic era, the righteous will "bathe in 13 rivers of balsam". Balm seems to have been used everywhere for chrism at least from the sixth century.
Араб тілі
Бальзамды, араб дәстүрі бойынша, Йеменнен Шеба патшайымы Сүлейменге сыйлық ретінде әкелді және ол оны Иерихон бақшасына отырғызды. Оны Мысырға Клеопатра әкелді және Айн-Шамешке (Айн Шамс) отырғызды, бұл бақшаны барлық ескі саяхатшылар – арабтар мен христиандар – терең қызығушылықпен еске алады. Бұл оқиға Иерусалимдегі Қыз Бостандық бұлағы туралы христиан аңыздарын еске салады. Проспер Альпинус Қаһиренің губернаторы қырық өсімдікті баққа әкелгенін айтады, Белон Мысырға саяхаттағанда он өсімдік қалған, бірақ 18 ғасырда тек біреуі ғана болды. 19 ғасырға келгенде, мүлдем жоқ болған сияқты. Еврейше z r h (צרה) түбірі "қанды, қан ағу" (венаның) дегенді білдіреді, арабша (ضرو, иіс шығаратын ағаш немесе оның сырығы), сабей (צרו), сирия (ܙܪܘܐ, мүмкін сосна жемісі), және грек (στύραξ, мағынасы) тілдерінде де осыған ұқсас сөздер бар. Осыған ұқсас сөз – tsori (צֹרִי) – "Тирлік" дегенді білдіреді, яғни Финикияның Тир қаласынан шыққан. Tsori-ді анықтау үшін көптеген әрекеттер жасалды, бірақ ешқайсысын толыққанды деп санауға болмайды. Самариялықтар қолданған Пятикнижие (Жаратылыс 37:25) және сирия тіліндегі Киелі кітап (Ерем. 8:22) оны "балауыз" (cera) деп аударады. Септуагинтада ῥητίνη, "сосна шайыр" сөзі кездеседі. Арабша нұсқасы мен Кастелл оны териак деп атайды. Ли оның "мастик" екенін болжайды. Лұтер және швед нұсқалары Ерем кітабында "жақпа май", "дәрі" деп аударады, бірақ Езекиел 27:17-де "мастик" деп жазады. Гесениус, еврей тіліндегі түсіндірмешілер (Кимчи, Юниус, Тремеллиус, Деодатий) және Авторизованный Версия (Езекиел 27:17-ден басқа, қарағай шайыры) бальзам, бальзам, грекше βάλσαμον, латынша opobalsamum деп аударады. Грекше βάλσαμον сөзін еврейше (בַּעַל) "еге; мырза; финикиялық Баал құдайы" және шемен (שֶׁמֶן) "май" сөздерінің бірігуі ретінде түсіндіруге болады, сондықтан "Майлардың Иесі" (немесе "Баалдың майы"). ὁπο βάλσᾰμον (Теофраст) – бальзам ағашының шырыны. βαλσαμίνη (Диоскорид) – бальзам өсімдігі. Палладиус оны βάλσαμος деп атайды, сондай-ақ бальзам дайындайтын βαλσαμουργός деп те атайды. Бұған байланысты ξῠλο βάλσᾰμον (Диоскорид, Страбон) "бальзам ағашы", және καρπο βάλσᾰμον (Гален) "бальзам жемісі" деп аталады.
The balsam, carried originally, says Arab tradition, from Yemen by the Queen of Sheba, as a gift to Solomon, and planted by him in the gardens of Jericho, was brought to Egypt by Cleopatra, and planted at Ain Shemesh (Ain Shams), in a garden which all the old travellers, Arab and Christian, mention with deep interest. The story is reminiscent of Christian legends about the Fountain of the Virgin in Jerusalem. Prosper Alpinus relates that forty plants were brought by a governor of Cairo to the garden there, and ten remained when Belon travelled in Egypt, but only one existed in the 18th century. By the 19th century, there appeared to be none. The Hebrew root z r h (צרה) means "run blood, bleed" (of vein), with cognates in Arabic (ﺿﺮﻭ, an odoriferous tree or its gum), Sabaean (צרו), Syriac (ܙܪܘܐ, possibly fructus pini), and Greek (στύραξ, in meaning). The similar word tsori (צֹרִי) denotes the adjective "Tyrean", i. e. from the Phoenician city of Tyre. Many attempts have been made to identify the tsori, but none can be considered conclusive. The Samaritan Pentateuch (Gen. 37:25) and the Syriac bible (Jer. 8:22) translate it as wax (cera). The Septuagint has ῥητίνη, "pine resin". The Arabic version and Castell hold it for theriac. Lee supposes it to be "mastich". Luther and the Swedish version have "salve", "ointment" in the passages in Jer., but in Ezek. 27:17 they read "mastic". Gesenius, Hebrew commentators (Kimchi, Junius, Tremellius, Deodatius), and the Authorized Version (except in Ezek. 27:17, rosin) have balm, balsam, Greek βάλσαμον, Latin opobalsamum. The Greek βάλσαμον can be interpreted as a combination of the Hebrew words (בַּעַל) "lord; master; the Phoenician god Baal" and shemen (שֶׁמֶן) "oil", thus "Lord of Oils" (or "Oil of Baal"). ὁπο βάλσᾰμον (Theophrastus) is the juice of the balsam tree. βαλσαμίνη (Dioscorides) is the balsam plant. Palladius names it βάλσαμος and also has βαλσαμουργός, a preparer of balsam. Related are ξῠλο βάλσᾰμον (Dioscorides, Strabo) "balsam wood", and καρπο βάλσᾰμον (Galen) "the fruit of the balsam".
Латын балсамы
Латын авторлары балсам ағашы мен оның бұтақтарына, сондай-ақ оның шайырына "балсамум" (Тацит, Плиний, Флорус, Скрибоний Ларг, Цельс, Колумелла, Марциал) деген атауды, балсам ағашының шайырлы шырынына "опобалсамум" (Плиний, Цельс, Скрибоний Ларг, Марциал, Статий, Ювенал) деген атауды, ал балсам ағашының өзіне "ксилобалсамум" (Плиний, Скрибоний Ларг, Цельс) деген грек сөздерін қолданған.
Latin authors use balsamum (Tacitus, Pliny, Florus, Scribonius Largus, Celsus, Columella, Martialis) for the balsam tree and its branches or sprigs, as well as for its resin, opobalsamum (Pliny, Celsus, Scribonius Largus, Martialis, Statius, Juvenal) for the resinous juice of the balsam tree, and xylobalsamum (Pliny, Scribonius Largus, Celsus) for balsam wood, all derived from Greek.
Өсімдіктер
Цори өсімдік туындысы болған жағдайда, оның қандай өсімдіктерден алынғаны туралы бірнеше ұсыныс жасалды.
Assuming that the tsori was a plant product, several plants have been proposed as its source.
Қайың
Септуагинтада "цори" деп аударылған грек сөзі "ῥητίνη" – негізінен "Pinus maritima" (πεύκη) қарағайының шайыры. Арамей тіліндегі "tserua" (ܨܪܘܐ) "Pinus pinea L." жемісі ретінде сипатталған, бірақ оны стакт немесе storax деп те санаған. Грек сөзі "ῥητίνη ξηρά" – пинацеялар тұқымдасының бір түрі.
The Greek word ῥητίνη, used in the Septuagint for translating tsori, denotes a resin of the pine, especially Pinus maritima (πεύκη). The Aramaic tserua (ܨܪܘܐ) has been described as the fruit of Pinus pinea L., but it has also been held for stacte or storax. The Greek ῥητίνη ξηρά is a species of Pinaceae Rich.
Канкамон
Лексикограф Бар Серошевай араб (ضرو) тілінде, Йеменде өсетін (کمکام) немесе (کنکام) деп аталатын ағаш, сириялық (ܩܙܩܡܘܢ), грек тілінде κάγκαμον, латын тілінде cancamum деп сипаттайды, бұл туралы Диоскорид (De materia medica 1.32) және Плиний (Hist. Nat. 12.44; 12.98) еңбектерінде айтылған. Канкамон Commiphora kataf түріне жатқызылған, ал санскрит тілінде kunkuma (कुनकुम) – шафран (Crocus sativus) деген мағынаны білдіреді.
The lexicographer Bar Seroshewai considered the Arabic (ﺿﺮﻭ), a tree of Yemen known as (ﮐﻤﮑﺎﻡ) or (ﮐﻨﮑﺎﻡ), Syriac (ܩܙܩܡܘܢ), Greek κάγκαμον, Latin cancamum, mentioned by Dioscorides (De materia medica 1.32) and Pliny (Hist. Nat. 12.44; 12.98). Cancamon has been held for Commiphora kataf,
Sanskrit kunkuma (कुनकुम) is saffron (Crocus sativus).
Мекке бальзамы
Питер Форсскэл (1732–1763) Мекке мен Медина арасында бұл өсімдікті кездестірді. Ол оны нағыз бальзам ағашы деп санап, Amyris opobalsamum Forsk. деп атады (сондай-ақ, Amyris kataf Forsk. және Amyris kafal Forsk. екі түрімен бірге).
Peter Forsskål (1732–1763) found the plant occurring between Mecca and Medina. He considered it to be the genuine balsam plant and named it Amyris opobalsamum Forsk. (together with two other varieties, Amyris kataf Forsk. and Amyris kafal Forsk. ).
Седронелла
Седронелла канарьенсис, минт тұқымдасына жататын көп жылдық шөп, сонымен қатар Ғалаад бальзамы немесе Ғалаад шөбі деп те аталады.
Cedronella canariensis, a perennial herb in the mint family, is also known as Balm of Gilead, or Herb of Gilead.
Жанып кету қабілеті
Бальзам майы тым тез буланып, тұтанғыш болғандықтан, оны отын ретінде пайдалануға болмайды. Талмудта бір әйелдің келініне бальзам майымен әшекейленіп, сосын шам жағуды айтып, осылайша оны өлтіруді жоспарлап, іске асырғаны туралы дерек келтіріледі (Шаб. 26а). 13 ғасырдағы (?) "Liber Ignium" ("От кітабы") бойынша, бальзам ежелгі грек отына ұқсас өрт қойғыш құралдардың құрамына кірген.
Balsam oil was too volatile and flammable to be used as fuel. In the Talmud, a case is cited of a woman planning and carrying out the murder of her daughter in law by telling her to adorn herself with balsam oil and then light the lamp (Shab. 26a). According to the 13th century (?) Liber Ignium (Book of Fires), balsam was an ingredient of ancient incendiaries akin to Greek fire.