Кіріспе

Шығыс Түркиядағы халықтар тобы – зазалар. Олар Түркияның шығысында тұратын және дәстүрлі түрде заза тілінде сөйлейтін халық. Бұл тіл батыс иран тілдері тобына жатады және латын әліпбиінде жазылады. Зазалардың негізгі қоныс аумағы Түнчели және Бингөл облыстары, сондай-ақ Елазығ, Эрзинкан және Диярбакыр облыстарының бір бөлігін құрайды. Зазалар көбінесе өздерін күрдтер деп есептейді және ғалымдар оларды "заза күрдтері" деп сипаттайды.

Этимологиясы мен атаулары

Иран энциклопедиясына сәйкес, Димли немесе Димла эндоними Солтүстік Ирандағы Дайлам аймағынан шыққан, ал әрмендік тарихи жазбаларында «дельмик», «dlmik» түрінде кездеседі, бұл Орта Иранның *dēlmīk сөзінен, яғни «дайламик» деген мағынаны білдіреді деп ұсынылған. Қоршаған халықтардың арасында бұл елдің халқы көбінесе «Zāzā» деп танылады, бұл сөз «шалқалаушы» дегенді білдіреді және оны қарапайымдықпен пайдаланған. Хаданк пен Маккензи «Zaza» тіліндегі дыбыстардың (сибиланттар мен аффрикаттардың) көп болуын атаудың семантикалық шығу тегін түсіндіру үшін келтіреді.

Шығуы және ерте тарихы

Тілдік дәлелдер Заза тілінің алғашқы отаны Солтүстік Иранда, әсіресе Каспий теңізінің оңтүстік аймағында екенін көрсетеді, бұл Заза, Талыш, Гилаки және Мазандеран тілдерінің ұқсастығымен байланысты. Димли атауының этимологиясы және армян деректеріндегі Дейламнан Орталық Анатолияға көшіп-қону туралы тарихи жазбалар да Заза халқының Дейламит тегін көрсетеді. Ғалымдар бұл көші-қонның 10-12 ғасырларда болғанын жорамалдайды. Дегенмен, 2005 жылғы зерттеу Солтүстік Иран теориясын қолдамайды, керісінше, Солтүстік Иран халқымен салыстырғанда күрд және заза тілдерінде сөйлейтіндердің байланысы тығыз екенін көрсетеді. Курманджи тілінде сөйлейтін күрдтер мен зазалар ғасырлар бойы Анатолияның бір аймақтарында бірге өмір сүрген. Аракелованың сөзіне қарағанда, зазалар тарих бойы күрдтерден өзге этникалық тобы ретінде танылмаған, сырттан келгендер оларды күрдтердің бір бөлігі деп санаған, "ерекше ұлттық өзіндігі мен этникалық санасы" болғанына қарамастан. Заза жыраулар дәстүрі орта ғасырға дейін жетеді, сол кезде заза тілінде сөйлейтін жыраулар өз ана тілінде де, түрік тілінде де шығармалар жазған.

Қазіргі заман

Заза тіліндегі ең ерте сақталған әдеби шығармалар – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында жазылған, бірдей «Мавлуд» деген атауға ие екі өлең. 1920-1930 жылдары зазалар Осман империясына, содан кейін Түркия Республикасына қарсы көтерілістер арқылы күрд ұлтшылдығының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Зазалар 1920 жылы Кочгири көтерілісіне қатысты, ал 1925 жылы Шейх Саид көтерілісі кезінде заза Шейх Саид және оның жақтастары жаңадан құрылған Республикаға қарсы шықты, себебі оның түрік ұлттық және секулярлық идеологиясы оларға ұнамады. Көптеген зазалар кейіннен курд ұлтшылдарының «Хойбун» (Курдистанның өркендеуі үшін қоғам) және басқа да қозғалыстарға қосылып, оларда көшбасшылыққа ие болды. 1937 жылы Дерсим көтерілісі кезінде зазалар тағы да түріктерге қарсы көтерілді. Бұл көтеріліс Сеид Риза басқарды және мыңдаған курд және заза азаматтарының қаны төгілді, ал көптеген адамдар қақтығыс салдарынан ішкі қоныс аударуға мәжбүр болды. Түнчелиден шыққан заза Сакин Кансыз Күрдстан жұмысшы партиясының (ПКК) негізін қалаушы мүшесі болды және көптеген зазалар сияқты көтерілісшілерге қосылды, олардың ішінде белгілі Бесэ Хозат та болды. 1980 жылғы түрік мемлекеттік төңкерісінен кейін көптеген зиялы азшылықтар, соның ішінде зазалар Түркиядан Еуропаға, Австралияға және АҚШ-қа эмиграциялады.

Демографиялық және географиялық таралу

Заза халқының нақты саны белгісіз, себебі жақында өткізілген және кең ауқымды санақ деректері жоқ. Түркиядағы соңғы тіл санағы 1965 жылы өтті, онда 150 644 адам заза тілін бірінші тілі деп, ал 112 701 адам екінші тілі деп көрсеткен. 2005 жылғы жаңа деректер бойынша, заза тілін қолданатын халықтың саны шамамен 2 миллионнан 4 миллионға дейін ауыспалы. Түркиядағы күрдтер қоныстанған аймақтардағы (Солтүстік-Шығыс, Орталық Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Анатолия статистикалық аймақтары, n=1918) дауыс беруге құқылы халықтың демографиялық ерекшеліктерін зерттеген 2015 жылғы зерттеуге сәйкес, халықтың 12,8% өзін этникалық заза деп атады, бұл оларды аймақтағы күрдтерден (73%) кейінгі ең ірі этникалық топқа айналдырды. Заза тілін қолданушылардың саны, өздерін заза ұлтының өкілі деп санайтындардан көп (15%), бұл заза тілін қолданушылардың бір бөлігінің өзін басқа ұлттармен, негізінен күрдтермен байланыстырғанын көрсетеді. Зифлиоглу көптеген зазалар тек курманжи тілінде сөйлейтінін мәлімдейді. Заза тіліндегі алғашқы жазбалар 1850 жылы тіл білімі маманы Питер Лерх тарапынан жинақталды. Тағы екі маңызды құжат – 1898 жылғы Әхмеде Хаси мен Осман Ефендийо Бабидждің діни жазбалары; екі жұмыс та араб әрпімен жазылған. Мемлекеттік TRT Kurdî арнасы заза тіліндегі бағдарламаларды көрсетеді. 1980 жылдары заза тілі заза диаспорасы арасында кеңінен танымал болды, одан кейін Түркияда заза тіліндегі басылымдар жарық көрді.

Дін

Зазалар көбінесе сүнни исламын ұстанады. 2015 жылы Шығыс және Оңтүстік Анатолиядағы сайлау жасына жеткен ересектерді зерттеген зерттеуге сәйкес, өздерін этникалық заза деп атаған адамдардың 75,4% исламның шафии мектебіне жатады, бұл күрд топтарына ұқсас, бірақ жергілікті түрік және араб халқының көпшілігі ханафи мектебін ұстанады. Түрік Курдистанында 2015 жылы сайлау жасына жеткен ересектер арасында жүргізілген сауалнама бойынша, заза тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі күрд, түрік және араб сияқты басқа опцияларға қарағанда өздерін "заза" деп таниды.

Саясат

Саяси тұрғыдан алғанда, әлеви және сүнни діндерін ұстанатын зазалардың көзқарастары көбінесе мүлдем әртүрлі болады. 2002 жылғы сайлаудан бастап сүнни зазалар ұлттық және жергілікті деңгейде биліктегі Әділет және даму партиясына көбінесе дауыс берді, ал әлеви зазалар солшыл немесе күрд бағытталған партияларды, атап айтқанда ХДП мен CHP-ны жақтап келді. Президенттік сайлауда сүнни зазалардың көпшілігі Режеп Тайип Ердоғанға дауыс бергені хабарланды, ал әлевилердің басым бөлігі ХДП үміткері Селахаттин Демиртасты қолдады. Әлевилер көпшілік тұратын Түнжіли провинциясы Түркия тарихында коммунистік партиядан әкім сайлаған жалғыз аймақ. Түркия тарихындағы алғашқы заза бағытталған саяси партия 2017 жылы «Заза халық партиясы» деген атпен құрылды, бірақ этникалық негіздегі партияларға қатысты заңдық шектеулерге байланысты кейін «Демократия уақыты партиясы» (түрікше: Demokrasi Zamanı Partisi) деп өзгертілді.

Зазалық ұлтшылдық

Заза ұлтшылдығы – Түркияда түріктер мен күрдтер арасында заза халқының сақталуын қолдайтын идеология. Түрік ұлтшылы Хасан Решит Танкут 1961 жылы түркілендіруді жеделдету үшін заза тілінде сөйлейтіндер мен курманджи тілінде сөйлейтіндер арасында дәліз құруды ұсынды. Диаспорадағы кейбір жағдайларда зазалар олар мен курманджи тілділер арасындағы айқын ерекшеліктерге байланысты осы идеологияға көшті. Түркияның ассимиляциялық саясатын тоқтатуы заза ұлтшылдығын одан әрі күшейтті, бұл кейбір зазаларды жеке этностық топ ретінде қарастыруға итермеледі. Диаспорадағы кейбір зазалар Еуропаның еркін саяси ахуалында заза ұлтшылдығына бет бұрды. Осы туралы «Заза» ұлттық қозғалысының негізін қалаушы Эбубекир Памукчу: «Сол сәттен бастап мен заза болдым» деді. Заза ұлтшылдары түрік және күрд әсерінен қорқады және Түркия ішінде қандай да бір автономияға ұмтылудың орнына заза мәдениетін және тілін қорғауға баса назар аударады. Зерттеуші Ахмет Касымоғлудың пікірінше, заза ұлтшылдығы – түріктер мен армянның күрдтерді бөлу әрекеті.

Генетика

2005 жылғы зерттеуде Түркиядағы заза тілінде сөйлейтін (n=27) және курманджи тілінде сөйлейтін үш топ, сондай-ақ Грузиядағы курманджи тілінде сөйлейтін топтар генетикалық тұрғыдан зерттелді. Зерттеу барысында мтДНК HV1 тізбегі, он бір Y хромосомалық екіаллельдік маркер және 9 Y STR локусы осы иран тілінде сөйлейтін топтар арасындағы генеалогиялық байланысты зерттеу үшін талданды. Зерттеу нәтижесінде заза тілінде сөйлейтіндердің арасында 8 түрлі Y ДНК гаплогруппасы анықталды; I* (33,3%), R1a1a (25,9%), E* (11,1%) және R1* (11,1%) ең көп кездесетін гаплогруппалар болып табылады. Әртүрлі күрд халқының арасында кең таралған P1 және J2 гаплогруппалары заза тілінде сөйлейтіндерде кездеспеді. Y хромосомасының деректері географиялық фактордың әсерін көрсететін қандай да бір айырмашылықты көрсетті. Түркиядағы курманджи және заза тілінде сөйлейтіндер, географиялық жағынан жақын болғандықтан, Y ДНК деректеріне сәйкес, грузин және түрікмен күрдтеріне қарағанда бір-біріне жақын екені анықталды. мтДНК деректері Түркиядан шыққан заза тілінде сөйлейтін топтар мен Грузия, Иран және Шығыс Түркиядан шыққан күрдтер арасындағы тығыз байланысты көрсетеді, ал Түркия мен Түрікменстандағы курманджи тілінде сөйлейтіндер осы топтардан және бір-бірінен аналық желі бойынша ерекшеленеді. Оңтүстік Кавказдағы зазалардың географиялық жақын көршілері де мтДНК нәтижелері бойынша ұқсас екені анықталды. Зерттелген иран тілінде сөйлейтіндердің аналық тегіне қатысты нақты географиялық немесе тілдік үлгі жоқ екені айтылды. Тағы бір қызық жайт, зерттеуде зазалардың Солтүстік Иран халқына қарағанда күрд топтарына (аналық желі бойынша Оңтүстік Кавказ топтары, әкелік желі бойынша Түркиядағы курманджи тілінде сөйлейтіндер) жақын екендігі анықталды. Бұл, заза тілінің Анатолияға таралуына дейін, атамекені Солтүстік Иран болған деген гипотезаға қарамастан, "генетикалық дәлелдер зазаки тілінің солтүстік Ираннан шыққандығын жоққа шығармайды" делінген.