Кіріспе
Лимбург провинциясындағы қала және муниципалитет, Нидерланды. Heerlen (;) – Нидерландының оңтүстік-шығысында орналасқан қала және муниципалитет. Лимбург провинциясының ең ірі үш елді мекенінің бірі. Муниципалитет ретінде қарастырылғанда, Лимбург провинциясы бойынша төртінші муниципалитет. Heerlen Паркстад Лимбург қалалық аймағының құрамына кіреді, бұл шамамен 250 000 тұрғыны бар және 8 муниципалитетті қамтитын агломерация. Ол Маастрихттен шығысқа қарай және Германияның Ахен қаласынан солтүстікке қарай жатыр. Ерте римдік кезеңдерінен бастап және орта ғасырлардағы қарапайым дамудан кейін, Heerlen 19 ғасырдың соңында Нидерландыдағы көмір өндіру өнеркәсібінің маңызды орталығына айналды. 20 ғасырда сәулетші Фриц Пейц қаланың қазіргі бейнесін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Оның ең әйгілі жобасы және қала орталығындағы ерекше ғимарат – «Гласпалейс» (Шыны сарай), ол 20 ғасырдың әлемдегі ең маңызды сәулеттік құрылыстарының мыңдығына енген.
Heerlen (; ) is a city and a municipality in the southeast of the Netherlands. It is the third largest settlement proper in the province of Limburg. Measured as municipality, it is the fourth municipality in the province of Limburg. Heerlen forms part of the city region of Parkstad Limburg, an agglomeration with about 250,000 inhabitants and encompassing 8 municipalities. It is to the east of Maastricht and north of the German city of Aachen. After its early Roman beginnings and a modest medieval period, Heerlen became a centre for the coal mining industry in the Netherlands in the late 19th century. In the 20th century, architect Frits Peutz played a major role in shaping the city as we know it today. His most famous design, and a distinctive building in the city centre, is the so called Glaspaleis (Glass Palace), listed as one of the world's thousand most architecturally important buildings of the 20th century.
Тарих
1997 жылы Херленге жақын жердегі Шелсбергте Микельберг мәдениетіне (4400–3500 б.з.д.) жататын қоныс қазылған. Осы кезеңдегі археологиялық табыстар Нидерландыда сирек кездеседі, ал бұл орын елдегілердің ішінде бірегей, себебі ол арықтар мен жер қабырғалары (жер жұмыстары) бар алғашқы қазба орны болып табылады. Тіпті ертедегі қоныстанудың осы дәлелдерімен де, Херленнің тарихы римдіктердің келуімен басталады. Олар екі негізгі жолдың қиылысында, Булонь-сюр-Мер – Кельн және Ксантен – Аахен – Трир бағыттарында Кориоваллум деп аталатын әскери бекініс салған. Херлен мен оның маңында римдік өмір салтының көптеген іздері, әсіресе римдік виллалар (ауылдық үйлер) табылған. Рим дәуіріндегі ең маңызды археологиялық қазба – 1940 жылы табылған Херлен орталығындағы Терма кешені, римдік монша. Нидерландыда осындай моншалардың тек бірнеше ғана мысалы табылды. Бұл Coriovallum/Heerlenнің маңызды орын болғанын көрсетеді. Термалардың үстінде 1977 жылы ашылған мұражай салынған. Термен мұражайында осы аймақтан табылған басқа да римдік жәдігерлер жиналған. Нидерландыдағы көптеген басқа римдік бекіністер сияқты, Кориоваллум да III-IV ғасырларда римдік әскерлердің кетуінен кейін тасталып кеткен болуы мүмкін. Херленнің Х ғасырға дейінгі тарихы туралы көп мәлімет жоқ, сол кезде Еуропаның осы бөлігінде ауыл шаруашылығы қайтадан дами бастады. Каумербек, Шанделербек және Геленбек аңғарларында шаруа үйлері мен диірмендер салынды, осылайша ортағасырлық Херлен қалыптаса бастады. Херленнің ең ерте кездесуі 1065 жылғы ресми құжатта «Herle» деп тіркелген. Туль епископы Удо бірнеше сыйлықтарды тіркеді. Солардың бірі – Льеж епископтығының аллодийі Херлен. Тағы бір аллодий бірнеше шіркеулерден тұрады, олар Херленге жақын Воерендаалдағы бас шіркеуге қарасты. Көп ұзамай Херлен аллодийі Ахр Хохстаден графтарының меншігіне көшкен. Теодерих ван Аре (Удо ван Тульдің туысы) Херленді Воерендаалдан бөліп, шіркеудің қасиеттісі ретінде Санкт-Панкрацийді таңдады. Аре графтары, мүмкін, Шелменторен мен Санкт-Панкраций шіркеуінің құрылысына жауапты болған және қамал салуға бұйрық берген болуы мүмкін. Осы бекіністер арқасында Херленге белгілі бір құқықтар мен бостандықтар берілді, бұл оған айналасындағы ауылдардан жоғары мәртебе әкелді. Voerendaal, Hoensbroek, Schaesberg және Nieuwenhagen енді «Land van Herle» деп аталатын заңнамаға бағынды. 1244 жылы Херлен Брабант герцогтарының билігіне көшті, бірақ 1388 жылы Хоенсбрукпен бірге оған жеке мәртебе берілді. Сегіз жылдық соғыс кезінде (1568–1648) Херлен Испания патшалығы мен голландтық протестант көтерілісшілері арасында даулы болды және бірнеше рет тараптар ауыстырды. 1661 жылғы Партеж шарты бойынша Херлен жаңадан құрылған Голландия Республикасының Штаттар генералдары басқарған «Лимбург штатының» бөлігі болды. Бұл оның испандық Нидерландтармен шекаралас болуына әкелді, сондықтан 1793 жылға дейін, француздар Херленді басып алғанға дейін, мемлекеттің қалған бөлігінен оқшауланған күйде болды. 1814 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін ол Нидерландының Лимбург провинциясының (қазіргі Голландия және Бельгияның Лимбург) бөлігіне қосылды. 1830 жылы Лимбургтің көп бөлігі сияқты, Херлен Бельгия революциясында Бельгия тарапына шықты. Алайда 1839 жылы Еуропаның ірі державалары арасындағы келісім нәтижесінде ол қайтадан Нидерландының құрамына кірді. ХІХ ғасырда Херлен, Лимбургтің көптеген муниципалитеттері сияқты (Маастрихт ерекшелік болды), өнеркәсіптік революцияға қатыспады және ХІХ ғасырдың соңында/ХХ ғасырдың басында көмір өндірісі басталғанға дейін негізінен ауыл шаруашылығымен айналысты. 1874 жылдың наурыз айында Валькенбургервегте көмір табылған. Алайда, кен орнын ашу тәуекелге толы, ұзақ мерзімді инвестиция болды және тек аз ғана жеке кәсіпорындар осы қиындыққа батыл барып, концессия сатып алды. 1896 жылы Херлен осы алғашқы көмір шахталарынан көмір тасымалдауға мүмкіндік беретін алғашқы темір жол байланысын алды. Даму әлі де баяу болды: 1812 жылы Херленде 3497 адам тұрды; 1900 жылы бұл көрсеткіш әлі де 6646 адамды құрады. 1901 жылы ұлттық үкімет барлық сатылмаған концессияларды сатып алып, Мемлекеттік кен орындарын құрды. Ұзақ уақыттан кейін бірнеше ірі мемлекеттік көмір шахталары өндіріске кірісті. Халық саны 1900 жылы 6646 адамнан 1910 жылы 12 098 адамға, 1930 жылы 32 263 адамға дейін өсті. Осы алғашқы кеңею жылдары Херленнің орталығында көптеген ескі ғимараттар бұзылды. Көмір шахталары 1960 жылдардың басына дейін Херленнің қазіргі қалаға айналуының негізгі факторы болды, сол кезде Марсель ван Грунсвен Херленнің мэрі қызметін аяқтады. Көмір өндірісінің алтын ғасыры 1950 жылдардың соңында аяқталды, одан кейін Польша мен Америка көмірінің бәсекелестігі және провинцияның Гронингенінде табиғи газдың табылуына байланысты өндіріс біртіндеп төмендеді. 1965–1975 жылдар аралығында көмір шахталары толығымен жабылды. Херлен, Керкраде, Брунссум және Ситтард-Гелен аймағында 60 000 адам жұмысын жоғалтты. Экономикалық қайта құрылымдаудың қиын кезеңі басталды. Голланд үкіметі бірнеше мемлекеттік кеңселерді (ABP, CBS) Херленге көшіру арқылы азаматтардың қайғысын жеңілдетуге тырысты, бірақ қазірдің өзінде қала ондаған мың жұмыс орындарының жоғалуынан толыққанды жазыла қойған жоқ. Қазіргі Херленнің қалалық пейзажында бұрынғыдағы көмір өнеркәсібінің еске салғандары өте аз. Көмір шахталарын қоршаған кеншілік қоқысының көп бөлігі алынып тасталды немесе «қарадан жасылға» (van zwart naar groen) операциясы кезінде жасыл төбелерге айналдырылды. Еуропаның ең биік шахта мұржасы «Ұзын Лиз» (Lange Lies) және оның үлкен әпкесі «Ұзын Жан» (Lange Jan) да бір кезде маңызды нысандар болған, бірақ олар да бұзылды. Орланже Нассау I шахтасының 2-шахтасының қалдықтарында қазір Голланд шахта мұражайы орналасқан.
География
Heerlen Нидерландының оңтүстік-шығысында, Германиямен шекарадағы Лимбург провинциясында орналасқан. Ол Оңтүстік Лимбург COROP аймағында жатыр және бұрын Oostelijke Mijnstreek деп аталған Паркстад Лимбург агломерациясының құрамына кіреді. Heerlen голландиялық муниципалитеттермен шектеседі: Симпельвельд (оңтүстікте), Воерендаал және Нут (батыста), Шиннен (солтүстік-батыста), Брунссум (солтүстікте), Ландграф және Керкраде (шығыста), ал неміс муниципалитеті Ахен (оңтүстік-шығыста) жатыр. Heerlen-нің жоғары орналасқандығы оны Нидерландыдағы теңіз деңгейінен ең биік қалалардың біріне айналдырады.
Экономика
Heerlen-де Еуропаның ең ірі жиһаз сату аймағы орналасқан, 27 тамыз 2008 жылы Бенилюкс елдеріндегі ең үлкен IKEA ашылғаннан кейін m2 еден алаңына ие болды. 2008 жылдың 1 қазанында Heerlen қаласында әлемдегі алғашқы шахта суымен жұмыс істейтін электр станциясы ашылды. Ол 200 үйді, сондай-ақ дүкендерді, супермаркетті, кітапхананы және ірі кеңсе ғимараттарын жылыту және салқындату үшін қолданылады.
Білім
Heerlen қаласындағы білім беру орындарының арасында Zuyd Hogeschool бар, ол Heerlen, Sittard және Maastricht қалаларында филиалдары бар қолданбалы ғылымдар университеті. Нидерландының Ашық университетінің (Open Universiteit немесе OU) бас кеңсесі де Heerlen қаласында орналасқан. Бұл университет Нидерланды бойынша ондаған мың студенттерге қашықтықтан оқытуды ұсынады. Heerlen қаласы бұрынғы Теология және пасторлық университетінің (Universiteit van Theologie en Pastoraat немесе UTP) орналасқан жері болды, бірақ студенттердің жетіспеуіне байланысты ол жабылуға мәжбүр болды. Әзілмен айтқанда, Heerlen Нидерландының ең ірі (OU) және ең шағын (UTP) университетінің орналасқан жері еді.
Денсаулық сақтау
Heerlen-де (және Паркстад Лимбургтың қалған бөлігінде) денсаулық сақтауды Stichting Gezondheidszorg Oostelijk Zuid Limburg (G. O. З. Л.) ұйымы қамтамасыз етеді. Zuyderland Medisch Centrum Parkstad (Zuyderland Medical Center Parkstad) – Паркстадтағы әртүрлі ауруханалардың жалпы атауы және G. O. З. Л. ұйымының бір бөлігі болып табылады. 2015 жылға дейін бұл ауруханалар Atrium Medisch Centrum Parkstad деп аталды. Зюдерландтың Heerlen орналасқан жері бұрын Франс де Вевер есімімен аталатын De Wever ziekenhuis ауруханасы болған, ол 1904 жылы Мгр. Жозеф Савельбергпен бірге Heerlen-де алғашқы аурухананы құрды (1904 жылы құрылғанда Мария Хилфспитал деп аталды, ал бірнеше жылдан кейін 1968 жылы Де Вевер ашылғанға дейін Санкт-Джозеф ауруханасы деп аталды).
Сәулет
Қаланың ең танымал сәулетшісі Фриц Пютц. Оның мұрасы Хирлендегі кем дегенде 10 ескерткіш ғимараттан тұрады. 1935 жылы Хирленнің ең танымал ескерткіші – Гласпалейс, сол кездегі шағын қаланың орталығындағы ортағасырлық шіркеудің қасына салынды. Оны саудагер Питер Шунк тапсырыс беріп салдырған. Бұл консервативті бизнесмен үшін жас архитектор Пютцке жаңа дүкенді жобалауды тапсыру өте ерекше қадам болды. Бұл Нидерландыдағы ерте модернизмнің ең көрнекті мысалдарының бірі, бірақ ол бұл туралы өте кеш, қиратылғаннан кейін ғана мойындалды. 1990 жылдары ол Халықаралық сәулетшілер одағы құрған, 20 ғасырдың әлемдегі 1000 ең маңызды ғимаратының беделді тізіміне енді (осы тізімде Нидерландыдан бар болғаны 13 ғимарат бар). Бұл қала әкімдерін қираған ғимаратты сатып алып, оны қайта жаңарту жоспарларын жасауға ынталандырды. Қайта жаңарту жұмыстары аяқталды және қазір онда қаланың бірнеше мәдени мекемелері, соның ішінде заманауи өнер мұражайы орналасқан. Жаңартылған Гласпалейс, көмір шахталары жабылғаннан кейін қайта жандана бастаған Хирленнің символына айналды. 1900 жылға дейін көптеген қызықты ғимараттар бұзылса да, Хирленнің орталығында әлі де ескі ғимараттар сақталған, мысалы, 12 ғасырда салынған роман стиліндегі шіркеу (Панкратиускерк) және сол шамадағы бұрынғы түрме мұнарасы (Шелменторен). Сонымен қатар, 1848 жылы салынған неоклассикалық капелла (Графкапель де Лой, Хирлендегі жалғыз неоклассикалық ғимарат) және 1801–1828 жылдарда кеңейтілгеннен кейін дерлік өзгермеген бұрынғы сарай-дәріхана (Хуис де Луйфф) да назар аударуға лайық. Хирленнің басқа аудандарында, әсіресе Хирленді айналалаған көптеген шағын өзендердің жанында көптеген ескі ғимараттарды кездестіруге болады, олардың ішінде бірнеше су диірмендері (Weltermolen (14 ғасыр), Eikendermolen (15 ғасыр), Oliemolen (16 ғасыр) және Schandelermolen (17 ғасыр)), бірнеше қамалдар (мысалы, Hoensbroek қамалының ең көне бөлігі 1380 жылға дейін барады, Kasteel Terworm 15 ғасыр) және ескі шаруашылықтар (Geleenhof (Рим дәуіріне дейін барады), Benzeraderhof (13 ғасыр), Hoeve Den Driesch (14 ғасыр), Overste Douvenrade (көбінесе қиратылып, 1779 жылы қайта салынған) және Hoeve de Bek (1796)) бар.