Кіріспе

Мифтік әйел жаратылысы

"Күлік қыз" ертегісі – фольклористикада үш түрлі оқиғаны атау үшін қолданылатын термин: кейіпкерлердің бірі құс қыз болып табылатын, ол құс немесе әйел түрінде көрінеді; оқиғаның бір бөлігі құс қызға тиесілі қауырсынды киімнің ұрлануы болып келеді, бірақ бұл оқиғаның басты тақырыбы емес; және ең көп таралған, сонымен қатар ең көне мотив – бірнеше аралас мотивтердің арасында, құс қызды суға шомылып жатқанда кездестіріп, оның қауырсынды киімін ұрлап, оған үйленуге мәжбүрлейтін ер адам туралы оқиға. Кейін қыз киімін қайтарып алып, аспанға ұшып кетеді, ал ер адам оны қайта іздеуі мүмкін. Бұл мотив әлемде кеңінен таралған, мыңдаған жылдар бұрын пайда болған болуы мүмкін, және әңгімелердегі ең танымал мистикалық әйел бейнесі. Ол сондай-ақ "Сыйқырлы әйел" мотивінің бір бөлігі болып табылады. Көбінесе бұл құс қыз немесе аспан қыз мотиві деп аталады, себебі олар әрқашан күліктер емес: нақты күлік қыздары ең солтүстік аймақтардағы оқиғаларда кездеседі, онда олар көшпенді құстардың тобына жатады, мысалы, қаз, үйрек, журавль және қасқыр. Аспан қыздары көшпес құстар, мысалы, көгершіндер, сондай-ақ жұлдыздар немесе аспан перилері түрінде де кездесуі мүмкін. Трансформацияның кілті әдетте күлік терісі немесе күлік қауырсынымен тігілген киім болып табылады. Осындай халық аңыздарында ер адам кейіпкері қызды, әдетте су жағасында (көбінесе шомылып жатқанда) байқап, қауырсынды киімін (немесе басқа да киімді) тартып алады, бұл оның ұшып кетуіне (немесе жүзуіне немесе қозғалуына) кедергі келтіріп, оны әйелі болуға мәжбүрлейді. Осыған ұқсас оқиғалар әлемнің түкпір-түкпірінен табылады, мысалы, "Вёлундръквида" және Гримм ертегілері KHM 193 "Барабаншы". Күліктерден басқа да жануарлар туралы көптеген параллельдер бар.

Фольклористикадағы жалпы шолу

Мифтер әр мәдениеттің жергілікті контекстінде кездесетін элементтермен бейімделеді, көбінесе түпнұсқа құрылымының немесе негізгі прототиптік элементтердің көп бөлігін сақтап, ұсақ өзгерістерге ұшырайды. Осылайша, аспан қызы көшіп-қонатын құс ретінде бейнеленген барлық нұсқалар көбінесе солтүстік аймақтарда кездеседі, ал оңтүстікке қарай ертегідегі әйелдер көбінесе көшіп-қонатын құстар емес, сонымен қатар жұлдыздар немесе аспан нимфалары болуы мүмкін. Ең оңтүстік аймақтарда, солтүстік аймақтардан өзгеше, аспан қыздары туралы әңгімелер көбінесе антропогендік немесе этиологиялық мәнге ие, адамдардың, мәдениеттердің, құдайлардың, аспан құбылыстарының пайда болуын түсіндіреді. Артур Т. Хатто құс қыз мотивінің бастауын көшіп-қонатын су құстарының (қоздар да ішінде) қоныс аударуымен және жұптасуымен, сондай-ақ жергілікті тотемдік және шамандық ұғымдармен байланыстырады, мысалы, шетел әйелдерінің (көшіп-қонатын құстармен салыстыру арқылы) сиқырмен байланысты болуы мүмкін; күйеуінің ізденіс сапарында еңбектер мен қиындықтарды жеңуі; немесе жанның ұшуына теңеу. Балалары оған қайғырғанмен, ол оларды өзімен алып кетпейді. Егер күйеуі оны қайта таба алса, ол ауыр сынақтан өтеді, көбінесе мүмкін емес екені анық болғандықтан, ол тіпті әрекеттенбейді. Көптеген нұсқаларда, ер адам үйленбеген (немесе сирек жағдайда жесір) болса да, оған анасы көмектеседі, ол қыздың сиқырлы киімін (немесе қауырсыннан жасалған жамылғысын) жасырады. Кейінірек анасы жасырылған киімді қайтаруға көндіріледі немесе мәжбүр болады, ал қыз оны киген кезде аспанға қарай көтеріледі – бұл оның ізденуіне себеп болады.

Келесі:

Румын фольклоршысы Марку Беза тағы екі кіріспе эпизодқа назар салды: 1) жеті ақ құс патша бағындағы ағаштағы алтын алмаларды ұрлайды (бұл эпизод неміс тіліндегі «Алтын құс» ертегісіне ұқсас), немесе олар келіп, егістікті таптап бұзады; 2) батыр кілт алып, қожайынының тыйым салған қалауына қарамастан, құс қыздары шомылатын тыйым салынған бөлмені ашады. Зерттеуші Барбара Фасс Ливи Скандинавия ертегілерінде кездесетін жоғарыда сипатталған алғашқы эпизодтың бір түрін атап өтті: бір адамның үшінші немесе жалғыз ұлы түнде әкесінің егістігін күзетіп, егістікті таптаған нәрсені анықтау үшін іздейді де, үш қыздың шалқып билеп жатқанын көреді. Ал екінші эпизод фольклортану еңбектерінде «Тыйым салынған бөлме» деп аталуы мүмкін. Эдвин Сидни Хартленд екінші эпизодтың араб халық ертегілерінде де кездесетінін көрсетті.

Германдық аңыз

Герман мифологиясында лебедь қыз кейіпкері «бірнеше Валькириямен» байланысты, бұл қасиет Джейкоб Гримм өзінің «Deutsche Mythologie» (Тевтон мифологиясы) кітабында атап өткен. Халықаралық аңыздарға сәйкес, олардың сиқырлы қарлығаш қанаты құсқа айналуға мүмкіндік береді. Германдық батырлық аңыздарда, Вейландтың әңгімелерінде ол Сванхильдаға, Лебедь қызына ғашық болғаны айтылады. Сванхильда – өлімге ұшыраған әйел мен фея патшасының қызы, патша әйеліне өзінің тегін сұрауға тыйым салады, ол сұрағанда патша жоғалып кетеді. Дегенмен, Сванхильда мен оның қарындастары қарлығаштарға айналып ұша алады. Бірақ, сөреге тиген Сванхильда жерге құлайды, оны шебер Вейланд құтқарып алып, оған үйленеді, қанаттары мен сиқырлы күш сақинасын тастап кетеді. Вейландтың жауы, принцесса Батильда бастаған Нейдингтер, сақинаны ұрлап, Сванхильданы алып қашады және Вейландтың үйін қиратады. Вейланд Сванхильданы іздегенде, олар оны тұзаққа түсіріп, жарақаттайды. Бірақ ол өзіне қанаттар жасап, Нейдингтердің үйі қирағанда Сванхильдамен бірге қашып кетеді. Тағы бір аңыз Валькирия Брингильдке қатысты. «Völsunga saga» бойынша, король Агнар Брингильдтің сиқырлы лебедь қанатын тартып алып, оны өзінің қызметшісі ретінде пайдалануға мәжбүрлейді. Үшінші аңыз – Кара мен Хельги Хэддингяскати туралы, «Kara lied» атты жырда айтылады. Осыған ұқсас кейіпкер, лебедьке айнала алатын, «Hrómundar saga Gripssonar» атты сагаде де кездеседі, ол өзінің жары Хельгиге көмектеседі. Кейде бұл қыздың қамқоршысы, мысалы, әйел сиқыршы болуы мүмкін, Говард Пайлдың «The Wonder Clock» кітабындағыдай, немесе оның әкесі, мысалы, орыс халық ертегілеріндегі Морской патшасы. Екінші жағдайда, ертегінің батыры құс (лебедь) қыздарының шомылатын жерін бақылап, ең кішісінің киімін (қауырсын қанатын) жасырып алады, осылайша оған ертегідегі жаудың патшалығына (әдетте лебедь қызының әкесі) жетуге көмектеседі. Шотландиялық «Айрландия королінің ұлы мен Қызыл бас киімді корольдің қызы» (Sgeulachd air Mac Righ Éirionn agus Nighean Rígh a' Churraichd Ruaidh) атты әңгімесінде Ирландия ханзадасы көлде шомылатын Тегіс мойынды Ақ лебедьке, сондай-ақ Күн нұрына ғашық болады, ол Қызыл бас киімді корольдің жас қызы екенін көреді. Фламанд ертегісінде «Шыны таудың лебедь қызы» (Het zwanenmeisje van den glazen berg) жас аңшы шомылып жатқан қыздың лебедь қанатын алады, ол оны қайтарып беруді сұрайды. Ол оны кигенде, аңшыға Шыны таудан өзін табуға айтады. Тауға шыққаннан кейін, жігіт сүйікті лебедь қызын таниды және анасынан оның қызына үйленуге рұқсат сұрайды. Анасы адам баласына үш қиын жұмысты орындағаннан кейін оның қызына үйлене алатынын айтады. «Алғыс айтқан Қыран» атты Эвенк ертегісінде, батыр әкесіне сиқырлы сандықты жабуға көмектескеннен кейін қарт кісіге уәде беріледі. Бірнеше жыл өткен соң, батыр өзенде шомылатын үш лебедь қызын көреді және олардың біреуінің киімін алып келеді. Ол жігітке оны қайтарып беруін талап етеді және оған қарт кісі тұратын ауылға баруды айтады. Ол сол жерге келген соң, қарттың үйіне барады және «әдемі қыз» күтіп алады, кейін қарт кісінің немере қызы екені белгілі болады.

Басқа көркем әдебиеттер

"Аққу қызы" көптеген көркем әдебиеттерде кездеседі.