Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бартанг – Орталық Азиядағы өзен, және Аму-Дарьяның саласы болып табылатын Пандж өзеніне құятын саласы. Жоғарғы ағысында Мурғаб және Ақсу деп те аталады; ол Ауғанстанның Вахан аймағы арқылы, содан кейін Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысының Рушон ауданы арқылы ағады. Өзеннің ұзындығы (Ақсу мен Мурғабты есептемегенде) 133 км, ал бассейнінің ауданы – .
The Bartang (Russian and Tajik: Бартанг) is a river of Central Asia, and is a tributary to the Panj which itself is a tributary to the Amu Darya. In its upper reaches, it is also known as the Murghab and Aksu; it flows through the Wakhan in Afghanistan, then through the Rushon District of the Gorno Badakhshan autonomous region, Tajikistan. The river is long (133 km excluding Aksu and Murghab) and has a basin area of .
Курс
Өзеннің бастауы Чакмактин көлінде, Кіші Памирде, Ваханда, Ақсу немесе Оксу ("ақ су") деп аталады. Содан кейін ол шығысқа қарай ағып, Тәжікстанға өтеді, кейін солтүстікке бұрылып Мурғаб қаласына жетеді, Шаймак ауылын басып өтеді. Мурғаб қаласынан төмен өзен Мурғаб деп аталады (Мурғоб "Құс өзені" деген мағынаны білдіреді, Мургаб – Мурғаб). Мурғабтан бірнеше шақырым төменде 1911 жылғы Сарез жер сілкінісі кезіндегі көшкіннен пайда болған Сарез көлі орналасқан, ол әлемдегі ең биік табиғи бөгет – Усой бөгетін құрады. Сарез көлінен төмен Гхудара өзені қосылады. Қосылған жерден бастап өзен Бартаңг деп аталады. Бартаңг Батыс Памир тауларымен төмен қарай өтеді, ағып, содан кейін Тәжікстан мен Ауғанстан шекарасындағы Панж өзенінің саласы болады. Өзеннің көп бөлігі Тәжікстан ұлттық паркінің шегінде жатыр. Бартаңг көбінесе мұздықтар мен қардың еруінен су алады. Бұл Горно-Бадахшаннан шығыстан батысқа қарай өтетін жалғыз өзен. Бартаңг Рушон қаласынан жоғары ағыста Панж өзеніне құяды.
The river rises in Chaqmaqtin Lake in the Little Pamir in the Wakhan, where it is known as the Aksu or Oksu ("white water"). It then flows east and crosses into Tajikistan, then turns north to the city of Murghab passing the village of Shaimak. Below the city of Murghab the river is called the Murghab (, Murghob meaning "Bird River", Мургаб Murgab). A few kilometres below Murghab is Sarez Lake, formed by a landslide during the 1911 Sarez earthquake, which created the world's highest natural dam, Usoi Dam. The river is joined by the Ghudara river just below Sarez Lake. From the junction the river is known as the Bartang. The Bartang traces a route down the western Pamir Mountains, flowing before becoming a tributary to the Panj at the border of Tajikistan and Afghanistan. Much of the river lies within the boundaries of Tajik National Park. The Bartang is fed mostly by glacier and snow melt. It is the only river to cross Gorno Badakhshan from east to west. The Bartang enters the Panj just upstream from the town of Rushon.
Қол жеткізу
"Бартаң" - "тар жол" дегенді білдіреді. 20-ғасырдың басына дейін саяхаттау үшін шатқалындағы тік беткейлерге баспалдақтар, көпірлер және платформалар орнатылу қажет болды. Үш жол болған: біреуі өзен бойымен, тек күзде су деңгейі төмендегенде ғана қолданылатын, екіншісі тік жарлар бойымен, ал үшіншісі, әлдеқайда ұзақ, онда жүк көліктік жануарларды тау жоталарымен жүргізуге болады. Қазіргі заманғы жол тас сынуларға байланысты Басидтен әрі өткілі емес. Басидтен жоғары үлкен Рошов ауылы орналасқан. Одан жоғары Гхудара және Мурғаб өзендері қосылып Бартаң өзенін құрайды. Жол Гудатамен солтүстік-шығысқа қарай Танимаспен қосылған жерге дейін созылады, ол батысқа қарай Федченко мұздығына жетелейді. Бір жол шығысқа қарай жалғасып, Қарақұл көліне барады. Мурғабқа әдетте тек саяхат ретінде ғана баруға болады. Мурғаб қаласына дейін соңғы 37 шақырым саз жол бар. Мурғабтан жоғары, өзеннің оңтүстік-шығысына қарай Тоқтамыш пен Шаймаққа дейін сапасы нашарлап бара жатқан жол бар.
'Bartang' means 'narrow passage'. Before the 20th century travel required fords, ladders and platforms set into the sides of cliffs. There were three paths, one along the river, usable only in autumn when the water was low, the second along the cliffs and the third, much longer, where pack animals could be led along the mountain ridges. The modern road can become impassable beyond Basid due to rockslides. Above Basid is the large village of Roshov. Above that the Ghudara River and the Murghab Rivers join to form the Bartang. The road follows the Ghudata northeast to its junction with the Tanimas which leads west to the Fedchenko Glacier. A road of sorts continues east to lake Karakul. The Murghab is generally not passable except as an adventure. There is a dirt road for the last 37 km to Murghab town. Above Murghab a jeep road, of decreasing quality, follows the river southeast to Tokhtamish and Shaimak.
Сарез көлі
1911 жылдың 18 ақпанында Сарезде болған, Рихтер шкаласы бойынша 7,4 балға бағаланған жер сілкінісі үлкен көшкінге әкеп соқты, ол Мурғаб өзенінің ағысын толығымен жапты және жергілікті ауылды көмді. Шамамен екі куб километр тастан құралған көшкін "Усой" бөгеті деп аталатын табиғи бөгетті қалыптастырды. Келесі айларда Мурғаб өзені Усойдың артындағы кеңістікті толтырып, Сарез көлін құрады, ол қазір Мурғаб өзенінің аңғарының 60 шақырымдай бөлігін алып жатыр және 17 куб километр суға толы. Геологтар бөгеттің тұрақсыз болуы мүмкін екенін және болашақтағы күшті жер сілкінісі кезінде, топырақтан жасалған бөгеттің құрылымдық зақымдануынан немесе бөгетті құрайтын топырақ пен тау жыныстарының ұсақ сынықтарының сұйылуынан құлап кетуі мүмкін деп санайды. Усой бөгеті 2015 жылдың 7 желтоқсанында болған 7,2 балдық жер сілкінісінен зардаптанбады, ешқандай сыртқы зақым байқалған жоқ.
On February 18, 1911, the 1911 Sarez earthquake, estimated at 7.4 on the Richter magnitude scale, caused a large landslide which completely blocked the flow of the Murghab and buried a local village. The landslide, estimated at two cubic kilometers of rock, formed a natural dam called the Usoi Dam. Over the following months the Murghab filled the space behind the Usoi to form Sarez Lake, which now fills about 60 kilometers in length of the Murghab river valley and contains 17 cubic kilometers of water. Geologists believe that the dam may be unstable and could collapse during a future strong earthquake, either from structural failure of the earthen dam itself or liquefaction of the soil & rock debris making up the dam. The Usoi Dam wall survived a localised 7.2 magnitude earthquake, the 2015 Tajikistan earthquake, on the 7th December 2015 with no visible signs of deterioration.