Кіріспе

Канадалық конституциялық құқық ісі – 1874

Махер v Портленд қалалық кеңесі – бұл 1867 жылғы Конституциялық актінің (бұрынғы Британдық Солтүстік Америка актісі, 1867) 93-бабында белгіленген конфессиялық мектептерге конституциялық кепілдіктерді қарастыратын канадалық конституциялық сот шешімі. Дау 1871 жылы Нью-Брансуик провинциясы қабылдаған Жалпы мектептер туралы заңның 93(1)-бабында көрсетілген конфессиялық мектептерге кепілдік берілгендігін бұзды ма, деген мәселеге қатысты. Бұл сот ісі Нью-Брансуикте мемлекеттік қаржыландыру және шіркеулердің қоғамдық істердегі рөлі туралы кең ауқымды пікірталасқа байланысты болды. Сот процесіне Нью-Брансуик заң шығарушы органының Жалпы мектептер туралы заңды қабылдауы себеп болды, онда мемлекеттік мектептердің діни бағыты жоқ, барлығына ашық және провинциялық білім беру кеңесінің бақылауында болуы тиіс екені нақты көрсетілді. Бұрынғы жүйедегі кейбір мектептер сол діни конфессиялардың басымдығы бар аймақтарда белгілі бір діни конфессиялардың тиімді бақылауында болған. Жаңа мектеп жүйесіне қарсылық Рим-католик шіркеуі мен Англикан шіркеуінен туды. Ақырында, бұл іс сол кезде Канада үшін Британ империясының соңғы сатыдағы соты болған Ұлыбританиядағы Тайлық Кеңесінің Сот комитетімен шешілді. Сот комитеті 1858 жылғы Паррихиялық мектептер туралы заңға сәйкес құрылған шіркеу мектептері заңмен құрылған конфессиялық мектептер емес екенін және 93(1)-баптың қорғауына кірмейтінін анықтады. Осылайша, Жаңа Жалпы мектептер туралы заң Жаңа Брансуикте Конфедерация кезінде ешкімнің заңдық "құқығын немесе артықшылығын" бұзған жоқ және конституциялық деп танылды. Махер v Портленд қалалық кеңесі – 1867 жылғы Конституциялық актінің 93-бабы бойынша Сот комитетінің қараған алғашқы ісі.

Жаңа Брансуик мектебінің дамуы

Конфедерацияға дейін Нью-Брансуиктегі мектеп жүйесі 1858 жылғы қауымдық мектептер туралы заңмен реттелетін, оны премьер-министр Чарльз Фишер басқарған үкімет қабылдаған. Аталған заңда мектептер қауымдарда ерікті негізде, ерікті қаржылық үлестер мен оқу ақысы есебінен құрылуы көзделген. Сонымен қатар, қауымдағы салық төлеушілер қауымдық мектепті қолдау үшін жергілікті салық енгізуге дауыс бере алатын, онда барлық оқушыларға мектеп тегін болатын. ("Қауым" термині сол кездегі жергілікті басқарудың бір түрі ретінде қолданылған, шіркеу ұйымының атауы емес.) Сонымен қатар, заң шығарушы орган жыл сайын қауымдық мектептерді қолдау үшін белгілі бір сома қаражат бөлді. Бүкіл колония үшін білім беру кеңесі бар болды, ол колониялық кабинеттен құралды және мектептерді жалпы қадағалаумен айналысты, бірақ іс жүзінде мектептер жергілікті басқаруда болды, көбінесе түрлі шіркеулер мен діни ұйымдардың қамқорлығымен. Қауымдық мектептер туралы заңда мектеп кітапханаларында христиан дініне қарсы келетін кітаптар мен теологиялық даулы еңбектерге рұқсат берілмеген. Мұғалімдер оқушыларға «христиандық, мораль және әділдік принциптерін», сондай-ақ басқа да моральдық және азаматтық қасиеттерді сіңіруі керек еді, бірақ ешбір жағдайда оқушыдан діни кітапты оқуды немесе зерттеуді, немесе діни обрядқа қатысуды талап етуге болмады. Білім беру кеңесінің нұсқауымен Киелі кітапты оқуға рұқсат берілді, бірақ тек ата-аналары қарсылық білдірмеген оқушыларға ғана. Облыстық заң шығарушы орган 1871 жылы жалпы мектептер туралы заңды қабылдады. Облыстық бас прокуроры Джордж Кинг бұл заң жобасын Ассамблеяға енгізіп, оның қабылдануына жауапты болды. Ассамблея заң жобасын қатаң саяси пікірталас нәтижесінде қабылдады, оның ішінде мектептердің діни бағытты болмауын талап ететін түзетулер қабылданды. Жаңа заң қауымдық мектептер туралы заңның көп бөлігін сақтап қалды, бірақ бірнеше маңызды өзгерістер енгізді. Облыстық білім беру кеңесінің қадағалау құқығы күшейтілді. Мектеп салығы енді міндетті болды, ерікті емес. Облыстық қаржыландыру тек заң бойынша құрылған мектептерге ғана қарастырылды. Мектептер діни бағытты болмауы керек еді, ал жалпы мектептер туралы заңда Киелі кітапты оқуға рұқсат беретін ешқандай ереже болған жоқ.

Қорытынды

Жаңа мектеп жүйесіне қатысты Нью-Брансуик Жоғарғы Сотына екі жеке заңдық шағым түсті: Ex parte Maher және Ex parte Renaud. Махер ісі Портленд қаласындағы (қазір Сент-Джон қаласының құрамында) римдік католик салық төлеуші Генри Махер тарапынан қозғалды, ол жалпы білім беру туралы заң бойынша қала белгілеген мектеп салығын күдікке түсірді. Рено ісі Рено деген азамат тарапынан қозғалды, ол Кент округіндегі Ричибукто ауданындағы мектеп салығын шағымдады. Екі жағдайда да талапкерлер Конституциялық актінің 1867 жылғы 93-бабына сәйкес, жалпы білім беру туралы заң римдік католиктердің діни мектептерде оқуға құқығын бұзады деген негізде, мектеп салығын жою үшін certiorari сұрады. Нью-Брансуик Жоғарғы Сотының бес судьядан тұратын толық құрамы екі шағымды да тыңдады. Сот конституциялық шағымдарды қабылдамады және жалпы білім беру туралы заңның конституциялық екенін растады. Сот екі жағдайда да келтірген түсіндірмелері бірдей болды. Бас судья Ричи (судьялар Аллен мен Уэлдон қолдады) екі жағдайда да көпшілік шешімді жазды. Фишер (саясаттан кетіп, Сотқа тағайындалғаннан кейін) және Ветмор судьялар жеке-жеке келіспеушілік пікірлерін жазды.

Бас судья Ричидің көпшілік себептері

Бас судья Ричи 1867 жылғы Конституция актісіне сәйкес соттардың провинциялық заңдардың конституциялықтығын тексеруге құқығы бар екенін айтты. Ол бұл позиция Нью-Брансуик соттарында бұрыннан қалыптасқан екенін мәлімдеді, бірақ оны нақты айту қажет деп ойлады, себебі Квебекте осы принципке күмән келтіретін кейбір шешімдер болған. Бас судья Ричи Колониялық заңдардың жарамдылығы туралы заңға, сондай-ақ Англия судьяларының Канада провинциясының дін қызметкерлерінің резервтері туралы заңға қатысты кеңес беру шешіміне сілтеме жасады. Осыған байланысты Нью-Брансуик заңдары 1867 жылғы Конституция актісінің талаптарына сәйкес болуы керек еді. Конституциялық мәселеге тоқталып, Бас судья Ричи Рим-католик азшылығының құқықтары Жалпы білім беру туралы заңмен бұзылған-бұзылмағанын анықтау үшін, олардың Конфедерацияға дейін заң бойынша қандай құқықтары болғанын анықтау қажет екенін айтты, өйткені Конституция актісінің 93-бабы, 1867 жылғы, сол кездегі барлық құқықтарын қорғады. Ол кейбір конфессиялық мектептер болғанын, оларды шіркеулер басқарып, сол шіркеулердің сенімдерін үйреткенін атап өтті. Ол методист, англикан, пресвитериан және рим-католик шіркеулері басқаратын мектептерге сілтеме жасады. Алайда, бұл мектептерге Жалпы білім беру туралы заң әсер етпеді, сондықтан оларды шешім қабылдағанда қарастыру қажет болмады. Керісінше, Парафиялық мектептер туралы заң бойынша құрылған мектептерді қарастыру қажет болды, себебі олар Конфедерацияға дейін күшіне енген заң бойынша құрылған және Жалпы білім беру туралы заңмен енгізілген өзгерістерге ұшырады. Бас судья Ричи жергілікті мектептердің қамқоршылары сайлаушылармен жалпы сайланатынын және провинциялық білім беру кеңесі мен провинциялық басшының бақылауында екенін атап өтті. Парафиялық мектептер туралы заңда мұғалімдердің христиандық, адалдық және моральдық принциптерді үйретуі талап етілсе де, заңда мұғалімдер оқушыдан ешқандай діни кітап оқуды немесе оқушының ата-анасы қарсы болған діни амалға қатысуды талап етпеуі де көрсетілген. Жергілікті ережелерге сәйкес, Киелі кітап оқуға рұқсат етілді, соның ішінде рим-католик оқушылары үшін Дуай нұсқасын пайдалану мүмкіндігі болды, бірақ мұғалімнің қосымша түсіндірмелері немесе ескертулері болмады. Парафиялық мектептер туралы заңның басқа бір бөлімі бойынша теологияға қатысты даулы кітаптар мектеп кітапханаларында болмауы керек еді. Өтініш берушілердің бірінің аргументі, Заң мектептердегі бақылауды ешқандай конфессияға нақты бермесе де, іс жүзінде мектептер белгілі бір діни топ көпшілікті құрайтын аудандарда конфессиялық бақылауда болды және осылайша өздерінің діни тобының жергілікті қамқоршыларын сайлай алды. Бұл қамқоршылар өз кезегінде өз конфессиясының принциптерін оқытуға рұқсат берді. Өтініш берушілер мектептер шын мәнінде конфессиялық сипатқа ие екенін және сондықтан бұл құқық қорғалуы керек екенін мәлімдеді. Бас судья Ричи бұл аргументті жоққа шығарды, кез келген діни оқыту Парафиялық мектептер туралы заңның өкілеттігінсіз жүргізілгенін және провинциялық білім беру кеңесінің санкциясымен болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін екенін атап өтті. Бұл практика барлық тұрғындардың заң бойынша тегін және конфессиялық байланыстан тәуелсіз мектепке ие болу құқығына кедергі келтіре алмайды. Бас судья Ричи Парафиялық мектептер туралы заң провинцияның барлық тұрғындарының игілігі үшін жалпы білім беру жүйесін құрғанын қорытындылады, бұл сыныпқа немесе діни сенімге қатысты емес. Бұл мектептер мемлекеттік мектептер еді, ешқандай конфессияның бақылауында емес. Ешқандай конфессияның мектептерде ерекше құқығы болған жоқ және олардың өздерінің діни ілімдерін мектептерде оқытуға құқығы болмады. Керісінше, студенттердің білімінде христиандық принциптерді жалпы мойындау болды, ешқандай конфессияны ерекшелендірмей.

Фишер судьяның қарама-қайшылық себептері

Сот судьясы Фишер көпшіліктің қорытындысына қосылды, бірақ өзінің себептерін келтірді. Сотқа тағайындалғанға дейін ол Конфедерацияның негізін қалаушыларының бірі болды және Конфедерация шарттарын және 1867 жылғы Конституция актісінің мәтінін жасаған Квебек және Лондон конференцияларына қатысты. Ол көпшілікпен келісіп, Жалпы мектептер туралы заң Конституция актісінің 93-бабына қайшы келмейді және конституциялық екенін мәлімдеді. Ол 93-баптың мақсаты Конфедерацияға дейінгі Канада провинциясында туындаған ауыр қиындықтарды шешу екенін атап өтті. 93(2) және 93(3) тармақтары тек Квебек және Онтарио провинцияларына қатысты. Жалпы мектептер туралы заңның конституциялықтығы толығымен 93(1) тармаққа байланысты. 93(1) тармағын іске қосатын – азшылық діннің ерекше құқығы немесе артықшылығы емес. Бұл – Одақ кезінде заңмен қорғалған және кейіннен үкіметтік әрекеттердің салдарынан зардап шеккен, азшылық діннің мүшелерінің діни мектептерге қатысты құқығы немесе артықшылығы болуы керек. Сондықтан, алғашқы сұрақ – «діни мектепті» анықтау. Фишер судьясы діни мектеп – христиан дінінің бір тармағының толық бақылауындағы және сол тармақтың негізгі қағидаларын оқытатын мектеп екенін мәлімдеді. Егер бұл шарт орындалса, Одақ кезінде қолданыста болған заңдарды қарастырып, мұндай мектеп заңмен бар болғандығын және азшылық діннің құқығына зиян келтірілгендігін анықтау қажет. Содан кейін Фишер судьясы «Парахолық мектептер туралы» заңның ережелерін қарастырды. Оның пікірінше, заң бойынша құрылған мектептер таза саяси орган – Білім беру кеңесінің және саяси лауазымдағы тұлға – Басқарушының бақылауында болды. Бас судья Ричи сияқты, ол да мектеп кітапханаларындағы даулы діни кітаптарға тыйым салатын ережеге сілтеме жасады. Фишер судьясы бұл ережені діни сипаттағы оқулықтарға тыйым салу ретінде түсіндірді. Ол мектептердің діни көзқарасына қарамастан, барлығына арналған екеніне қорытынды жасады. Мектептерді басқаруда ешқандай топтың немесе діни сенімнің ерекше құқығы жоқ. Сонымен қатар, заңда оқушылар ата-анасының рұқсатынсыз діни кітаптар оқымауы және діни рәсімдерге қатыспауы тиіс екені де көрсетілген. Фишер судьясы бұл ережені мектепте діни оқытуға қарсы бағытталған шара ретінде қарастырды. Ол сондай-ақ, мектептерде Киелі кітап оқылуы мектептердің діни екенін дәлелдемейді деген қорытындыға келді, өйткені оның пікірінше, Киелі кітап діни сипаттағы кітап емес. Содан кейін Фишер судьясы Жалпы мектептер туралы заңға қысқаша сілтеме жасады. Ол бұл заңның негізгі мазмұны Парахолық мектептер туралы заңмен бірдей екенін, тек мектептерге салынатын салық міндетті болғандығымен ерекшеленетінін атап өтті. Ол сондай-ақ, Жалпы мектептер туралы заңда Киелі кітап оқылуы туралы тікелей ереже болмағанын, бірақ Білім беру кеңесіне осы мәселе бойынша шешім қабылдау құқығы берілгенін айтты. Ол Кеңес мұндай шешім қабылдаса да, қабылдамаса да, заңның конституциялықтығына әсер етпейтінін мәлімдеді. Осыған байланысты, ол Жалпы мектептер туралы заңның конституциялық екеніне қорытынды жасады.

Әділет Wetmore-дің бір-біріне сәйкес келетін себептері

Сонымен қатар, судья Ветмор да келісетін себептерін жазбаша түсіндірді. Ол сот мүшелерінің пікірін бөлісіп, Жалпы мектептер туралы заңның конституциялық екендігіне келісті. Дегенмен, оның пікірінше, заңның конституциялық болуы Білім беру кеңесінің қабылдаған ережелеріне байланысты емес еді. Мүмкін, аталған ережелер Жалпы мектептер туралы заңға немесе 1867 жылғы Конституциялық актінің 93-бабына сәйкес келмеген болуы мүмкін, бірақ бұл мәселелер осы сот отырысында қарастырылмады, себебі бұл Жалпы мектептер туралы заңның өзіне қатысты шағым болды. Судья Ветмор ережелерге қатысты ешқандай пікір білдірмеді, оларды егер шағым түскен жағдайда, басқа уақытқа қалдырды.

Құпия кеңесінің Сот комитетінің шешімі

Махер Нью-Брансуик Жоғарғы сотынан сол кездегі Британ империясының ең жоғарғы соты болған Тайлық кеңесінің сот комитетіне шағымданды. (Канаданың Жоғарғы соты осы кезде әлі құрылмаған еді.) Махердің атынан Джозеф Браун, Q.C., және Нью-Брансуик адвокаты мистер Дафф өкілдік етті. Сэр Джон Берджесс Карслейк пен Бас прокурор Кинг, қазір Нью-Брансуик премьері, провинциялық заңнаманы қорғап, жауапкер қала кеңесі үшін сөз сөйледі. Сот комитеті бұл істі 1874 жылдың 17 шілдесінде қарады. Ауызша пікірталас барысында судьялар бірнеше рет "Парахоялық мектептер туралы" заңға сәйкес құрылған мектептерді "конфессиялық" деп атауға болатынын сұрады, себебі бұл мектептер ешқандай нақты діни конфессияның заңды бақылауында болмаған және жергілікті сайлаушылардың діни құрамы өзгерсе, олар өзгеріп қалуы мүмкін еді. Апелляциялық шағымданушының адвокаттарын ауызша сөйлеу барысында жан-жақты сұраққа тартып алғаннан кейін, Сот комитеті жауапкердің адвокатын шақырмады және апелляциялық шағымды соттан бас тартты. Лорд Джеймс судья комитет шешімін оқыды. Ұзақ емес ауызша түсіндірмесінде ол Нью-Брансуик Жоғарғы сотының судьясы Фишердің дәлелдемелерінен үзақ үзінді келтірді. Джеймс Л. Дж. судья Фишермен келісіп, "Парахоялық мектептер туралы" заң бойынша құрылған мектептер конфессиялық мектептер емес екенін айтты. Оның пікірінше, белгілі бір аймақтағы мектеп сайлау процесі арқылы бір діни конфессияның бақылауына өтуі мүмкін, ал кейіннен жергілікті сайлаушылардың құрамы өзгерген жағдайда басқа конфессияның бақылауына өтуі мүмкін, бұл заңдық құқықтардың жоқтығын көрсетеді. Сондықтан, жалпы білім беру мектептері туралы заңға енгізілген өзгерістер 1867 жылғы Конституциялық актінің 93(1) тармағымен қорғалған заңдық құқықтар мен жеңілдіктерге әсер етпеді. Ол жалпы білім беру мектептері туралы заңның конституциялық екенін шешті.

Шешімнің кейінгі қаралуы

Джеймс Л. Дж.-дің ауызша түсіндірмелері ресми есептерде жарияланбаған және Тайлық Кеңесінің ресми тізіміне енбеген. Сот шешімінің негіздерінің жалғыз көзі – 1896 жылы жарық көрген Уилердің «Канада Конфедерациясының құқығы» оқулығы. Сол мәтіннің авторы түсіндіргендей, түсіндірмелер жауапкердің адвокаттарының бірі, Гровстың стенографиялық жазбаларынан алынған. 1892 жылы Сот комитеті Конституциялық актінің 93-бабының қолданылу аумағын қайта қарастырды, «Виннипег қаласы қарсы Барретт» ісінде. Бұл іс Уилердің мәтіні жарияланбастан бұрын талқыланып, шешім қабылданды. Сот комитеті өзінің бұрынғы «Махер Портленд қалалық кеңесі» ісіндегі шешіміне сілтеме жасамады. Оның орнына, сол істің адвокаты Комитетке Нью-Брансуик Жоғарғы Сотының «Ex parte Renaud» ісіндегі параллель шешіміне сілтеме жасады, ол Нью-Брансуик істерінің жинағында жарияланған. Уилердің «Канада Конфедерациясының құқығы» оқулығында шешімнің негіздері жарияланғаннан кейін, сот «Махер» ісіне оң пікір білдіре сілтеме жасады. Жоғарғы Сот та, Сот комитеті де «Махер» шешіміне сүйенді.