Кіріспе
Ежелгі грек өртқосушы
фильмі
Герострат (Ἡρόστρατος) – б.з.д. IV ғасырда өмір сүрген грек, Эфестегі Артемиданың екінші ғибадатханасын (қазіргі Селчук қаласының шетінде) өртеу арқылы өртқосушы ретінде әйгілі болуға тырысқан деп айыпталған. Бұл әрекет оның өлім жазасына кесілуіне және оның есімін ауызша немесе жазбаша түрде айтуға тыйым салатын damnatio memoriae заңының қабылдануына себеп болды. Оның қылмысы туралы сақталған мәліметтерге сүйенсек, заң ақыры тиімді болмады. Осылайша, Герострат атақ үшін қылмыс жасаған адамды бейнелейтін атауға айналды.
Тарих
Археологиялық деректер көрсетіп тұрғандай, Эфестегі Артемида ғибадатханасының орны қола дәуірінен бері қасиетті мақсатта қолданылып келген, ал алғашқы құрылыс б.з.д. 7 ғасырдағы су тасқыны кезінде қираған. Б.з.д. 560 жыл шамасында Лидия патшасы Крез екінші ғибадатхананың салынуын тапсырды, оны Крит сәулетшілері, соның ішінде Черсифрон салды. Ғибадатхана негізінен мәрмәрдан тұрғызылды, ұзындығы және ені өлшенді, ал оның бағаналары биік бой көтерді. Бағаналардың негіздерінде адам өлшемдеріндегі мүсіндер бейнеленген, ал төбесі Артемиданың мүсініне ашық болатын. Геростраттың өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ ол төмен дәрежелі әлеуметтік топқа жататын, Эфеске жат немесе құл болуы мүмкін деп есептеледі. Дәстүр бойынша, екінші ғибадатхананы өртеген өрт Ұлы Александр дүниеге келген күні, б.з.д. 356 жылдың 21 шілдесінде болған. Осыған ұқсас ниеттес адамдарды тоқтату үшін Эфес билігі Геростратты жазалап қана қоймай, оның есімін атауға тыйым салып, өлім жазасымен қорқытып, ұмытылуға талпынды. Алайда, ежелгі тарихшы Теопомп, ол Эфестік емес, Хиостық болған, өзінің «Филиппикасында» Геростраттың есімін атады, және ол кейін Страбонның еңбектерінде де кездеседі. Шындығында, оның есімі судьяларының есімдерінен ұзақ өмір сүрген, ал Сэр Томас Браун 1658 жылы жарық көрген «Гидротафия» еңбегінде былай деді: «Бірақ ұмытылудың зұлымдығы соқырша мақын шашыратып, адамдардың естелігін ерекшеліксіз қарастырады». [ ] Артемида ғибадатханасын өртеп жіберген Герострат есінде қалды, ал оны салған адам ұмытылды [ ] Кіміміз біледі, ең жақсы адамдар таныла ма? Немесе тарихта қалғандардан гөрі, естен кеткен көрнекті тұлғалардың саны көп пе? Үшінші ғибадатхананың құрылысы б.з.д. 323 жылы басталды, нәтижесінде ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі ретінде Сидондық Антипатрға енген үлкен әрі сәнді ғибадатхана салынды.
Мұра
Геростраттың есімі классикалық әдебиетте мәңгілікке қалды және әйгілі болу үшін қылмыс жасаған адамды білдіретін термин ретінде қазіргі тілдерге көшкен. Джулия Х. Фосеттің сөзіне сәйкес, Герострат – "өзін-өзі анықтау құқығын бекітіп, өзіне беймәлім тарихқа қарсы тұрып, кез келген құралмен сол тарихқа қайта оралуға тырысқан тұлғаның символы". "Геростраттық даңқ" термині Геростратқа қатысты және "қай бағамен болса да даңққа ұмтылу" дегенді білдіреді.
Әдебиет пен өнерде
Шосер "Даңқ үйі" атты еңбегінде Герострат туралы былай дейді: "Мен сол қиыншылыққа түскен адаммын, әрине, / Исидидің ғибадатханасын өртегенмін / Афинада, қараңыз, сол қалада". / "Неге солай істедің?" - деді ол. / "Аллаға ант етеймін," деді ол, "ханым, / Мен де басқа адамдар сияқты атаққа жеткім келеді / Қаланың ішінде."
16-шы және 17-ші ғасырлардағы испан жазушыларының көптеген өкілдері Геростратты атақ-даңқ үшін кез келген нәрсеге баратын адам ретінде көрсетеді. Ол Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" (1615) романының екінші бөлігінің 8-тарауында Юлий Цезарь мен Эрнан Кортеспен бірге талқыланады. Руис де Аларконның "Күдікті шындық" романының басты кейіпкері Дон Гарсия өзінің ерліктерін ежелгі кейіпкермен салыстырады. Колли Сиббердің "Ричард III" (1699) пьесасында жиі цитата келтірілетін мына сөздер бар: "Ефес күмбезін өртеп жіберген жас жігіт / Оны салған ізгі адамнан да ұзаққа соқты." Ярослав Хашек өзінің соңғы романы "Жақсы сарбаз Швейк" (1921–1923) алғы сөзінде Геростратты басты кейіпкер Швейкпен салыстырып, оны жоғары бағалады. 1939 жылғы 6 қазанда Берлин рейхстагында сөйлеген сөзінде Адольф Гитлер Геростратқа сілтеме жасап, заманауи салыстыру жасады: "Мен үшін еврей халықаралық капитализмі мен журналистикасының белгілі бір тобы бар екені анық, олар өкілдік етуді көздейтін халықтың мүдделерімен ешқандай ортақ нәрселері жоқ, бірақ ежелгі Герострат сияқты өрт қоюды өмірлерінің ең үлкен жетістігі деп санайды." 1967 жылғы "Герострат" фильмінің басты кейіпкері өзінің өлімін бұқаралық ақпарат құралдарына айналдыру үшін маркетингтік компанияны жалдайды. Гор Видальдің 1970 жылғы "Екі қарындас" романында Геростраттың нақты өмірдегі оқиғасы қосалқы сюжет ретінде пайда болады. Григорий Гориннің 1972 жылғы "Геростратты ұмыт!" пьесасында қазіргі заманның "театр адамы" адамзатты мазалаған апаттың себебін түсіну үшін Геростраттың сот процесін бақылайды. Жан-Поль Сартрдың 1939 жылғы "Эрострат" әңгімесі тікелей Геростраттың оқиғасына негізделген. Андрей Тарковскийдің 1979 жылғы "Сталкер" фильмі Геростратқа сілтеме жасайды. Герострат туралы әңгіме If These Trees Could Talk альбомының екі әнінде тікелей айтылады. Сэм Левинсонның 2018 жылғы "Ассасинация ұлты" фильмінде "Er0str4tus" атты хакер Салем қаласының жартысының жеке ақпаратын "ләззат үшін" жариялап, қаланы зорлық-зомбылыққа толы хаосқа жетеледі.
Many authors from 16th and 17th century Spain refer to Herostratus to represent someone who will do anything to gain notoriety. He is discussed in Chapter 8 of the second part of Miguel de Cervantes' Don Quixote (1615), along with Julius Caesar and Hernán Cortés. Don García, the protagonist of Ruiz de Alarcón's La verdad sospechosa (Suspect Truth), compares his feats to the ancient character. Colley Cibber's Richard III (1699) contains the oft quoted line, "The aspiring youth that fired the Ephesian dome / Outlives in fame the pious fool that rais'd it." Jaroslav Hašek, in the preface of his last novel The Good Soldier Švejk (1921–1923), compared Herostratus to the protagonist Švejk in praise of the latter. In his 6 October 1939 speech to the Berlin Reichstag, Adolf Hitler made a reference to Herostratus, making a contemporary comparison: "It is clear to me that there is a certain Jewish international capitalism and journalism that has no feeling at all in common with the people whose interests they pretend to represent, but who, like Herostratus of old, regard incendiarism as the greatest success of their lives." The protagonist of the 1967 film Herostratus hires a marketing company to turn his suicide by jumping into a mass media spectacle. In Gore Vidal's 1970 novel Two Sisters, the real life story of Herostratus serves as a sub plot. In Grigori Gorin's 1972 play Forget Herostratus!, a "theater man" from the present observes the judgement of Herostratus in order to understand the source of the disaster that plagues humanity. Jean Paul Sartre's short story "Erostratus" (1939) is directly based on the story of Herostratus. Andrei Tarkovsky's 1979 film Stalker makes reference to Herostratus. The tale of Herostratus is directly referenced in two songs from the If These Trees Could Talk album Above the Earth, Below the Sky (2009). In Sam Levinson's 2018 film Assassination Nation, a hacker under the handle "Er0str4tus" leaks half of the town of Salem's personal information "for the lulz", sending the town into a frenzy of violence.