Кіріспе

Панчамуха, сондай-ақ Панчамухи деп те аталады, индуизм иконаграфиясындағы бір ұғым болып табылады, онда құдай бес баспен бейнеленеді. Хануман, Шива, Брахма, Ганеша және Гайатри сияқты бірнеше индуистік құдайлар өз иконаграфиясында бес бетпен көрсетілген.

Хануман

Хануман құдайы кейде өзінің иконографиясында бес бетпен бейнеленеді, бұл Панчамухи Хануман немесе Панчамуха Анжанея деп аталады. Әр бет Вишнумен байланысты құдайдың бейнесін көрсетеді және әрбір бағытқа қаратылған: Хануман шығысқа, Нарасимха оңтүстікке, Вараха солтүстікке, Гаруда батысқа, ал Хаягрива аспанға қарайды. Бұл иконография негізгі индуизмде кең таралмаған және 15 ғасырдан бері Тантра дәстүрінде ғана кездеседі. Панчамуха Хануманның сыртқы түрінің сипаттамасы "Ханумат Рахашиям" деп аталатын тантрикалық трактатта табылады. Мәтіннің "Панчамухаханумат Кавачам" деп аталатын бөлімі осы форманың сипаттамасын қамтиды. Бұл құдайдың осы түрі Рамаянаның аймақтық нұсқаларында да кездеседі. Бір деректе Рама мен Лакшмана Ахираванамен тұтқынға алынып, Паталаның (көрікті әлемінің) тәңіршісіне құрбандық ретінде ұсынылады. Хануман бауырларын тұтқындықтан босатып, тәңіршіге шабуыл жасап, Ахиравананы бес шамды бірден сөндіру арқылы жеңеді.

Брахма

Брахма құдайы көбінесе төрт баспен бейнеленсе де, индуистік әдебиетте бір кезде бес басқа ие болғаны жиі айтылады. Бір аңыз бойынша, Брахма Сарасвати, Савитри немесе Гайатри деп аталатын құдайды жаратқаннан кейін, оған ғашық болды, бірақ ақсақалдар оның рухани қызы екенін ескертті. Құдайдың өзі жаратушысына құрмет көрсетіп, оны айналып жүргені айтылады. Өзін ұстай алмай, оны көруді тоқтата алмаған Брахма екі жағына үш бас, ал басының үстіне бір бас шығарды. Бұл оның барлық құрметін жоғалтты. Тағы бір аңызда Брахма Шивадан өзінің жоғары екенін мәлімдеді, ал оның бесінші басы оған қарсы отты сөздер айтты. Шива өзінің панчамукхалық бейнесін көрсетіп, Брахманың бесінші басын тырнағымен кесіп тастады немесе Бхаираваға осы істі жасауға бұйрық берді.

Ғанеша

Ганеша құдайы кейде өзінің иконографиясында бес бетпен бейнеленеді, бұл Херамба немесе Панчамуха Ганеша деп аталады. Әрбір бас құдайдың бес кошасын – аннамая, пранамая, маномая, виджананамая және анандамая қабықтарын көрсетеді делінеді.

Гаятри

Гайатри мантрасының тұлғасы саналатын Гайатри құдайының суреті бес бетпен бейнеленген. Оның төрт басы төрт Веданы көрсетеді, ал бесінші басы – Жоғары Шындықты білдіреді.

Панчмухи Хануман ғибадатханасы, Басатиявала

Басатияваладағы Панчмухи Хануман ғибадатханасы Харьяна штатының Ямунагар ауданында, Калесар ұлттық саябағының жанында орналасқан.

Панчмухи Хануман ғибадатханасы, Карачи

Панчмухи Хануман ғибадатханасы Пакистанның Синд провинциясындағы Карачи қаласында орналасқан. Ол 1500 жылдық ғибадатхана деп саналады.