Кіріспе
1970 жылы Мэри Стюарттың "Хрустальді үңгір" романы — Мэри Стюарттың 1970 жылы жазылған фантастикалық романы. Артур туралы аңызды қамтитын бес томдық серияның бірінші кітабы, одан кейін "Оңайлы төбелер" романы келеді.
The Crystal Cave is a 1970 fantasy novel by Mary Stewart. The first in a quintet of novels covering the Arthurian legend, it is followed by The Hollow Hills.
Сюжетке кіріспе
Бұл әңгіменің басты кейіпкері – Мэрдин Эмрис есімді бала, ол сонымен қатар Мерлин деп те белгілі, бұл «жазбыр» сөзінің валлий тіліндегі түрі. (Валлий тілінде dd әрпі «th» болып айтылады, мысалы, «thus» сөзіндегідей, сондықтан Мэрдин шамамен «Муртин» деп айтылады.) Бұл оқиға бірінші тұлғада баяндалады және ол Уэльс, Бретань, Англия және Ирландия арқылы саяхаттап, үй табу жолындағы оқиғаларын қамтиды. Эмрис сонымен қатар Амброзий немесе Жарық ханзадасы деп те аталады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл роман Мерлиннің алты жасынан бастап, жас жігітке айналғанға дейінгі уақытты қамтиды. Римдіктер жақында Ұлыбританияны тастап кетті, ол қазір бір Жоғарғы Патшаның билігіндегі бірнеше патшалықтарға бөлінген. Мерлин – әкесінің атын атаудан бас тартқан Уэльс ханшайымының заңсыз ұлы. Жасына қарағанда кішкентай, көбінесе зорлық-зомбылыққа ұшыраған немесе қараусыз қалған Мерлин кейде болжамды көріп тұрады. Осы көріністер мен оның белгісіз тегі оны «шайтанның баласы» және «заңсыз туған бала» деп атауға себеп болады. Мерлинге психикалық қабілеттерін және дүниелік дарыларын пайдалануға үйрететін Галапас атты жалғыз ақын тәрбиелейді, соңынан ол Бретаньдегі Амброзий Аврелианның сарайына жетеді. Ол Амброзийдің Ұлыбританияға басып кіруге және біріктіруге, Вортигерн мен оның саксон одақтастарын жеңуге және оның Жоғарғы Патшасы болуға дайындықтарына көмектеседі. Бриттаниде Амброзийдің інісі, мұрагері және қолдаушысы Утер де жер аударылған. Мерлиннің Амброзийдің ұлы екені белгілі болады, бұл Амброзий мен Мерлиннің анасы арасындағы қысқа ғана қарым-қатынастың нәтижесі. Мерлин Ұлыбританияға оралады, бірақ Галапас өлтірілгенін көреді. Ол Динас-Эмристе бекініс салуға тырысқан Вортигерннің қолына түседі, бірақ әр түнде жаңадан салынған қабырғалар құлайды. Патшаның мистиктері атасы жоқ баланы құрбандыққа шалып, оның қанын жерге төккенде ғана қамал салынатынын айтады. Вортигерн Мерлинды құрбандық ретінде пайдалануды жоспарлайды. Мерлин қамалдың негізі жер астындағы үңгірлердің салдарынан тұрақсыз екенін түсінеді, бірақ ол олардың сенімдерін пайдаланып, проблемаларды жер астындағы аждаһарларға байланыстыруға әрекеттендіреді. (Аждаһа – Амброзийдің нышаны.) Осының нәтижесінде Мерлин қысқа уақытқа Вортигерннің пайғамбары ретінде танылады. Бірнеше күннен кейін Амброзий Вортигернге шабуыл жасап, жеңіске жетеді. Мерлин өзінің инженерлік дағдыларын қолданып Стоунхенджді қайта жасайды, бірақ Амброзийдің өлімі туралы көріністер көреді, олар аспанда комета пайда болғанда және Амброзий қайтыс болғанда орындалады. Амброзийдің інісі Утер патша Утер Пендрагон болады. Алайда, Утер герцогиня Игрейнге ғашық болып, оның күйеуі Корнуолл герцогы Горлоймен соғысқа шыққанда Ұлыбритания хаосқа ұшырайды. Мерлин Утерге тымызын Тинтагель қамалына кіруге көмектеседі, бұл кездесу король Артурдың дүниеге келуіне әкелетінін біледі.
Кейіпкерлер
Мерлин, сондай-ақ Мирдин деп те аталады, Эмрис – оның тегі сияқты. Осы әңгімелерде ол сиқырды үйренуі және Ұлыбритания тарихындағы орталық тұлғасы ретіндегі рөлі зерттеледі. Оның анасы Ниниан – 12 жасында жергілікті монастырьға кірген христиан. Маридунум патшасы, Оңтүстік Уэльстің аты аталмаған патшасы; Мерлиннің әкесінің әкесі, Камлах пен Нинианның әкесі, королева Ольвенге үйленген. Мерлиннің інісі Камлах, оны мұрагерлік құқығынан шеттету үшін өлтіруге дайын. Галапас, жергілікті сиқыршы, Мерлинге табиғат туралы көп білім береді және кейбір сиқырды үйретеді, сондай-ақ оған кристалл үңгірін сыйлайды. Сердик, саксон құлы, Мерлиннің досы; ол қазақстандық патшаның өліміне себепкер болады. Вортигерн – Амброзийға қарсы шайқасқан амбициялы патша. Амброзий Аврелиан, Мерлиннің әкесі; римдік мәдениетке сіңген кельт, ол Мерлин 18 жасқа толғанда Кішібританиядан Англияға жорық жасайды және оған қосылады. Утер Пендрагон, Мерлиннің туысы, Амброзийдің інісі, ақырында Ұлыбританияның жоғары патшасы және Артур патшаның әкесі. Олар Мерлинмен өмір бойы одақтас, тіпті дос болып қалады. Кадал, Амброзийдің, содан кейін Мерлиннің қызметшісі. Горлойс, Корнуолл герцогы, Амброзийге адал, бірақ кейіннен Утер мен Мерлин оны сатып кетіп, оның жас әйелі Игрейнді Утермен кездестіруге тырысады; Горлойс сол түні шайқаста қаза табады. Игрейн, Корнуолл герцогинясы және Артурдың анасы. Ральф, Игрейннің адал паж, кейін Мерлинге қызмет етеді. Улфин, Утердің және кейде Мерлиннің де қызметшісі.
Үңгір
Кристалл үңгірінің өзі – Мардинумдағы патша сарайынан алты шақырым қашықтықтағы төбе беткейіндегі үңгірдің ішінде жасырылған шар тәрізді шағын үңгір. Ол жас Мерлиннің алғашқы ашылуында «дөңгелек палата, едені, шатыры және қабырғалары кристалдармен қапталған шар» деп сипатталған. Олар шыныдай жұқа, шыныдай тегіс, бірақ мен көрген барлық шыныдан да мөлдір, алмаз сияқты жарқыраған. Бұл жақтар, мүмкін, геодалардың қиырлары. Жергілікті халық бұл төбені ауа мен биіктіктің құдайы Мэрдиннің мекені деп санайды, сондықтан оның үңгірінде сиқырлы күштер бар. Мерлин саяси жұмыстармен айналыспағанда сол жерде тұрады. Ол аян алу немесе болашақты болжау үшін кішкентай кристалл үңгіріне жиі шегінеді.
Қабылдау
Стюарттың некрологында «Нью-Йорк Таймс» оны «50 жасында романтикалық триллерлердің авторы болған, кейіннен халықаралық жағынан ең көп сатылған Мерлин кітаптарының трилогиясын жасап, Артуриян аңызын сорқының көзқарасынан қайта қарастырған жазушы» деп сипаттады және «Джеффри Монмуттың «Британия корольдерінің тарихын» оқығаннан кейін, ол корольдің кеңесшісі және үй сорқысы Мерлиннің көзімен король Артурдың тарихын қайта айтуға шабыттанды. Трилогия оның туындыларын жаңа буынға таныстырды және көп жағдайда, ер адамдарға алғаш рет оқырмандардың назарына ұсынды. Бесінші ғасырда өрнектелген осы кітаптар фантазия мен тарихи нақтылықтың ерекше үйлесімі үшін мақтауға ие болды». «The Guardian» газеті Стюарттың және оның баспагерлерінің ой-пікірлерін де атап өтті: «Мерлин туралы ойдан туған трилогияның бірінші кітабы – «Хрустальді үңгір» (1970) – оның Рим Британиясының тарихына деген құштарлығынан туындады. Күтпеген бұл өзгеріс бастапқыда оның баспагерлерін алаңдатты – ол, ерекше жағдайларда, өзінің бүкіл мансабында бір ғана фирмамен, «Ходдер және Стоутонмен» жұмыс істеді, ешқашан агентке жүгінбеді, бірақ кітап бірнеше апта бойы бестселлерлер тізімінде бірінші орынды иеленді. Оның барлық кітаптарының ішінде «Хрустальді үңгір» ең ұзақ сақталатыны және өзінің жаңалықтарын жоғалтпағанымен ерекшеленеді. Бұл – Мерлиннің бала кезін шеберлікпен бейнелейтін және бесінші ғасырдағы Британияны айқын көрсететін туынды. «The Hollow Hills» (1973) және «The Last Enchantment» (1979) трилогияны аяқтады, Стюартты тағы бір көрнекті Артуриян жазушысы Т.Х. Уайтпен салыстыруға мүмкіндік берді. Ол кітаптар оның ең мақтан тұтатын туындылары болды». «Kirkus Reviews» кішіпейілділікпен былай деді: «Мифтік тұман мен шапшаң аңыздармен бесінші ғасырдағы Британия еркін алаң ретінде қарастырылады және мисс Стюарт оны кутюрье шеберлігімен толыққанды пайдаланады. Кезеңдік ойын, пісіп-жетілген және желді, оңай ұйықтап кететін әйелдерге арналған, ал олардың саны көп».
Кино, теледидар немесе театрлық бейімделулер
Роман 1990 жылдары BBC телеарнасымен телесериалға бейімделді, жаңа атауы "Кристалл үңгірінің Мерлині" болып берілді, және Роберт Пауэлл Амброзиус рөлінде ойнады.