Кіріспе

Үндістанның қара шай түрі

Дарджилинг шайы – Камелия синессис var. sinensis түрінен жасалған шай. Ол Үндістанның Батыс Бенгалия штатындағы Дарджилинг немесе Калимпонг аудандарында өсіріліп, өңделеді. 2004 жылдан бері «Дарджилинг шайы» термині Дарджилинг пен Калимпонг аудандарындағы белгілі бір шаруашылықтарда өндірілген өнімдерді білдіретін тіркелген географиялық атау болып табылады. Шай жапырақтары қара шай ретінде өңделеді, бірақ кейбір шаруашылықтар жасыл, ақ және улонг шайларын дайындауға жарамды жапырақтарды өндіруді кеңейтті. Шай жапырақтары наурыздан қарашаға дейін өсімдіктің ең жоғарғы екі жапырағы мен бүршігінен жиналады. Бұл кезең төртке бөлінеді: бірінші жиын, екінші жиын, монсондық жиын және күзгі жиын. Бірінші жиын қыстан кейін өскен алғашқы жапырақтардан тұрады және жеңіл гүлді, сәл қышқыл шай береді; бұл жиын ақ шай жасауға да жарамды. Екінші жиын жапырақтары өсімдікке жапырақ құрттары мен камелия тортриксі шабуыл жасағаннан кейін жиналады, нәтижесінде ерекше мускат хош иісі бар шай пайда болады. Монсондық жиын кезінде жапырақтар тез өседі, бірақ олардың дәмі нашар және көбінесе шай қоспаларын жасау үшін қолданылады. Күзгі жиын екінші жиынға ұқсас, бірақ одан аздап жұмсақ шай береді. Шай өсімдіктері алғаш рет 1800 жылдардың ортасында Дарджилинг аймағына отырғызылды. Сол кезде британдықтар Қытайдан басқа шайдың балама көзін іздеп, Үндістандағы бірнеше аймақтарда өсімдік өсіруге тырысты. Жаңадан ашылған assamica және sinensis сорттары егілді, бірақ беткейлердің дренажы, салқын қыстар және бұлтты ауа райы sinensis сортына қолайлы болды. Британдықтар көптеген шай плантацияларын құрды, олардың көп бөлігін Непал мен Сиккимнен келген горха және лепча халықтары жұмыс істеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін барлық шаруашылықтар Үндістандағы компанияларға сатылды және Үндістан заңдарымен реттелді. Кеңес Одағы Дарджилинг шайын тұтынушы ретінде британдықтардың орнын басты. Дарджилинг шайының ерекшелігі мен сапасы артып, ол Батыс Еуропаға көптеп сатыла бастады, көптеген шаруашылықтар органикалық, биодинамикалық және «Fairtrade» сертификаттарын алды, ал Үндістанның шай кеңесі Дарджилинг шайларының түпнұсқалығын растау және оларды халықаралық деңгейде насихаттау жұмыстарын жүргізді.

Тарих

Камелия синенсисі алғаш 1841 жылы Арчибальд Кэмпбелл Дарджилинг аймағына отырғызған. Ол осы орманды, сирек қоныстанған аймақта Шығыс Үндістан компаниясында жұмыс істеп, Калькуттада орналасқан британдықтар үшін таулық станцияны дамытумен айналысқан. Сол кезде британдықтар Қытайдан басқа жерден шай табуға тырысып жатқан. Олар бұрын Ассамның шөл даласында өсетін өсімдіктің екінші түрін тапқан және Қытайдан тұқымдар мен көшеттерді жасырын түрде әкелген. Қытай сорты (sinensis) Сахаранпур ботаникалық бағында отырғызылып, басқа Гималай бақтарында да көбейтілген, онда Кэмпбелл Натаниел Уоллич арқылы Кумауннан тұқымдар алған. Алғашқы отырғызулар сәтті болғанымен, Кэмпбелл 1846 жылы Лебонға көшіп, онда ол және басқа бірнеше тұрғындар екі сорттың (sinensis және assamica) жаңа партиясын отырғызды. 1852 жылы компанияның алғашқы үш тәжірибелік шай бақтары отырғызылғаннан кейін бір жыл өткен соң, олар 2000 шай өсімі бар екенін хабарлады. Роберт Фортуна «Ауылдықтардың климаты мен топырағы шай өсіру мен өндіруге қаншалықты қолайлы» деген сарапшылық пікірін беру үшін жіберілді. Екі сорт та өскенімен, sinensis сорты жақсы өркендеді, себебі assamica жылы және ылғалды өсу жағдайларын ұнатса, sinensis биікке селективті өсірілген. Алғашқы коммерциялық шай бақтары 1856 жылы құрылды, ал 1866 жылға қарай Дарджилингте 39 шай бақшасы болды, соның ішінде Макайбари шай плантациясы аймақтағы алғашқы кептіру және ферментация зауытын құрды, бұл өнімнің Калькуттаға және Ұлыбританияға дейінгі ұзақ сапарында сақталуы үшін қажет болды. Жақын жердегі Дуарс Терайдағы assamica-ның табысы Дарджилинг Гималай тау аймағына дейін инфрақұрылымдық инвестицияларға әкелді, бұл шай бақшаларына көбірек техника мен жабдықтар жеткізілуіне мүмкіндік берді. Британдықтар Шығыс Үндістан компаниясын мемлекеттендіргеннен кейін, олар жерді шай бақшасының иелеріне 30 жылға жалға берді және 40%-ын ғана шай өсіру үшін пайдалануға рұқсат берді, 40%-ын табиғи күйде қалдырды және 20%-ын тұрғын үйлер мен жабдықтар үшін пайдаланды. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, британдықтар бақтардағы үлестерін үндістерге сата бастағандықтан, тәжірибелер өзгерді. 1953 жылғы шай заңы шай өнеркәсібін Үндістанның шай кеңесінің басқаруына қосты. 1950-1960 жылдары табиғи жерлердің есебінен және пестицидтер мен тыңайтқыштардың енгізілуінен шай өсіруге көбірек жер ашылғандықтан, өнім 7,8 миллион килограмнан 10 миллион килограмға дейін өсті, бірақ бұл топырақтың тұрақсыздығының артуына әкелді. 1973 жылғы «Шетел валютасын реттеу туралы» заңда шай өнеркәсібіне шектеулі жеңілдіктер берілгеніне қарамастан, шетелдік меншік шектеулері нәтижесінде үндістандықтар Дарджилинг шай өнеркәсібінің көпшілік үлесіне ие болды. Кеңес Одағы Ұлыбританияны Үндістанның ең ірі шай тұтынушысы ретінде алмастырғандықтан, Дарджилинг бақтарына assamica алқаптары қосылды, олар осы сортты ұнатты. 1990 жылдары өндіріс әдістері қайтадан өзгерді, өйткені Батыс Еуропа мен Жапония құлаған Кеңес Одағының орнын алды, Дарджилингтің негізгі клиенттері және жаңа бақ менеджерлері биодинамикалық ауыл шаруашылығы қағидаттарын өз тәжірибелеріне енгізді. 1988 жылы Макайбари Үндістандағы алғашқы органикалық сертификат алды, одан кейін Тумсонг, ал 1993 жылы биодинамикалық сертификат алды, одан кейін Амботия. Дарджилинг географиялық шектеулер, шалғай орналасу, өсімдіктердің баяу өсуі, механикаландыру мүмкін болмауы және басқа факторларға байланысты басқа шай аймақтарымен мөлшері немесе бағасы жағынан бәсекелесе алмады, сондықтан ол сапаға назар аударды. Сертификаттар жоғары сапаны көрсеткенімен, оның әдістері бақтарға эрозиямен, беткейдің тұрақсыздығымен және пестицидтер мен жасанды тыңайтқыштардың қолданылуынан туындаған топырақтың тозуымен күресуге көмектесті. 1994 жылы өнім 14 миллион килограммға жетті, бірақ көбінесе органикалық әдістердің қолданылуымен, 2010 жылдардың соңында өнім орташа есеппен 9 миллион килограммға дейін төмендеді. Дарджилинг шайын ерекшелендіру үшін 1983 жылы Дарджилинг плантаторларының қауымдастығы құрылды, ол өнімді басқа елдерде ілгерілетуге бағытталған. Үндістанның шай кеңесінің бағалауынша, 2021 жылы Дарджилинг шайы өндірілді; бұл Үндістанда өндірілген жалпы өнімнің шамамен 0,005% құрайды.

Логотип және тауар белгісі

1983 жылы Үндістанның шай кеңесіне тиесілі логотип жасалды, ол екі жапырақ пен бүршік ұстаған әйелдің бүйірлік бейнесінен тұрады. Ол Ұлыбританияда, АҚШ-та, Австралияда және Тайваньда сертификациялық тауар таңбасы ретінде, Еуроодақта ұжымдық тауар таңбасы ретінде және Мадрид жүйесінде халықаралық деңгейде тіркелген. 2000 жылы шай кеңесі Дарджилинг шайының экспорттаушылары үшін жаңа лицензиялау талаптарын енгізді, оның ішінде өнімнің түпнұсқалығын растау және араластыруға тыйым салу, бұл оларға шығу тегі туралы сертификаттар беруге мүмкіндік берді. 2004 жылы Дарджилинг шайы Дүниежүзілік сауда ұйымының ТРИПС келісімі аясында заңды географиялық көрсеткіш қорғауын алған Үндістанның алғашқы өнімі болды, ал 2011 жылы Еуропалық одақта қорғалған географиялық көрсеткіш статусын алды.

Терьер

Қоршаған орта факторлары және ұйымдастырылған өсіру мен өңдеу тарихы Дарджилинг шайына тән бірегей микроклиматты қалыптастырды. Ол "шайдың шампаны" деп сатылады және басқа шайлармен жасырын араластырылып немесе қасақана бұрыс таңбаланады. Басқа шайлармен салыстырғанда Дарджилинг шайы Непал шайына ең жақын.

География және климат

Дарджилинг шайы Дарджилинг және Калимпонг аудандарында өсіріледі. Бұл аймақ батыста Непалмен, шығыста Бутанмен, солтүстікте Сиккиммен шектеседі. Үндістанның Шай Кеңесі "Дарджилинг шайын" "Батыс Бенгалия штатының Дарджилинг ауданының Садар бөлімшесінің таулы аймақтарында, Калимпонг ауданының таулы аймақтарында ғана және Курсеонг бөлімшесіндегі шай бақтарында өсірілген, өсірілген, өндірілген және өңделген" деп анықтайды. Шай бақтары Шығыс Гималайдың төбелерінде, 600-2000 метр биіктікте орналасқан. Гималай және Бенгал шығанағы арасындағы Дарджилинг Гималай төбелі аймағының физикалық географиясы қарашадан ақпанға дейін салқын ауамен және құрғақ қыс айларымен, ал шілдеден қыркүйекке дейін жаз айларында муссондық ауа райымен сипатталады. Мұндай жағдайларда қалыптасқан субтропикалық және ылғалды орташа белдеулі орман жамылғысы, органикалық заттарға бай, сәл қышқылды құмды-балшықты топырақ қалдырды. Беткейлер тік болғандықтан, топырақ жақсы дренаждалған және топырақты бекіту үшін қажетті ұзын тамыр жүйелеріне жеткілікті терең. Таулардың беткейлерінде, салқын құрғақ ауаның жылы ылғалды ауамен араласатын биік жерлерде өсу маусымында тұман немесе бұлтты жағдайлар жиі кездеседі. Бұл жағдайлар Camellia sinensis sinensis өсімдігі үшін өте қолайлы, себебі ол жақсы дренаждалған, сәл қышқылды топырақта, тынығу кезеңдерімен және шектеулі тікелей күн сәулесінде жақсы өседі.

Өсіру

Камелия синенсис тұқымы бастапқыда Қытайдан алынған, бірақ жаңа отырғызулар көбінесе бірнеше сорттардан алынған көшеттерден жасалады, мысалы, Баннокберн 157, Фоозербинг 312 және Амбари Вегетатив 2, олар Дарджилингке ерекше бейімделген. Өсімдік шілде мен қыркүйек аралығындағы жаңбыр маусымында үлкен және аз дәмі бар жапырақтарымен жылдам өседі. Ұзақ жаңбыр өңдеу кезінде жапырақтардың толық құрғауы мен тотығуына да кедерілтеді. Кейбір шаруашылықтар олардан жасыл немесе ақ шай жасайды, себебі оларға аз кептіру және тотығу қажет емес. Бірақ, қара шай ретінде дайындалғанда, бұл жиын көбінесе араластыру және ішкі тұтыну үшін өндіріс құнынан төмен сатылады. Жаңбырлы маусымнан кейін, өсімдік қыста ұйықтауға кеткенге дейін өсетін соңғы жапырақтар күзгі жиын деп аталады. Олар қазан және қараша айларында жиналады, шөптей және жұмсақ мускатталған дәм береді, бірақ бұрынғы жиындарға қарағанда толық денелі және қараңғы түсті болады, сондай-ақ Непал шайларымен салыстырғанда жақсы бағаланады. Кейбір шай шаруашылықтары тотығу мөлшерін шектеу арқылы Дарджилинг улун шайын өндіреді. Жайылғаннан кейін жапырақтар тотығу үшін табақтарда қалдырылады, содан кейін ылғалдылығы шамамен 2%-ға дейін төмендеуі үшін қуырылады, ал жарықтар тұтынушының ыстық суымен қайта ашылатындықтан бітеді. Кептірілген өнімнің сапасы шай жапырағының сапасы бойынша сұрыпталып, аукционға шығару үшін Калькуттаға жіберіледі, бірақ көптеген шаруашылықтар келісімшарттар бойынша жеке сатады.

Дайындау, дәмділік және хош иісі

Бірінші шайылуды қоспағанда, ортодоксалды (яғни, ұрып-соғу, жырту, бұрау емес) Дарджилинг шайлары әдетте басқа қара шайлар сияқты дайындалады. Шайды жақсы білетіндер 90 °C (194 °F) мен 95 °C (203 °F) аралығындағы су температурасын қолданып, 3-4 минуттық бір реттік демдеуді ұсынады, ал бірінші шайылу, Jin Jun Mei сияқты басқа ерте көктемгі шайлар сияқты, 85-90 °C-та аздап төмен температурадағы сумен және 2-3 минуттық демдеу уақытымен дайындалады. Судың әр 150 миллилитріне 2-3 грамм (бір ас қасық) жапырақты шай қосылады. Дарджилинг шайларында молдағырлық және ащылық аз, ал нәзік гүлдік және жемістік хош иістері үшін бағаланады, сондықтан сүт пен тәтті заттар әдетте қосылмайды. Олардың жоғары таниндік құрамы көмірсуларға бай тағамдармен, мысалы, нан-кектермен және макаронмен үйлесімді болуына мүмкіндік береді. Екінші шайылу кезінде пайда болатын және келесі күзгі шайылуда аз дәрежеде болатын "мускат тәрізді жемісті хош иіс пен дәм". Жалпы шайдың дәмі теарубигиндер мен теафлавиндердің әрекетінен туындайды, ал Дарджилинг шайларының химиялық талдауы олардың ерекше мускатталған дәмінің 3,7 диметил 1,5,7 октатриен 3-ол және 2,6 диметил 3,7 октадиен 2,6 диол нәтижесі екенін көрсетеді, ал линалол, бензил спирті, цис-3-гексенол, α-фарнезен, бензил нитрилі, индол, неролидол және оцимен сияқты басқа да ароматты қосылыстар да бар.