Кіріспе

Грек мифологиясында ұйқының бейнесі

Грек мифологиясында Гипнос ( /ˈhɪpnɒs/; ежелгі грекше: Ὕπνος, 'ұйқы'), сондай-ақ Гипнус деп те жазылады, ұйқының бейнесі болып табылады; римдік баламасы Сомнус деп аталады. Оның аты гипноз сөзінің шығу тегіне себепкер болды. Паузанияс Гипнос Музалардың ең жақын досы екенін айтқан.

Сипаттама

Гипнос әдетте Никстің ("Түн") әкесіз ұлы болып табылады, бірақ кейде Никстің серігі Эребус ("Қараңғылық") оның әкесі деп айтылады. Оның егіз інісі Танатос ("Өлім"). Екі бауырласы да жер асты әлемінде (Хадесте) өмір сүреді. Аңыз бойынша, Гипнос үлкен үңгірде тұрған, сол үңгірден Лете ("Естен шығу") өзені бастау алады және түн мен күн сол жерде кездеседі. Оның төсегі қара ағаштан жасалған, ал үңгірдің кіреберісінде көптеген мак және басқа да ұйқы келтіретін өсімдіктер өседі. Оның үңгіріне ешқандай жарық пен дыбыс енбейді. Гомердің сөзіне қарағанда, ол Лемнос аралында тұрады, кейіннен бұл аралы оның арман-қиялының аралы екені айтылған. Ол тыныш және мейірімді құдай, себебі ол мұқтаж жандарға көмектеседі және олардың ұйқы арқасында өмірінің жартысына ие болады.

Отбасы

Гипнос өзінің егіз інісі Танатоспен (Θάνατος, "өлім") бірге күн сәулесі ешқашан жетпейтін Арқа әлемінде өмір сүрді. Гипностың анасы Никс (Νύξ, "Түн") әкесіз, Түн құдайы болған. Бірақ кейде ол Никс пен Қараңғылық құдайы Эребтің ұлы деп есептелген. Никс қорқынышты және күшті құдай болды, тіпті Зевс те оның билігіне барудан қорқатын. Оның әйелі Пасифея – Хариттердің ең кішілерінің бірі және оған тұрмысқа шығу мен бала туудың құдайы Гера уәде берген.

"Илиададағы гипнос"

Гипнос өзінің күшін Зевсті алдау үшін пайдаланды. Гипнос оны алдап, даналарға Троя соғысында жеңіске жетуге көмектесті. Соғыс кезінде Гера өзінің інісі және күйеуі Зевске ашуланды, сондықтан оны алдау үшін жоспар құрды. Ол оны алдап, өзіне қатты ғашық етуді көздеді, сонда ол оның алдауына түсіп қалар еді. Сондықтан ол амброзиямен жуынып, Зевске қарсы тұру мүмкін емес ерекше маймен майлады. Шашын гүлмен тоқып, үш жарқын сырғаны тақты, керемет шапан киді. Содан ол махаббат құдайы Афродитаны шақырып, оның алдауы сәтті аяқталуын қамтамасыз ететін сыйлық сұрады. Ол Афродитаға өзі мен Зевстің талас-тартысын тоқтатуға көмектесетін сыйлық қажет екенін айтты. Афродита оған келісті. Гера Зевсті алдауға дайын еді, бірақ оған бұрын Зевсті алдаған Гипнос көмегі қажет болды. Гера Гипносты шақырып, Зевсті ұйықтатуға көмектесуін сұрады. Гипнос тартынды, себебі соңғы рет құдайды ұйықтатып, оянғанда қатты ашуланған еді. Зевсті алдау үшін оған алғаш рет Гера жүгінген болатын. Ол Зевстің ұлы Геракл Троя қаласын басып алғанына ашуланған. Сондықтан ол Гипносқа Зевсті ұйықтатуға және Геракл үйіне қайтып келе жатқанда теңізге ашулы желдерді жіберуге бұйырды. Зевс оянғанда ашуланып, Гипносты іздеуге кірісті. Гипнос анасы Никспен бірге жасырынып, Зевстен құтылды. Бұл Гипносты Гераның ұсынысын қабылдауға және Зевсті қайтадан алдауға көмектесуге ықыласссыз қылды. Гера оған ешқашан бұзылмайтын әдемі алтын орындық пен оған сәйкес аяқ тірегін ұсынды. Ол Зевсті алдаған соңғы реттен еске түсіріп, бұл ұсыныстан бас тартты. Соңында Гера оны Паситеяға, ең жас Ғұрыптардың біріне үйлендіруге уәде беріп, келісімге келді. Гипнос одан Стикс өзенінің қасиетті суымен ант беруін және Паситеяға үйленетіндігіне куә болу үшін жер асты құдайларын шақыруын талап етті. Гера Ида тауының ең биік шыңы – Гаргарда Зевске барды. Зевс оған қатты қызықты, ал Гипнос қалың тұманға оранып, Гера мен Зевс сөйлескен қарағайдың басына жасырылғаннан кейін ештеңеден күдіктенбеді. Зевс Герадан не істеп жүргенін және неге Олимптен келгенін сұрады, ал Гера Афродитаға айтқан өтірігін қайталады. Ол оған ата-анасының араздасуын тоқтатуға көмектескісі келетінін айтты және оның рұхсатынсыз бармауға тырысты, оның ашуланбауы үшін. Зевс оған кез келген уақытта бара алатынын және сапарын кейінге қалдырып, онымен бірге болуын ұсынды, осылайша бір-бірінің компаниясынан ләззат ала алады. Ол оған сол сәттегідей ешкімді жақсы көретінін айтты. Ол оны құшағына алып, Гипнос жұмысын бастап, Гераны құшағында ұйықтатып қойды. Осы уақытта Гипнос Ахея кемелеріне барып, теңіз құдайы Посейдонға Зевс ұйықтағанда даналарға көмектесе алатынын хабарлады. Осы жерде Гипнос оқиғаны қалдырып, Посейдонды даналарға көмектесуге құштар қалдырды. Гипнос Зевсті алдауға көмектескендіктен, соғыстың бағыты Гераның пайдасына өзгереді, ал Зевс Гипнос оны тағы бір рет алдағанын ешқашан білмеді.

Гипнос пен Эндимион

Деипнософистадағы бір үзіндіде, софист және дитирамбик ақын Лицимний Хиостың Эндимион туралы әңгімесі басқаша айтылады. Онда Гипнос Эндимионға ғашық болады және жақсы көргенінің көзін тіпті ұйықтағанда да жұппай қоймайды, керісінше, оны көздері ашық күйде тыныштандырып, оның оларға үздіріссіз қарау ләззатын алуына мүмкіндік береді.

Суретшіліктегі гипноз

Гипнос көптеген өнер туындыларында, көбінесе вазаларда кездеседі. Гипнос бейнеленген вазаның бір мысалы – Бостонның Көркемсурет мұражайының қорында сақталған «Тесей Ариаднаны тастап кеткені» вазасы. Бұл вазада Гипнос, Ариадна ұйықтағанда оның басына Лефея суын тамшылатып тұрған қанатты құдай ретінде бейнеленген. Рим әлемінде Гипнос бейнесі бар үш қола мүсін ғана белгілі. Біріншісі 19 ғасырдың ортасында Италиядағы Чивителла-д'Арно қаласынан табылған және 1868 жылдан бері Лондондағы Британ мұражайында сақтаулы тұр. Бұл қоладан жасалған бастың маңдайшасынан қанаттары шығып тұр, ал шашы күрделі етіп жиналған, бір бөлігі түйінделген, екінші бөлігі бос түсіп тұр. Екіншісі – торс, 1893 жылы Испаниядағы Хумилья қаласынан табылды және қазір Берлиннің ежелгі заттар коллекциясында көрсетілуде. Соңғы жаңалық 1988 жылы да Испаниядағы Альмединилла қаласында жасалды, онда 2 ғасырға дейін салынған римдік вилладан Гипнос қола мүсіні жақсы сақталған күйде табылған. Ол жергілікті Тарих және Археология мұражайында сақталуда. Италия астанасының Ұлттық Рим мұражайында император Адрианның 120 жылы шамасында Тиволиде (Римге жақын) салынған Адриан вилласынан табылған Гипнос мәрмәр басы сақталған.

Hypnos сөзінен алынған сөздер

"Гипноз" ағылшын сөзі оның атынан шыққан, себебі гипнозға түскен адам ұйықтап жатқан сияқты күйге енеді (гипноз "ұйқы" + осис "жағдай"). Ұйқыны тудыратын "гипнотиктер" деп аталатын дәрілік заттар тобы да атын Hypnos-тан алған.