Кіріспе
Шо-шоги (小将棋 - "кіші шахмат") – шогидің (жапон шахматының) 16 ғасырдағы түрі және қазіргі заманғы ойынның тікелей алдыңғысы. Ол 9х9 тақтада қазіргі шогидегідей орналастырылған, бірақ патшаның алдында қосымша бір фигура тұрды: "мастық фил", ол принцке айналып, тиімді түрде екінші патша рөлін атқарды. 9х9 "кішкентай" болмаса да, ол сол кезде кең таралған 12х12 чу-шоги және 15х15 дай-шоги сияқты басқа шоги түрлерінен кішірек болды. "Шо Шоги Зусики" бойынша, мастық филді император Го-Нара (1526-1557 жылдары билік еткен) жойды, және сол шамада фигураларды тақтаға қою ережесі енгізілген деп есептеледі, осылай бүгінгі таңда білетін шоги пайда болды.
Мақсаты
Ойынның мақсаты – қарсыластың королін және тақ мұрагерін (болған жағдайда) немесе қалған барлық фигураларын жеңіп алу.
Ойын ойнау
Ойыншылар кезекпен жүреді, ал қаралар бірінші жүреді. (Ағылшын тілінде ойынды талқылау кезінде екі жақты ажырату үшін «қара» және «ақ» дәстүрлі шахмат терминдері қолданылады, бірақ бұл терминдер фигуралардың нақты түсін көрсетпейді. Жапон тілінде бірінші жүретін ойыншыны 先手 sente, ал екінші ойыншыны 後手 gote деп атайды.) Жүрген кезде тақтадағы бір ғана фигураны жылжытуға болады, сондай-ақ сол фигураны жаңа статуске көтеруге немесе қарсыластың фигурасын алып тастауға (жапқанға) болады. Осы мүмкіндіктердің әрқайсысы төменде толық сипатталған.
Қозғалыс және аулау
Қарсылас фигураны ығыстыру арқылы ұстап алады: Яғни, егер фигура қарсылас фигура тұрған алаңға көшсе, қарсылас фигура ығыстырылып, тақтадан алынады. Фигура өз ойыншысына тиесілі фигура тұрған алаңға қозғала алмайды (яғни, сол ойыншы басқаратын басқа фигура). Ойынның әрбір фигурасы өзіне тән жолмен қозғалады. Фигуралар тікбұрышты (яғни, алға, артқа, солға немесе оңға, плюс белгісінің (+) қабырғаларының бірі бағытында) немесе диагональды (көбейту белгісінің (×) қабырғаларының бірі бағытында) қозғалады. Аты болса, тік сызықпен қозғалмайтын ерекше фигура. Найза немесе пілдей, артқа шегіне алмайтын және жаққа жылжымайтын фигуралар тақтада қозғала алмай қалғанша алға жылжиды, олар міндетті түрде жаңартылуы керек. Кейбір фигуралар бірнеше түрлі қозғалысқа қабілетті, олардың қозғалыс түрі көбінесе қозғалыс бағытына байланысты болады. Қозғалыс түрлері:
Қадам жылжытушылар
Кейбір фигуралар бір кезде бір ғана квадратқа жылжиды. (Егер достық фигура жақын алаңда тұрса, жылжитын фигура сол бағытта жылжуға болмайды; егер қарсыластың фигурасы болса, оны ығыстырып, қолға түсіруге болады.) Бір қадаммен жылжитындар – патша, мас пил, алтын генерал, күміс генерал және әр тараптан 9 пешка.
Секіру бөлшегі
Ат секіре алады; яғни, ол арадағы кез келген фигурадан, досы немесе жауы болсын, өтіп өтуге қабілетті, ешқайсысына да әсер етпейді.
Қатарлау бөлшегі
Бишоп пен тор кез келген сандағы бос шаршыларды түзу сызық бойымен жылжыта алады, тек тақта шетімен ғана шектелген. Егер қарсыластың фигурасы жолына кезессе, оны сол шаршыға көшу арқылы ұстап алып, тақтадан алып тастауға болады. Алқапты ұзаққа созуға қабілетті фигура ұстаған жерінде тоқтап, өз жолындағы фигураны айналып өте алмайды. Егер достық фигура жолына кезессе, жылжып бара жатқан фигура араласатын фигураға жетпей тоқтайды; егер достық фигура жанында болса, ол сол бағытта мүлдем жылжымауы керек.
Жылжыту
Ойыншының жоғарылату аймағы қарсыластың пілдерінің бастапқы қатарынан бастап, одан да үш қатарға дейін созылады (яғни, ойын бастағандағы қарсыластың территориясы). Егер бір фигура жоғарылату аймағына кірсе, оның ішінде аймаққа кіру, одан шығу немесе толығымен аймақтың ішінде қозғалса, онда ол ойыншы кезектің соңында фигураны жоғарылатуды таңдай алады. Жоғарылату фигураны жылжытқаннан кейін, оның жаңа дәрежесін көрсететін жағын бұру арқылы жасалады. Фигураны жоғарылату оның тақтадан алынғанша қозғалу қағидаларын өзгертеді. Әр фигура келесідей жоғарылайды: Патша немесе алтын генерал жоғарылай алмайды, сондай-ақ бұрын жоғарылатылған фигуралар да. Күміс генерал, ат, сүңгі немесе піл жоғарылағанда, өзінің әдеттегі қозғалысын жоғалтады және алтын генералдың қозғалысын иеленеді. Мас піл, епископ немесе ладья жоғарылағанда, өзінің әдеттегі қозғалысын сақтайды және кез келген бағытта бір қадамға жылжу мүмкіндігін қоса алады (патша сияқты). Бұл епископтың жеткілікті қозғалыс жасаса, тақтадағы кез келген қадамға жетуі мүмкін дегенді білдіреді. Егер піл, ат немесе сүңгі ең соңғы қатарға жетсе, оны міндетті түрде жоғарылату керек, әйтпесе ол келесі кезеңдерде ешқандай заңды қозғалыс жасай алмайды.
A king or a gold general cannot promote, nor can pieces which are already promoted. A silver general, knight, lance or pawn, when promoted, loses its normal movement and gains the movement of a gold general. A drunken elephant, bishop or rook, when promoted, keeps its normal movement and gains the ability to move one square in any direction (like a king). This means the bishop is now able to reach any square on the board, given enough moves. If a pawn, knight or lance reaches the farthest rank, it must be promoted, since it would otherwise have no legal move on subsequent turns.
Шах және мат
Ойыншы келесі жүрісте қарсыласының патшасын немесе мұрагер ханзадасын ұстап алу мүмкіндігі туғызатын жүріс жасаса, онда ол патшаға немесе мұрагер ханзадаға шақ жасайды; патша немесе мұрагер ханзада шақта тұр деп айтылады. Егер ойыншының патшасы немесе мұрагер ханзадасы (ойындағы жалғыз) шақта болса және сол ойыншының заңды жүрісі патшаны немесе мұрагер ханзаданы шақтан шығара алмаса, онда шақ жасайтын жүріс мат болып есептеледі және ойынды жеңуге мүмкіндік береді. Ойыншыға мәңгілік шақ жасауға рұқсат етілмейді.
Ойынның соңы
Қарсылас жақтың патшасы мен мұрагер ханзадасын (егер болса) ұстаған ойыншы ойынды жеңеді, сондай-ақ қарсыластың барлық фигураларын ұстап, тек "жалаңаш" (немесе жалғыз) патша немесе мұрагер ханзада қалдырған ойыншы да жеңіске жетеді. Бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі, себебі ойыншы мат болғанда немесе жеңіліс анық болғанда ойынды доғарып береді. Заңсыз жүріс жасаған ойыншы дереу жеңіледі. (Бұл ереже бейресми ойындарда жеңілдетілуі мүмкін.) Ойынның аяқталуының тағы бір мүмкін (бірақ сирек кездесетін) жолы – қайталау (千日手 sennichite). Егер бірдей позиция бір ойыншы үшін төрт рет қайталанса, онда ойын теріс нәтижемен аяқталады. (Дегенмен, мәңгілік шахқа тыйым салынғанын естен шығармаңыз.)
Ойын белгісі
Шоги қозғалыстарын көрсету үшін ағылшын тіліндегі мәтіндерде қолданылатын әдісті Джордж Ходжес 1976 жылы жасады. Ол шахматта қолданылатын алгебралық нотациядан алынған, бірақ бірнеше жағынан ерекшеленеді. Типтік мысал – P 8f. Бірінші әріп жылжытылған фигураны көрсетеді: P = пион, L = сүңгі, N = ат, S = күміс, G = алтын, B = слон, R = ладья, DE = мас пион, K = король. Көтерілген фигуралардың алдына + белгісі қойылады. Мысалы, +P – токин (көтерілген пион). Фигураның атауынан кейін қозғалыс түрін көрсететін символ келеді: қарапайым қозғалыс үшін және x – тұтқын үшін. Содан кейін фигура қонған алаңның атауы жазылады. Бұл файлды білдіретін сан мен қатарды білдіретін кіші әріптен тұрады, 1a – қараның көзқарасы бойынша оң жақ жоғарғы бұрыш, ал 9i – сол жақ төменгі бұрыш. (Алаңдарды осылай белгілеу әдісі жапондық конвенцияға негізделген, бірақ онда әріптердің орнына жапондық сандар қолданылады. Мысалы, 2c алаңы жапон тілінде 2三 деп белгіленеді.) Егер қозғалыс ойыншыға фигураны көтеруге мүмкіндік берсе, соңына + белгісі қосылып, көтеру орындалғанын, немесе = белгісі қосылып, орындалмағанын көрсетеді. Мысалы, Nx7c= – 7c-де атты тұтқынға алып, көтермеуді білдіреді. Егер жоғарыдағы нотация түсініксіз болса, қай фигура екенін нақты көрсету үшін фигура атауынан кейін бастапқы алаңның атауы қосылады. Қозғалыстар шахматтағыдай номерленеді. Мысалы, ойынның басталуы былай болуы мүмкін:
1. P 7f P 3d
2. P 2f G 3b
3. P 2e Bx8h+
4. Sx8h S 2b
1. P 7f P 3d
2. P 2f G 3b
3. P 2e Bx8h+
4. Sx8h S 2b