Кіріспе

Альфа-1 блокаторлары (сонымен қатар альфа-адренергиялық блокаторлар немесе альфа-1 антагонисттер деп те аталады) – катехоламиндердің альфа-1 адренергиялық рецепторларға тигізетін әсерін тоқтатып тұратын дәрілік заттардың әртүрлі тобын құрайды. Олар негізінен еңбектік простата гиперплазиясын (ЭПГ), гипертонияны және жарақаттан кейінгі стресс бұзылысын емдеу үшін қолданылады. Ал тамсулозин – барлық альфа-1 субтиптеріне қатысты таңдамалы антагонист болып табылады. Спецификалық альфа-1 адренергиялық рецепторлардың субтиптеріне таңдамалы антагонист ретінде әрекет ететін дәрілер де жасалған.

Жақсы затты простаталық гиперплазия

Жақсы өсінділі простата гиперплазиясы (ЖӨПГ) – простата безінің үлғаюы. Альфа-1 блокаторлары – ЖӨПГ емдеуде ең көп қолданылатын дәрілік заттар. Альфа-1 блокаторлары ерлерде ЖӨПГ симптомдарын емдеудің бірінші қадамы болып табылады. Кейбір жағдайларда альфа-1 блокаторлары 5-альфа редуктаза блокаторларымен біріктіріліп қолданылады. Дутастерид пен тамсулозин біріктірілген ем ретінде қолжетімді, және нәтижелер олардың монотерапияға қарағанда симптомдарды айтарлықтай жақсартатынын көрсетті.

Гипертония

Альфа-1 блокаторлары жоғары қан қысымын емдеуде екінші қатарлы ем ретінде қолданылады. Олар бірінші қатарлы ем ретінде тиімді саналмайды, себебі басқа, неғұрлым таңдаулы препараттар бар, бірақ олар гипертония және БГП (безеңді ұсақ бездің гиперплазиясы) ауруларымен ауыратын еркектерді емдеуде пайдалы болуы мүмкін. Доксазосин қарт адамдарда БГП симптомдарын жақсартады және бір уақытта қан қысымын төмендетеді. 60 жастан асқан еркектерде гипертония және БГП жиі кездеседі. Ангиотензин конверттеуші фермент ингибиторларымен (ACEi), ангиотензин рецептор блокаторларымен (ARB) және кальций арналарының блокаторларымен (CCB) қан қысымын бақылауға қол жеткізе алмаған нейрогендік гипертензиямен ауыратын пациенттерде альфа және бета адренергиялық рецептор блокаторлары негізгі емдеу таңдауы болып табылады. Бұл, таңқаларлық болғанымен, тұрақты түрде альфа немесе бета блокаторларын жеке қолдану симпатикалық жүйке жүйесі арқылы қан қысымының реакциясын жедел эксперименттік стресс факторларына төмендетпейтінін көрсететін зерттеулермен расталады. Альфа-блокаторды (мысалы, доксазосин немесе теразосин) және липофильді емес бета-блокаторды (мысалы, бетаксолол, бисопролол, атенолол және басқалары) бірге қолдану арқылы жүргізілген зерттеулер үлкен антигипертензиялық әсерді көрсетті. Бұл тәсіл альфа және бета блокадасының әсерін жеке-жеке реттеуге мүмкіндік береді. Осы зерттеулерде доксазосин 1–2 мг дозада тағайындалды.

Травмадан кейінгі стресс бұзылуы (ПТСР) және қасірет

Травмадан кейінгі стресс – травматикалық оқиғадан кейін дами алатын, қабілетін шектеуші психикалық жағдай; мысалы, ол әсіресе әскери қызметтен қайтқандар мен жыныстық шабуылдан зардап шеккендерде жиі кездеседі. Празозин көбінесе антигипертензивтік препарат ретінде қолданылады, бірақ альфа-1 адренергиялық белсенділік қорқыныш пен сескену реакцияларымен байланысты болғандықтан, ол ПТСР-ді емдеу үшін де қолданылады. Празозин орталық жүйке жүйесіне әсер ететін, тиімді және қауіпсіз альфа-1 адренергиялық рецепторлардың антагонисті екені дәлелденген. Оны травмалық кошмарларды, ұйқының бұзылуын және созылмалы ПТСР-ді емдеу үшін пайдалануға болады.

Өзара әсер ету және қарсы көрсетілімдер

Противопоказания: альфа-1 блокаторларына немесе кез келген белсенді компонентке аллергия немесе жоғары сезімталдық, соның ішінде препараттың әсерінен туындаған ангиодема. Ортостатикалық гипотензия тарихы немесе ауыр бауыр жеткіліксіздігі бар пациенттер. Өзара әсерлесулер: атенолол (бета-блокатор), эналаприл (АКЕ тежегіші) және теофиллинмен бірге қолданғанда ешқандай өзара әсерлесулер тіркелмеген. Флуоксетин, пароксетин және ритонавир сияқты кейбір препараттар CYP2D6 ферментінің күшті тежегіштері болып табылады, сондықтан оларды тамсулозинмен бір уақытта қолдану ұсынылмайды, себебі бұл тамсулозиннің плазмадағы деңгейін арттырып, қолайсыз әсерлердің қаупін жоғарылатуы мүмкін. Варфарин және диклофенак тамсулозиннің шығарылуын жылдамдатуы мүмкін, бірақ альфузозин гидрохлоридіне әсер етпейді. Альфа-1 тежегіштерін бір мезгілде қолдану гипотензияға алып келуі мүмкін.

Фармакокинетика

Сіңіру: Тамулозин мен теразозиннің пероральды қабылдау кезінде аш қарындағы биожетімділігі шамамен 90% құрайды. Тамулозинге қатысты, егер ол жақын уақытта қабылданса, тамақ сіңіруге әсер етуі мүмкін. Аш қарындағы Tmax 2,9–5,6 сағатты құрайды, ал тамақтанған кезде – 5,2–7 сағат. Тамақ теразозиннің сіңірілуіне әсер етпейді, бірақ плазма деңгейінің жоғарылауын 1 сағатқа кешіктіруі мүмкін, плазманың ең жоғары деңгейі шамамен 1–2 сағатта байқалады. Алфузозиннің биожетімділігі тамақтанған жағдайда шамамен 49% құрайды. Tmax тамақтанған жағдайда 8 сағатты құрайды.

Әрекет ету механизмі

Альфа-1 блокаторлары норэпинефриннің постсинаптикалық альфа-1 рецепторларын қозуын тежейді, осылайша қан тамырларының тарылуына қарсы әрекет етеді. Альфа-1 блокаторлары ренин бөлінуіне немесе жүрек шығысына әсер етпейді.

Жақсы затты простаталық гиперплазия

Альфа-1 блокаторлары альфа-рецепторларды блокадалайды және несеп көпіршігіндегі тегіс бұлшық еттерін босаңсытады. Бұл несеп ағынының оңайлатуына көмектеседі және несеп көпіршігінің простатаға қысым жасауынан туындайтын ауырсынды азайтуға мүмкіндік береді. Селективті альфа-1 блокаторлары селективті емес альфа-блокаторларына қарағанда организмде жақсы көтеріледі, сондықтан олар простатаның қатеңдеу гиперплазиясымен (ПҚГ) күресуде тиімдірек. Таразозин, тамсулозин және доксазозин ПҚГ үшін маңызды препараттар болып табылады, себебі олардың жартылай ыдырау кезеңі ұзақ және модификацияланған босату формасы бар. Тамсулозин басты назарда, себебі ол қан қысымына әсер етпейді және тамыр кеңеюіне байланысты жанама әсерлердің саны азайтылған. Альфа-1 блокаторлары плазмадағы липопротеиндерге, инсулинге қарсы тұруға жағымды әсер етеді және қандағы глюкоза деңгейін төмендетеді.

Құрылымдық қызмет қатынасы (SAR)

Празозиндегі фуран сақинасын тетрагидрофуран сақинасына ауыстыру (алфузосиндегідей) жартылай ыдырау мерзімін күрт ұзартады, бұл күніне бір рет қабылдауға мүмкіндік береді. Силодозин альфа 1а рецепторларына ең жоғары селективтілікке ие. Альфа-1 рецепторларына байланысу қабілеті мен селективтілігі квиназолин мен фуран сақинасы арасындағы құрылыммен анықталады. Пиперазин празозин, теразозин және доксазозин құрамында кездеседі, бұл альфа 1 рецепторларының селективті емес тежелуіне әсер етеді. Доксазозиннің 2,4-диамино-6,7-диметоксихиназолиннің in vitro және in vivo көрсеткіштеріндегі өзгерістері. Бұл құрылымдардың маңызды факторы – норэпинефринмен алмастырылған 2,4-диамино-6,7-диметоксихиназолин ядросынан туындаған өзгерістер. Квиназолиннің протондалған N1 тобы да маңызды фактор болды. Тамсулозин ең күшті альфа-1 блокаторы және альфа-1а рецепторларына ең жоғары селективтілік көрсетеді. Онда бета-блокадалық әрекет жоқ.

Тарих

Ең алғашқы қатесіз простата гиперплазиясын (ҚПГ) емдеу үшін қолданылған тиімді дәрі – қайтымсыз селективті емес альфа-блокер феноксибензамин болды. «Дибензилин» – алғашқы саудалық атауы. Бүгінде феноксибензамин көптеген қосымша әсерлері болғандықтан, мысалы, қан қысымын төмендетуі себепті, бірінші таңдау емес. «Таразозин» – ҚПГ емдеу үшін FDA бекіткен алғашқы ұзақ әсерлі альфа-1 блокаторы. «Доксазосин» және «Тамсулозин» одан кейін бекітілді. Қазіргі таңда ҚПГ емдеуде бірінші кезектегі таңдау – «Тамсулозин». Ол бұрынғы дәрілерге қарағанда жақсы қабылдана қоймайды, тиімділігі де жоғары емес, бірақ дозасын аздап түзетуді қажет етеді. «Альфузосин SR» (ұзақ шығарылатын) – FDA бекіткен төртінші альфа-1 селективті блокаторы және дозасын түзетудің қажеті жоқ.