Кіріспе

Американдық психолог (1886–1959)

Эдвин Рей Гатри (9 қаңтар 1886 – 23 сәуір 1969) – математика пәнінің мұғалімі және философ ретінде еңбек жолын бастаған мінез-құлық психологы. Алайда, ол 33 жасында психолог болды. Өмірінің көп бөлігін Вашингтон университетінде өткізіп, психология саласында профессор және соңынан зейнеткер профессор атанды. Гатри ең әйгілісі – барлық оқу стимул-реакция байланысына негізделген деген теориясымен танылған. Бұл теория бір реттік оқу, нығайтудың қажеттілігін жоққа шығару және сабақтастық оқу ретінде әртүрлі сипатталды. Теориясы: «Қозғалысқа бірге ілесіп келген стимулдардың үйлесімі, қайталағанда сол қозғалыстың соңынан ілеседі». Гатри және оның теорияларын сипаттау үшін әріптестері мен студенттері жиі «қарапайым» деген сөзді қолданды, бұл оның күрделі идеяларды жеңіл түсінікті тілмен түсіндіру қабілетін көрсетеді.

Ерте өмір және білім

Гатри Небраска штатының Линкольн қаласында, пианино мен велосипед сататын дүкені бар әкесі мен мектеп мұғалімі анасының отбасында дүниеге келді. Ол өзінің теорияларының бастауы сегізінші сыныпта оқып жүргенде, досымен бірге Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" және "Адам мен жануарлардың эмоцияларын білдіруі" атты еңбектерін оқыған кезде қаланғанын айтты. Гатри 17 жасында жоғары біліміне аяқ қойды, ал дипломдық жұмысында: "Ғылым мен дін екеуі де сөздерге тәуелді, ал сөздер мағыналары үшін оларды қолданушылар мен тыңдаушылардың тәжірибесіне байланысты символдар болғандықтан, Абсолюттік шындықты жеткізуге мүмкіндіктері жоқ" деген пікірді қорлады. Гатри Небраска университетінде философия мамандығын оқып жүргенде жергілікті епископ шіркеуінде оқырман қызметіне ие болды. Ол бұл университеттің өзінің сан алуан қызығушылықтарын дамытуға көмектескенін, себебі "университетте қазіргідей міндетті курстар мен оқу жоспарлары болмаған. Бұл еркіндік жоғары мектепте бастаған латын және грек тілдері курстарын, сондай-ақ математиканы есептеулерге дейін қосуға мүмкіндік берді."

Бір сынақ теориясы

Гатридің теориясы Торндайктың классикалық шарттау және Скиннердің оперативтік шарттау теорияларына қарсы болды, себебі Гатридің пікірінше, олардың "бірден қолданысқа асыруға бағытталған нәтижелерді іздеуі" олардың теорияларын қатеге ұшыратты. Гатридің оқу теориясы бір реттік оқу деп аталады және ол оны Смитпен бірге Вашингтон университетінде жасады. Гатри мен Смиттың теориясы барлық оқу бір жағдайға бір рет қана тап болғанда жүзеге асады деп мәлімдейді. Қауымдастыру принципіне сәйкес, қандай да бір мінез-құлықпен бірге жүретін немесе одан жарты секундқа дейін бұрын болатын кез келген стимул сол мінез-құлықтың белгісіне айналады. Гатридің теориясы жазаның стимул әлі де болған кезде берілуін қажет етеді. Ол егер жаза жағымсыз реакцияны тоқтатпаса немесе стимулдың қатысуымен берілмесе, жазаның тіпті сол жағымсыз реакцияны күшейте алатынын ескертті.

Әдет-ғұрыптарды бұзу

Гатри көптеген ұсақ қозғалыстардың бір мінез-құлықты құрайтынына сенді; мысалы, қош сау салатын кезде ондаған бұлшықет қозғалыстары болады. Гатри әдеттерді көптеген стимулдармен байланысты жауап ретінде қарастырды, бұл әдеттің түрлі жағдайларда жиірек орын алуына себеп болады. Ол әдеттен құтылудың үш жолын ұсынды: шектік әдіс, шаршату әдісі және қарама-қарсы жауап әдісі. Шектік әдіс әдеттік жауапқа байланысты стимулдарды соншалықты әлсіз деңгейде енгізуді қамтиды, олар жауапты тудырмайды. Стимулдардың күші бірте-бірте арттырылады, әдеттік жауап оянбайынша, толық күшпен ұсынылатын деңгейге жетеді. Гатри бұл әдісті "жылқыға сыбырлаумен" салыстырды. Әйбағына орай, оның әріптестері мен студенттері оның теорияларын дәлдеп, эксперименттер арқылы тексеруге болатын нақты идеяларға айналдырды. Оның оқу туралы теориясы дұрыс болмаса да, мінез-құлық туралы идеялары психологияның өмірдегі маңызды мәселелерге қолданылуы бар екенін дәлелдеуге көмектесті. Дегенмен, психология ғылымына оның ең маңызды үлесі – ол өкілдері қалдырған мұрасы болды. Оның шәкірті Вокс Гатридің теорияларын тексеруге болатын түріне келтірді, ал әріптесі Уильям Кей Эстес Гатридің идеяларын негізге алып, қазір танымал болған статистикалық оқу теориясын жасады.

Гатри білім беру туралы

Эдвин Рей Гатри психологияны және оның оқыту теорияларын білім беруде қолдануға қызығушылық танытты. "Білім беру психологиясы" (1950) кітабының алғы сөзінде ол былай дейді: "Оқыту теориясының ең жоғары сынағы – оны сыныпта қолданғанда жас адамдардың жан-жақты дамуына тигізер әсері". Ол, стимул мен жауапты жұптастыру бір рет тәжірибеден кейін оқытуға алып келуі мүмкін деп болжады. Гатри оқытудың қауымдастыру және шарттау арқылы жүзеге асатынына сенді, және байланысты орнату үшін бір жұптастыру жеткілікті, одан қайта-қайта стимулға жауап беру жұптастырулары қажет емес. Гатри күшейту мен сыйақының пайдасын мойындады, бірақ оларды оқыту үшін міндетті деп санамады. Сондықтан ол оқушылар мұғалімнің іс-әрекеттерінен емес, өздерінің іс-әрекеттерінен білім алады деп мәлімдейді. Яғни, оқушылар бір нәрсені жай ғана естіп немесе оқып үйренбейді, керісінше, ақпарат оқушыда "белсенді жауап" туғызуы керек. Гатридің теорияларының қолданылуы қазіргі білім беру практикасында жалғасуда. "Білім беру психологиясы" (1950) еңбегінде ол тиімді оқу дағдыларына нақты мақсат қою, негіздерді меңгеру, оқу құбылыстарын білу, назар шоғырландыру және жаттығу кіреді деп айтты. Гатри бір рет үйренуге сенсе де, сыныпта жаттығу жасауды бағалады. Жаттығудың мақсаты – оқушылардың әр оқу тәжірибесінің ерекшелігіне байланысты материалды қайта-қайта үйренуін қамтамасыз ету.