Кіріспе

Халықтық азаттық армиясының тарихы 1927 жылы Қытай азамат соғысының басталуымен күй кешіп, қазіргі уақытқа дейін жалғасып келеді. Ол шаруалар партизандық күштерінен әлемдегі ең ірі қарулы күшке айналды.

Тарихи негіздер

Ғасырлар бойы екі тенденция әскерилердің ұлттық өмірдегі рөліне әсер етіп келді, бірі бейбіт уақытта, екіншісі дүрбелең кезінде. Бейбітшілік пен тұрақтылық шағында әскери күштер азаматтық бақылауға берік бағынышты болды. Әскери күштер ішкі көтерілістер мен шетелдік шабуылдарды жеңуге жеткілікті болды, бірақ саяси жүйенің азаматтық бақылауына қауіп төндірмеді. Алайда, тәртіпсіздік туған кезде, ескі жүйеге қарсы жаңа әскери басшылар мен ұйымдар пайда болып, саяси өмірдің әскериленуіне әкелді. Осы басшылардың бірі жеткілікті күш жинағаннан кейін, ол бүкіл Қытайды басқаратын жаңа саяси тәртіп орнатты. Билікті консолидациялағаннан соң, жаңа билеуші немесе оның ізбасарлары әскери күштерді тағы да азаматтық бақылауға бағындырды. 1960 жылдардан бері Қытай Кеңес Одағын өзінің қауіпсіздігіне ең басты қатер деп санады, ал Вьетнам және Үндістанмен арадағы ұзақ жылдардан бері келе жатқан шекаралық даулар одан аз қауіп тудырды. Қытайдың аумақтық талаптары мен экономикалық мүдделері Оңтүстік Қытай теңізін Қытай үшін стратегиялық маңызы бар аймаққа айналдырды. Қытай Тайваньды материктік Қытаймен бейбіт біріктіруді көздегенімен, егер аралда ауыр ішкі бұзылыстар, тәуелсіздік жариялау немесе қауіпті одақ құрылса, күш қолдану мүмкіндігін жоққа шығармады.

Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін

"Қытай жұмысшы және шаруа Қызыл Армиясының" (中國工農紅軍) бөлімдері тарихи жағдайларға сәйкес, кейде тізбексіз аталды. Коммунистік бөлімдер көбінесе Гоминьдан әскерлерінен дезертирлік арқылы құрылып, бастапқы атауларын сақтап қалды. Сонымен қатар, Қытай азаматтық соғысы кезінде Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) бақылауындағы Қытайдағы жекелеген анклавтардың орталықтандырылған басқаруы шектеулі болды, бұл коммунистік күштердің номенклатурасындағы шатастықты күшейтті. 1934 жылғы Ұзақ жорысқа дейін көптеген шағын бөлімшелер үш біріктірілген топқа біріктірілді: Бірінші майдан Қызыл Армиясы (紅一方面軍/红一方面军/Hóng Yī Fāngmiàn Jūn), Екінші майдан Қызыл Армиясы (紅二方面軍/红二方面军/Hóng Èr Fāngmiàn Jūn) және Төртінші майдан Қызыл Армиясы (紅四方面軍/红四方面军/Hóng Sì Fāngmiàn Jūn), олар да "Бірінші майдан Қызыл Армиясы", "Екінші майдан Қызыл Армиясы" және "Төртінші майдан Қызыл Армиясы" деп аударылады. Маоның әскери ой-пікірлері 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында Қызыл Армияның алған тәжірибесінен өркендеді және Қызыл Армия мен Халықтық Азаттық Армиясының (ХАА) доктринасы болған "халық соғысы" тұжырымдамасының негізін құрады. Осы ойларын дамыту барысында Мао қытай әскери стратегиясының шебері Сунь Цзидің (б.з.д. 4 ғасыр) және советтік және басқа да теоретиктердің еңбектеріне, сондай-ақ "Су шеті" (Shuihu Zhuan) классикалық романындағы және Тайпин көтерілісі туралы әңгімелердегі шаруалар көтерілістерінің дәстүріне сүйенді. Осы ықпалдарды Қызыл Армияның жетістіктері мен сәтсіздіктерінен алынған сабақтармен біріктіре отырып, Мао революциялық соғыс жүргізуге арналған жан-жақты саяси-әскери доктрина жасады. Халық соғысы саяси, экономикалық және психологиялық шараларды ұзақ мерзімді әскери күреспен үйлестірді. Әскери доктрина ретінде халық соғысы тұрақты және партизандық күштерді қолдау үшін халықты жұмылдыруға, қару-жарақтан гөрі адамдардың басымдығына, төменгі технологияны жоғары мотивпен өтеуге және ұзақ соғыстың үш прогрессивті кезеңіне: стратегиялық қорғаныс, стратегиялық тепе-теңдік және стратегиялық шабуылға (көшкіш соғысқа қараңыз) баса назар бөлді. Бірінші кезеңде жау әскерлері өз аумағына "тереңдей шақырылып", кеңейтіліп, таратылып, оқшауланды. Қызыл Армия жауды мазақтау үшін базалық аймақтар құрды, бірақ осы базалар мен басқа аумақтар Қызыл Армия күштерін сақтау үшін тасталуы мүмкін. Сонымен қатар, Мао барлық сарбаздардың сақтауы тиіс "Назар аударудың сегіз тармағы" ережесін бұйырды. Бұл ереженің мақсаты – азық-түлік пен жабдыққа деген қажеттілігіне қарамастан, шаруаларға зиян келтірмеу және оларды құрметтеу болды. Бұл саясат шаруалардың арасында коммунистерге қолдау көрсетуге мүмкіндік берді. 1949 жылдың 15 қаңтарында ҚКП Орталық әскери комиссиясы ХАА-ның аймақтық армияларын төрт далалық армияға қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылдады.

1970-ші жылдардағы шекаралық даулар

1974 жылдың қаңтарында ҚХА Оңтүстік Қытай теңізінде Парасель аралдары үшін Вьетнам Республикасымен (Оңтүстік Вьетнам) ұзақ жылдар бойы қайнаған даудан кейін әрекетке кірісті. ҚХА теңіз шайқасында және одан кейінгі десант шабуылында үш даулы аралды сәтті басып алды. Қытай-Вьетнам соғысы әскери қабілеттердегі нақты кемшіліктерді көрсетіп, әскери жаңғыртуға қосымша түрткіс берді. Корея соғысынан бергі ҚХА-ның ең ірі әскери операциясы болған шекара соғысы, негізінен шектеулі, шабуылдық, құрлықтағы күштерді қолдану кампаниясы болды. Соғыс әскери және саяси тұрғыдан ара-жібір нәтижелерге әкелді. Қытайдың сандық артықшылығы бар күштері Вьетнам аумағына шамамен елу шақырымға енгенімен, ҚХА жабдықтау желілерін тиімді ұстай алмады және соғыста шешуші жеңіске жете алмады. Екі ел де – Қытай да, Вьетнам да – жеңіске жеткенін мәлімдеді. Алайда, шекарадағы шайқастар мен ұсақ қақтығыстар 1980-жылдар бойына жалғасты.