Жоханн Парарот: Арарат шыңына алғашқы экспедициясы
Friedrich Parrot
Иоганн Парарот (1791-1841) – балтық немісі, табиғатты зерттеуші, Арарат тауына алғашқы экспедицияны ұйымдастырушы. Эстония және Кавказ аймақтарын зерттеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балтық немісі, табиғатты зерттеуші және саяхатшы (1791–1841)
Baltic German naturalist and explorer (1791–1841)
Иоганн Якоб Фридрих Вильгельм Парот (14 қазан 1791 – 15 қаңтар 1841 [ескі стиль бойынша 3 қаңтар 1841]) – Балтық немісі, табиғатты зерттеуші, саяхатшы және таушы, Ресей империясының Ливония губерниясындағы Эстонияның Тарту қаласында өмір сүрді және жұмыс істеді. Ресей және эстон ғылыми таушылығының пионері Парот тарихта алғаш рет Арарат тауының шыңына экспедиция ұйымдастырғанымен әйгілі.
Johann Jacob Friedrich Wilhelm Parrot (14 October 179115 January 1841 [O. S. 3 January 1841]) was a Baltic German naturalist, explorer, and mountaineer, who lived and worked in Tartu, Estonia in what was then the Governorate of Livonia of the Russian Empire. A pioneer of Russian and Estonian scientific mountaineering, Parrot is best known for leading the first expedition to the summit of Mount Ararat in recorded history.
Ерте мансап
Баден маркграфындағы Карлсруэ қаласында туған, Тарту университетінің алғашқы ректоры Георг Фридрих Парроттың ұлы және Александр I патшасының жақын досы болған. Ол Дорпатта медицина және табиғаттануды оқыды, ал 1811 жылы Мориц фон Энгельгардтпен бірге Қырым мен Кавказға экспедиция жасады. Ол Каспий теңізі мен Қара теңіз арасындағы теңіз деңгейінің айырмасын өлшеу үшін барометрді пайдаланды. Отанына оралғаннан кейін ол көмекші дәрігер болып тағайындалды, ал 1815 жылы Ресей империясы армиясында хирург қызметін атқарды. 1816 және 1817 жылдары Альп және Пиреней тауларына сапар шекті. 1821 жылы физиология және патология профессоры, ал 1826 жылы Дорпат университетінің физика профессоры болды.
Born in Karlsruhe, in the Margraviate of Baden, Parrot was the son of Georg Friedrich Parrot, the first rector of the University of Tartu) and a close friend of Tsar Alexander I. He studied medicine and natural science at Dorpat and, in 1811, undertook an expedition to the Crimea and the Caucasus with Moritz von Engelhardt. There he used a barometer to measure the difference in sea level between the Caspian Sea and Black Sea. On his return he was appointed assistant doctor and, in 1815, surgeon in the Imperial Russian Army. In 1816 and 1817, he visited the Alps and Pyrenees. In 1821, he was professor of physiology and pathology, then in 1826 professor of physics at the University of Dorpat.
Араратты жаулап алу
1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін Арарат тауы Түркіменчай шарты бойынша Ресейдің бақылауына өтті. Парот таудың шыңына жетуге қазір жағдайдың қолайлы екенін сезінді. 1829 жылдың сәуір айында Парот ғылым және медицина студенттерінен құралған топпен Дорпаттан шығып, Ресейдің Кавказ арты мен Арменияға қарай Арарат тауына шығу үшін сапарға аттанды. Жобаға император Николай I толық қолдау көрсетіп, экспедицияға әскери сүйемелдеу ұсынды. Ресей Армениясына жол тартқанда Парот пен оның командасы екіге бөлінді. Команданың көп бөлігі Моздокқа бағыт алды, ал Парот, Максимилиан Бегагель фон Адлерскрон және әскери сүйемелдеуші Шюц Маныч өзені мен Қалмық даласына сапар шегіп, Қара және Каспий теңіздері арасындағы биіктіктерді зерттеуді жалғастырды. Екі команда Моздокта қайта бірігіп, оңтүстікке қарай, бірінші Грузияға, содан кейін Армения облысына бет алды. Ресей Армениясында және Ереван маңындағы оба індеті экспедицияны кешіктірді, ал команда індет басылғанға дейін шығыс Грузияның Кахетия провинциясында болды. Содан кейін олар Тифлис қаласынан Эчмиадзинге сапар шекті, онда Парот болашақ армян жазушысы және қоғам қайраткері Хачатур Абовянмен танысты. Парот экспедиция үшін жергілікті жетекші және аудармашы қажет етті. Армян Католикосы Епрем I Абовянға осы міндеттерді тапсырды. Абовянмен бірге Парот және оның командасы Аракс өзенін кешіп, Сурмали ауданына өтіп, Арараттың солтүстік беткейінде орналасқан Ахури (қазіргі Енидоған) армян ауылына бағыт алды. Тифлис тұрғыны Харутюн Аламдарянның кеңесімен олар Әйб Хакоб монастырында базалық лагерь құрды, ол теңіз деңгейінен шамамен биікте орналасқан. Парот пен Абовян 1840 жылғы мамыр айындағы құрылысқа дейін Ахури мен монастырды соңғы рет көрген саяхатшылардың бірі болды. Олардың тауға солтүстік-шығыс беткейінен жасаған алғашқы тырауы жылы киімнің жетіспеуінен сәтсіз аяқталды. Абовян мұзда шұңқыр қазып, солтүстікке қараған ағаштан жасалған крест орнатты. Ол шыңынан мұздың бір бөлігін алып, оны бөтелкеге салып, суды қасиетті деп санады. 8 қарашада Парот пен Абовян Кіші Араратқа көтерілді. Парот Абовянның білімге құштарлығына таң қалды және экспедициядан кейін 1830 жылы оның Дорпат университетінде оқуы үшін Ресей мемлекеттік стипендиясын ұйымдастырды.
After the Russo Persian War of 1826–28, Mount Ararat came under Russian control by the terms of the Treaty of Turkmenchay. Parrot felt that the conditions were now right to reach the peak of the mountain. With a team of science and medical students, Parrot left Dorpat in April 1829 and traveled south to Russian Transcaucasia and Armenia to climb Ararat. The project received full approval from Tsar Nicholas I, who provided the expedition with a military escort. On the way to Russian Armenia, Parrot and his team split into two parts. Most of the team traveled to Mozdok, while Parrot, Maximilian Behaghel von Adlerskron, and the military escort Schütz traveled to the Manych River and the Kalmyk Steppe to conduct further research on the levels between the Black and Caspian Seas. The two teams reunited at Mozdok and moved south, first to Georgia, then to the Armenian Oblast. An outbreak of plague in Russian Armenia and the vicinity of Erivan (Yerevan) delayed the expedition and the team visited the eastern Georgian province of Kakheti until it subsided. They then traveled from Tiflis to Etchmaidzin, where Parrot met Khachatur Abovian, the future Armenian writer and national public figure. Parrot required a local guide and a translator for the expedition. The Armenian Catholicos Yeprem I assigned Abovian to these tasks. Accompanied by Abovian, Parrot and his team crossed the Arax River into the district of Surmali and headed to the Armenian village of Akhuri (modern Yenidoğan) situated on the northern slope of Ararat above sea level. Following the advice of Harutiun Alamdarian of Tiflis, they set up base camp at the Monastery of St. Hakob some higher, at an elevation of Parrot and Abovian were among the last travelers to visit Akhuri and the monastery before a disastrous earthquake completely buried both in May 1840. Their first attempt to climb the mountain, using the northeast slope, failed as a result of lack of warm clothing. Abovian dug a hole in the ice and erected a wooden cross facing north. He picked up a chunk of ice from the summit and carried it down with him in a bottle, considering the water holy. On 8 November, Parrot and Abovian climbed up Lesser Ararat. Parrot was impressed with Abovian's thirst for knowledge and, after the expedition, arranged for a Russian state scholarship for Abovian to study at the University of Dorpat in 1830.
Кейінгі өмірі
1837 жылы Паро Финляндияның Ұлы Герцогтігінің солтүстік бөлігіндегі Торнио қаласына маятниктің тербелісі мен жер бетіндегі магниттік құбылыстарды бақылау үшін сапар шекті. Ол газометр және баротермометрді өнертапқан. Ливонияда Паро шамамен 8 см ұзындығы және 1,5 см диаметрі болатын кішкентай, цилиндр пішіндес, қалтаға сыятын Каталон күн сағатын танымал етті. Паро 1841 жылғы қаңтарда Дорпат қаласында қайтыс болды және Раади зиратына жерленді. Одан кейін оның Анна Магарета Парота атты қызы қалды, ол Конрад Якоб Штраухқа үйленді. Олардың ұрпақтары қазір Австралияда тұрады. Бүгінде Паро орыс және эстон таушыларының алғашқы дамуына үлес қосқан тұлға ретінде танылады.
In 1837, Parrot went to Tornio in the northern part of the Grand Duchy of Finland to observe oscillations of a pendulum and terrestrial magnetism. He invented a gasometer and a Barothermometer. In Livonia, he popularised the Catalan sundial, a small, cylindrical, pocket sized instrument, approximately 8 cm in length and 1.5 cm in diameter. Parrot died in Dorpat in January 1841 and was buried at Raadi cemetery. He was survived by his daughter, Anna Magaretha Parrot, who married Conrad Jacob Strauch. Their descendants now reside in Australia. Today Parrot is regarded as a pioneer of Russian and Estonian mountaineering.
Құрметтер мен мұра
Паротия жапырақты ағашы Пароттың құрметіне аталған. Пенин Альп тауларындағы Parrotspitze шыңы Пароттың есімімен аталған. Тәжікстанның Памир тауларындағы Тарту Ülikool 350 жанындағы J. F. Parrot тауы Пароттың атымен аталады. 1935 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың алдыңғы бетіндегі кратерді Пароттың құрметіне атады. 2011 жылы түсірілген "Араратқа саяхат" деректі фильмін Эстониялық режиссер Рихо Вэстрик жасады. Ол 2013 жылы Ереванда өткен "Алтын шабдалы" халықаралық кинофестивалінде көрсетілді.
The Parrotia deciduous tree is named for Parrot. The Parrotspitze peak in the Pennine Alps is named for Parrot. Mount J. F. Parrot near Tartu Ülikool 350 in the Pamir Mountains in Tajikistan is named for Parrot. In 1935, the International Astronomical Union named a crater on the near side of the Moon after Parrot. The 2011 documentary film Journey to Ararat on Parrot and Abovian's expedition to Mount Ararat was produced in Estonia by filmmaker Riho Västrik. It was screened at the Golden Apricot International Film Festival in Yerevan in 2013.