Кіріспе

Месопотамиялық терракоталық тақташа жоғары рельефте.

Берни рельефі (сондай-ақ Түннің патшайымы рельефі деп белгілі) – Исин-Ларса немесе Ежелгі Вавилон кезеңіне жататын, Месопотамиялық терракоталық тақташадағы жоғары рельеф. Онда құс тырнақтары бар, қанатты, жалаңаш, құдайға ұқсас бейне, екі жағынан бауырсақтармен және екі арыстанның үстінде отырған күйде бейнеленген. Рельеф Лондондағы Британ мұражайында сақталады, онда бұл туынды б.з.д. 1800-1750 жылдар аралығында жасалғаны айтылады. Оның шығу тегі Месопотамияның оңтүстігіне жатады, бірақ нақты табылған орны белгісіз. Өзінің ерекше иконографиясынан басқа, бұл туынды жоғары рельефі мен салыстырмалы түрде үлкен көлемімен де ерекшеленеді, бұл оны сол кезеңнен сақталған өте сирек нәрсеге айналдырады. Бұл заттың түпнұсқалығы 1930 жылдары алғаш пайда болған сәттен бастап күмәндан туды, бірақ соңғы онжылдықтарда пікір көбінесе оның пайдасына қарай өзгерді.

Шығу тегі

Бастапқыда Сириялық саудагердің меншігінде болған, ол 1924 жылы оңтүстік Ирактан бұл тақтаны алған болуы мүмкін, рельеф Лондондағы Британ мұражайына тапсырылып, 1933 жылы доктор Х. Дж. Плендерлиф тарапынан талданды. Дегенмен, мұражай 1935 жылы оны сатып алудан бас тартты, содан кейін тақта Лондон антиквариаты сатушысы Сидни Берниге өтті; кейіннен ол «Берни рельефі» деп аталды. Бұл рельеф алғаш рет 1936 жылы «The Illustrated London News» газетінде толық беттік көшірме түрінде жарияланды. Берниден ол Норман Колвиллдің коллекциясына өтті, ол қайтыс болғаннан кейін жапондық коллекционер Горо Сакамото аукционда сатып алды. Алайда, британдық билік оған экспорттық лицензия беруден бас тартты. Бұл туынды 1980-1991 жылдар аралығында Британ мұражайында көрмеге қойылды, ал 2003 жылы мұражай оны 1,5 миллион фунт стерлингке, өзінің 250 жылдық мерекесін тойлау аясында сатып алды. Мұражай сондай-ақ тақтаны «Түн патшайымы рельефі» деп атады. Одан бері бұл зат Ұлыбритания музейлерінде көрсетілуде. Оның нақты шығу тегі әлі белгісіз. Рельеф археологиялық қазбалар нәтижесінде табылған жоқ, сондықтан оның қайдан келгені немесе қандай жағдайда табылдығы туралы қосымша мәліметтер жоқ. Осылайша, рельефті түсіндіру үшін, шығу күні мен орны анықталған басқа заттармен стильдік салыстырулар, иконографияны талдау және Месопотамия мифологиясы мен дінінен алынған мәтіндік деректерді интерпретациялау қолданылады.

Сипаттама

Еншіл сипаттамаларды Анри Франкфорт (1936) жариялаған, сондай-ақ бұл тақта қазір сақталған Британ мұражайының бұрынғы кураторы Доминик Коллонның монографиясында да жарияланды. Британ мұражайының ғылыми зерттеулер бөлімі «тақтаның өзі қалыпта жасалғанға ұқсайды» деп хабарлайды, кейіннен кейбір бөлшектері үлгіленген, ал таяқ пен сақина белгілері, шаштың торы және бауырсақтардың көздері сияқты басқалары қосылған. Содан кейін рельеф жылтыратылып, тегістелген, ал кейбір бөлшектері өткір құралмен кесілген. Қыздыру сабанды өртеп, ерекше қуыстар мен қазір көріп отырған шұңқыр бетті қалдырды; Кертис пен Коллон ежелгі заманда бет ақшыл бояумен тегістелгенін айтады. Өлшемдері бойынша бұл бірегей тақташа, Исин-Ларса және Ескі Вавилон дәуірлерінде үйлердің қиратылысынан қазылып алынған, көптеп өндірілген терракота тақташалардан үлкен. Жалпы, рельеф өте жақсы сақталған. Ол бастапқыда Британ мұражайына үш бөлік және бірнеше сынықтар түрінде жеткізілді; жөндеуден кейін әлі де жарықтар көрініп тұр, әсіресе оң жақ шетінде үшбұрышты бөлік жоқ, бірақ құдай мен жануарлардың негізгі ерекшеліктері сақталған. Фигураның бетінің сол жағында, мұрнының сол жағында және мойын аймағында зақымданулар бар. Бас киімнің алдыңғы және оң жағында зақымданулар бар, бірақ симметрия арқылы жалпы пішінін болжауға болады. Зердешенің жартысы және фигураның оң қолындағы символы жоғалған, бауырсақтардың тұмсықтары мен арыстанның құйрығының бір бөлігі жоқ. 1936 және 2005 жылдардағы суреттерді салыстыру көрсеткендей, кейбір қазіргі заманғы зақымданулар да бар: тақтың оң жағы жоғарғы қабатын жоғалтқан, ал төменгі сол жақ бұрышындағы тау бейнесінің бір бөлігі сынып, бауырсақ оң аяғынан айырылған. Дегенмен, рельефтің негізгі бөлігі 3500 жылдан астам уақыт бойы сақталған. Фигураның денесінде, бұрын қызыл түске боялған, қызыл пигменттің іздері әлі де бар. Оның қанаттары мен бауырсақтардың қауырсындары да қызыл, қара және ақ түстермен кезектесіп боялған. Раман спектроскопиясы бойынша қызыл пигмент – қызыл охра, қара пигмент – аморфты көміртек («лампа қарасы»), ал ақ пигмент – гипс екені анықталды. Тақтаның фонында, шаштарында, қаштарында және арыстанның жалында да қара пигменттер табылды. Ұзындығын өлшейтін үшбұрыш қызыл пигментпен белгіленген, бірақ қарамен боялмаған. Олар білезіктер мен таяқ пен сақина белгілері сары түске боялған болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, рельефте сары пигменттің іздері табылмады.

Әйелдер фигурасы

Жылаңаш әйел мүсіні жоғары рельефте шынайы бейнеленген. Оның көздері, анық көрінетін, біріккен қабауларының астында, ойыс, ықтималда, кейбір инкрустация материалдарын қабылдау үшін жасалған – бұл сол кездегі тас, алабастр және қола мүсіндерінде жиі кездесетін, бірақ басқа Месопотамия топырақ мүсіндерінде көрінбейтін ерекшелік. Оның толық еріндері бұрыштарында сәл көтерілген. Басына төрт қабат мүйізден жасалған бас киім тағылған. Басы екі өріммен шеңберленген, шашы артқы жағында түйінделген, ал екі иілген өрім кеудесіне дейін созылған. Шашының стильдік өңделуі салтанатты сәулеге ұқсайды. Ол бір кең мойындық киеді, ол төртбұрыштардан тұрады және көлденең және тік сызықтармен құрылған, мүмкін, әр төртбұрышта төрттен білезіктерді бейнелейді. Бұл мойындық Урда табылған құдайдың мойындығына ұқсас, бірақ соңғысының мойындығында төртбұрышқа үш сызықтан тұрады. Екі білегінде де үш сақинадан тұратын білезік бар. Екі қолы да симметриялы түрде көтерілген, алақандары көрерменге қарап тұр және көрінетін өмір, бас және жүрек сызықтарымен сипатталған, екі таяқ пен сақиналы белгілер ұстаған, олардың тек сол қолындағысы жақсы сақталған. Екі қанат, үш қатарда анық белгіленген, стильді қауырсындарымен иығынан төмен қарай созылады. Жоғарғы қатардағы қауырсындар бір-біріне жабысқан қабықшалар (жапқыштар) ретінде көрсетілген, ал төменгі екі қатарда ұзын, иілген ұшу қауырсындары бар, олар сызғышпен салынғандай көрінеді және иістің ұшымен аяқталады. Қауырсындардың беті тегіс, тікенегі жоқ. Қанаттары ұқсас, бірақ толық симметриялы емес, ұшу қауырсындарының саны мен түс схемасының егжей-тегжейлілігімен ерекшеленеді. Қанаттары үшбұрышты пішінде, бірақ толық созылмаған. Көкірегі толық және жоғары, бірақ бөлек үлгіленбеген сомырларсыз. Денесі нақты егжей-тегжейлерге назар аударған түрде жасалған: терең кіндік, құрсақтың пішіні, "мұқият үлгіленген ұя", жамбастың омыртқа астындағы контурдың иілуі, тізе қапшықтары бар аяқтардың сүйектік құрылымы – бәрі "көріп-білген зерттеулерден алынған көркемдік шеберлікті" көрсетеді. Үш ұзын, жақсы бөлінген, шамамен бірдей ұзындықтағы бармақтары бар. Аяқ-білегі мен бармақтардың бетіне қабықшаларды бейнелеу үшін сызықтар ойылып салынған, ал барлық көрінетін бармақтарда айқын тырнақтары бар. Бармақтары төмен қарай созылған, перспективалық қысқартусыз; олар жерге тірелмейтіндей көрінеді, сондықтан мүсін фоннан ажырағандай әсер береді, көтеріліп тұрғандай. Арыстанның құлақтарынан және иықтарынан орталық дискі тәрізді бұрандадан шығатын ерекше өрнектелген түк шоқтары өседі. Олар жатқандай көрінеді; бастары егжей-тегжейлі ойлап шығарылған, бірақ формасында көркемдік еркіндік бар, мысалы, дөңгелек пішіндеріне қатысты. Екі арыстан да көрерменге қарайды, екеуінің де аузы жабық. Суреттелген бақалар танымал, бірақ шынайы түрде бейнеленбеген: мүңкісінің пішіні, аяқтарының ұзындығы және қауырсынының егжей-тегжейлері аймаққа тән бақалардан өзгеше. Олардың қауырсыны құдайдың қанатының түсі сияқты қызыл, қара және ақ болып келеді; екі жағы ұқсас, бірақ толық симметриялы емес. Екі бақаның да оң жағындағы қауырсыны сол жағындағыдан бір қауырсын артық. Аяқтары, аяқтары мен тырнақтары қызыл. Топ қара боялған қабықшалар үлгісіне орналастырылған. Бұл – Месопотамия өнерінде тау жоталарын бейнелеудің кең таралған тәсілі.

Шығу күні мен орны

Стилистикалық салыстырулар рельефті ең ерте Исин-Ларса дәуірінде немесе сәл кейінірек, Ежелгі Вавилон дәуірінің басында деп санайды. Франкфорт әсіресе Ур қаласында табылған еркек құдайдың мүсінді баспен стильдік ұқсастығын атап көрсетті. Сондықтан, рельефтің шығу тегінің бір мүмкін қаласы – Ур, бірақ ол жалғыз емес: Эдит Порада Ниппурден қазылған екі саз тақта фрагментіндегідей, арыстандың жүнінің стиліндегі дерлік толық сәйкестікті көрсетеді. Ал Агнес Спайкет Исинде табылған ұқсас әшекей туралы хабарлады.

Геосаяси жағдай

Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында жасалған бұл рельефті саяси жағдайдың тұрақсыз болған аймақ пен дәуірге орналастырады. Бұл кезең Исин мен Ларса қалаларының күшеуі мен әлсіреуімен, эламдықтардың шапқынымен және соңында Хаммурапидің б.з.д. 1762 жылы Вавилон империясын біріктіруімен ерекшеленді. Бұл оқиғалардан 300-500 жыл бұрын Месопотамияның тұрғындарының саны шамамен 300 000-ға жеткен. Эламдықтардың шапқыны Үрдің үшінші әулетін құлатты, нәтижесінде халық саны шамамен 200 000-ға азайды және рельеф жасалған кезде осы деңгейде тұрақталды. Ниппур мен Исин сияқты қалаларда шамамен 20 000 тұрғын, ал Ларсада 40 000 тұрғын болған болуы мүмкін. Хаммурапинің Вавилоны б.з.д. 1700 жылға қарай 60 000-ға дейін өсті. Мұндай ірі қалаларды қамтамасыз ету үшін дамыған инфрақұрылым мен күрделі еңбек бөлінісі қажет болды. Діни суреттерді жасау арнайы шеберлердің қолынан шыққан болуы мүмкін, себебі қалыптарда жасалған көптеген кішкентай, құлшылыққа арналған тақташалар қазылып алынды. Мамандандырылған зергерлердің өнімдері де табылды. Қуанышты жарым ай өркениеттері тарихтың ең көне өркениеттері саналса да, Бёрни рельефі жасалған кезде басқа соңғы қола дәуірінің өркениеттері де қарқынды дамып жатты. Саяхат пен мәдени алмасу жиі кездеспесе де, мүмкіншілігі болды. Шығыс жағынан Элам, астанасы Суза қаласымен, Исин, Ларса және кейіннен Вавилонмен әскери қақтығыстарда болып тұрды. Одан әрі, Инд өзенінің алқабындағы өркениет өркендеу шыңынан өтті, ал Қытайда Эрлитоу мәдениеті гүлденді. Оңтүстік-батыста Египетті 12-ші әулет биледі, ал батысқа қарай Миной өркениеті, орталығы Крит аралындағы Кносстағы Ескі сараймен, Жерорта теңізіне үстемдік етті. Месопотамияның солтүстігінде Анатолиялық хеттер хатиялықтардың үстінен өздерінің Ескі патшалығын құрып жатты. Олар б.з.д. 1531 жылы Вавилон қаласын тонап, Вавилон империясына соңғы нүкте қойды. Шындығында, Коллон бұл шабуылдың рельефтің оң жағындағы зақымданудың себебі болуы мүмкін екенін айтады.

Дін

Тақтаның мөлшері оның ғибадатханаға жататындығын көрсетеді, мүмкін, құдайға арналған зат ретінде; оның саз кірпіш қабырғаға орнатылғаны мүмкін. Мұндай ғибадатхана үлкен жеке үйдің немесе басқа үйдің арнайы бөлігі болған, бірақ қалалардың ғибадатханаларындағыдай, құдайлардың үш өлшемді мүсіндері орналасқан негізгі құлшылық орны емес. Сол кездегі Месопотамия ғибадатханалары тіктөртбұрышты ұяшықтан және екі жағында нишалардан тұрған. Торкильд Якобсеннің пікірінше, мұндай ғибадатхана бәде үйдің ішінде орналасқан болуы мүмкін.

Өнер тарихы

Месопотамиядағы діни амалдардың маңыздылығымен және ондағы ғибадатханалардың санымен салыстырғанда, өте аз ғана құлшылық бейнелері сақталған. Бұл, әрине, суретшілердің шеберлігінің жетіспеушілігінен емес: «Басқақтағы қошқар» мүсіндердің қаншалықты күрделі болуға мүмкін екенін көрсетеді, тіпті 600-800 жыл бұрын. Бұл діни мүсінге деген қызығушылықтың болмауынан да емес: құдайлар мен аңыздар цилиндрлік мөрлерде, сондай-ақ сақталған стелалар, кудуррулар мен рельефтерде кеңінен кездеседі. Керісінше, ғибадатханалар мен киелі орындардағы негізгі құдайлардың бейнелері соншалықты құнды материалдардан жасалған болуы мүмкін, олар аймақтағы биліктің көптеген ауысу кезінде тонаудан аман қалмады. Берни рельефі салыстырмалы түрде қарапайым болғандықтан сақталған. Шындығында, ол ежелгі Вавилон дәуірінен сақталған екі ірі, бейнелі бейнелердің бірі. Екіншісі – Хаммурапи кодексі, ол шындығында Еламның Суза қаласынан табылған, ол олжа ретінде әкелінген. Ғибадатқа арналған діни бейнелерге тән ерекшелік – алдыңғы жағына қарап тұрған мүсін. Месопотамия өнерінде симметриялық композициялар жиі кездеседі, егер контекст оқиғалық болмаса. Мұндай мысалдардың көптегені цилиндрлік мөрлерде кездеседі. Құдай мен екі басқа бейненің үш бөліктен тұратын композициясы кең таралған, бірақ бес бөліктен тұратын композициялар да бар. Осы тұрғыдан алғанда, рельеф белгіленген канондарға сәйкес келеді. Бейнелеу тұрғысынан, құдай жалаңаш, бірақ «сәл ұялды» күйде бейнеленген, ол египеттік құдайлардың мүсіндерін еске салады, олар анық белгіленген кіндік және ұялы аймақпен бейнеленген, бірақ ешқандай егжей-тегжейі жоқ; онда көйлектің төменгі жиегі, тіпті жасырмаса да, кейбір жабыну көзделгенін көрсетеді. Бұл жанрдың классикалық мүсіні – фараон Менкаура және екі құдай, Хатор мен Бат, адам түрінде және натуралистік стильде бейнеленген, дәл Берни рельефі сияқты; шындығында, Хаторға патшайым Хамернербти II-нің ерекшеліктері берілген. Антропоморфты құдайды натуралистік адам ретінде бейнелеу – бұл діни ғұрыптар, сәулет, «банкеттік тақталар» және басқа да көркемдік жаңалықтар сияқты Египеттен Месопотамияға тараған инновациялық көркемдік идея. Осы тұрғыдан алғанда, Берни рельефі 500 жыл бұрынғы ғибадатханаларда табылған ерлер мен әйелдердің стилдік бейнелеуінен мүлдем өзгеше. Бұл сондай-ақ аймақтағы келесі маңызды стильден де ерекшеленеді: әскери және аң аулау көріністерін бейнелейтін қатаң, егжей-тегжейлі бейнелері бар Ассирия өнері. Фигураның ерекше сақталуы, интерпретация мен культ контексі ғасырлар бойы өзгергенімен, біздің заманымызға дейінгі I ғасырға жататын терракотадан құйылған жерлеу бейнесі арқылы көрініс табады, ол Кіші Азиядағы Мизия жағалауындағы Миринадан табылған, 1883 жылы Афинадағы француз мектебі оны қазып шығарды. Терракота Лувр мұражайында сақталады (сол жақта суреттелген). Сол кезеңдегі бейнелеу өнерінің туындыларымен салыстырғанда, рельеф бейнелеу стилі мен бай иконографиясымен толық сәйкес келеді. Төмендегі суреттерде әйелдер мен құдайлар бейнеленген ертерек, қазіргі және кейінірек мысалдар келтірілген.

Иконография

Месопотамия діні мыңдаған құдайды мойындайды, ал шамамен он екі түрлі иконография анықталған. Сирек жағдайларда, құдайлар жазбаша белгілермен немесе арнаулармен танылады; мұндай белгілер тек сауатты элитаға ғана арналған. Діни нысанды жасағанда мүсінші жаңа бейнелер жасауға еркін болған жоқ: құдайлардың бейнесі, олардың атрибуттары және контексі діннің өзінің бір бөлігі болды, дәл сияқты ритуалдар мен мифология болғандай. Шындығында, қабылданған каноннан жаңалық енгізу немесе ауытқу культтік құқық бұзушылық деп есептелуі мүмкін. Тақташалар мен мөрлердегі үлкен ұқсастықтар егжей-тегжейлі иконографиялардың белгілі құлшылық мүсіндеріне негізделген болуы мүмкін екенін көрсетеді; олар мұндай туынды жұмыстар үшін визуалды дәстүрді қалыптастырды, бірақ қазір жоғалып кеткен. Дегенмен, Бёрни рельефі осындай дәстүрдің бастауы емес, нәтижесі болған сияқты көрінеді, өйткені оның композициясы ерекше.

Алдыңғы жамылғы

Бұл бейне ғибадаттағы тақташаға өте қолайлы, себебі ол тек "құдайдың суреті" емес, "оның қатысуының символы". Көбінесе, алдыңғы көрініс, жалаңаштық, қанаттар және мүйізді тәж бірге келеді; демек, бұл бейнелер белгілі бір құдайды бейнелеуде иконографиялық тұрғыдан байланысты. Бұған қоса, осы мотивтің мысалдары – жалаңаш құдай немесе құдайшаның жалғыз белгілі мысалдары. Құдайлардың басқа бейнелерінің бәрі киіммен бейнеленген. Құстың аяқтары әрқашан толық сақталмаған, бірақ адам аяқтары бар жалаңаш, қанатты құдайшаның басқа мысалы жоқ.

Мүйізді тәж

Мүйізді тәж – көбінесе төрт қабаттан тұратын – Месопотамия өнеріндегі құдайдың ең көп таралған символы. Оны ер және әйел құдайлардың екеуі де киеді. Кейде "ең төменгі" құдайлар бір жұп мүйіз ғана бар тәж киеді, бірақ мүйіздердің саны әдетте "дәрежесін" немесе маңыздылығын көрсете бермейді. Бұл жерде көріп отырғанымыз нео-шумерлік дәуірде және одан кейін кең таралған стиль; алдыңғы бейнелер конус тәрізді бас киімнен шығып тұрған мүйіздерді көрсетеді.

Қанат

Қанатты құдайлар, басқа мифологиялық жаратылыстар және құстар III мыңжылдықтан бастап ассириялықтарға дейінгі цилиндрлі мөрлерде және стелаларда жиі бейнеленеді. Екі қанатты және төрт қанатты тұлғалар белгілі, ал қанаттары көбінесе жанына созылған. Жазылған қанаттар Иштар бейнесінің бір түрінің бөлігі болып табылады. Дегенмен, жалаңаш құдайдың төңкерілген қанаттарының нақты бейнесі бастапқыда плащ болған нәрседен пайда болған болуы мүмкін.

Аутентиктілігі

1936 жылы Лондонның «Иллюстрациялы жаңалықтары» газетінде объектінің «шынайылығына күмән жоқ» делінген, ол «толыққанды химиялық зерттеулерге түсті» және «тек көп ғасырлар бойы ғана мүмкін болатын тәсілмен кепкен» битумның іздерін көрсеткен. Бір-біріне тікелей жалғасқан мақаласында Э. Дуглас Ван Бюрен қазбадан алынып, шығарылған шумер өнерінің мысалдарына қарады және мыналарды ұсынды: екі арстанмен Иштар, Лувр тақтасы (AO 6501) – екі ібіс үстінде тұрған, жалаңаш, құс аяқты қасиетті әйелдің бейнесі, сондай-ақ кішкентай гематит сұрғы, бірақ сұрғы – бұл жеке тұрған бөлшек және иконографиялық контексте емес. Бір жыл өткен соң Франкфорт (1937) Ван Бюреннің мысалдарына келісіп, өзінің үлгілерін қосты және «рельефтің нағыз екендігіне» қорытынды жасады. Опиц (1937) осы пікірмен келісті, бірақ иконографияның басқа мысалдармен, әсіресе таяқ пен сақина символымен үйлеспейтінін қайталады. Бұл символдар Паулин Альбенданың (1970) хабарламасының негізгі тақырыбы болды, ол рельефтің шынайылығына тағы да күмән келтірді. Кейін Британдық мұражай термолюминесценциялық талдау жүргізді, ол рельефтің ежелгі заманда жасалғанын растады; бірақ қоршаған топырақтың сынамалары қолжетімді болмаған жағдайда, әдіс дәлдігі төмен. Кертис пен Коллон (1996) Альбендаға жауап ретінде ғылыми талдауды жариялады; Британдық мұражай рельефті сатып алуға жеткілікті сенімді болды және 2003 жылы оны сатып алды. Бірақ талқылау жалғасты: стильдік ерекшеліктерді жан-жақты қайта талдау нәтижесінде Альбенда рельефті «көркемдік ерекшеліктердің жиынтығы» деп атады және «оның ежелгілігіне сенбейтінін» мәлімдеді. Оның аргументтеріне Коллон (2007) жауап берді, атап айтқанда, рельефтің барлығы бір бөлікте жасалғанын, яғни антикалық фонға заманауи фигура немесе оның бөліктері қосылмағанын атап өтті; ол сондай-ақ шығарылған заттармен иконографиялық байланыстарды қарастырды. Коллон қорытындысында былай деді: «[Эдит Порада] жалған зат уақыт өте келе нашарлай түседі, ал нағыз зат жақсара түседі деп сенді. [ ] Жылдар өте келе [Түннің патшайымы] шынымен де жақсарып, жақсарып, қызықтырақ болды. Мен үшін ол ежелгі Вавилон дәуірінің нағыз шедеврi». 2008/9 жылдары рельеф Берлиндегі Пергам мұражайында, Париждегі Лувр мұражайында және Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында Вавилонға арналған көрмелерге қойылды.