Кіріспе

Фланер (фланьер) – 19-шы ғасырда қаладағы еркектердің «серуендеуші», «демалушы», «жай серуендеуші» немесе «бос жүруші» түрі ретінде танымал француз термині. Сөздің нюанстары бар және қосымша мағыналарына ие (соның ішінде ағылшын тілінде қарыз сөз ретінде). Дәстүрлі түрде еркек ретінде бейнеленген фланер – қалалық әулет пен заманауилықтың екіұшты бейнесі, ол индустриялық, қазіргі заманғы өмірдің ұшқыр бақылаушысы болудан басқа, қоғамнан бөлініп, адасу қабілетін көрсетеді. Фланерия – серуендеудің барлық байланысты мәндік жағдайларымен бірге жасалатын әрекет. Бульвардиер – осы есімнің дерлік синонимі. Фланер алғаш рет 19-шы ғасыр Франциясының әдебиетінде пайда болды және Париж көшелерінің кез келген суретінде маңызды рөл атқарды. Бұл сөз бай ассоциациялар жиынтығын қамтиды: бос уақытын өткізуді ұнататын адам, ешқандай іспен айналыспайтын, қаланың көшелерін зерттейтін, оларды жақсы білетін адам. Дегенмен, фланердің бастауы қалпына келтіру кезеңінің журналистикасында және революциядан кейінгі қоғамдық кеңістіктің саясатында жатыр. Чарльз Бодлердің поэзиясында және 1863 жылғы «Заманауи өмірдің суретшісі» атты эссесінде фланерді сипаттаған еңбегіне сүйене отырып, Уолтер Бенджамин фланерге 20-шы ғасырдағы ғылыми қызығушылықты қалалық, заманауи (сондай-ақ модернистік) тәжірибенің символдық архетипі ретінде ұлттық деңгейде насихаттады. Бенджаминнен кейін фланер ғалымдар, суретшілер және жазушылар үшін маңызды символға айналды. Классикалық француз әйел аналогы – Марсель Прусттың туындыларында кездесетін passante, бірақ 21-шы ғасырғы академиялық термин – flâneuse, ал кейбір ағылшын тіліндегі жазушылар фланер терминін әйелдерге де қолданады. Бұл термин архитектура және қала құрылысы саласында да қолданылады, ол құрылыстың дизайнынан кездейсоқ немесе қасақана психологиялық әсерлерді сезінетін жаяу жүргіштерге қатысты.

Әйелдер

Фланердің тарихи әйелдік аналогы, пасанта (француз тілінде «жолаушы», «өткіші») есімді түсінік, әсіресе Марсель Прусттың шығармаларында кездеседі. Ол бірнеше әйел кейіпкерлерін ұшқынсыз, жылдам өтетін тұлғалар ретінде бейнеледі, олар оның құштар (кейде иеленуге ұмтылған) көзқарасын елемейтін. Бостандықтардың артуы және индустрияландыру сияқты әлеуметтік жаңалықтар кейіннен әйелдердің әлеуметтік рөлдері үй және жеке өмірден шығып, қоғамдық және қалалық кеңістіктерге кеңейгенде, 19 ғасырдың ірі қалаларында белсенді қатысушы болуға мүмкіндік берді. 21-шы ғасырғы әдеби сын және гендерлік зерттеулер фланердің әйелдік эквиваленті ретінде «фланеуза» терминін ұсынды, сонымен қатар бірнеше феминистік қайта талдаулар жасалды. Бұл ұсыныс қазіргі заманғы қалаларда әйелдердің қоғамдық кеңістікті ерлерден өзгеше қабылдап, сезінуінен туындайды. Джанет Вольф «Көрінбейтін фланеуза: әйелдер және заманауи әдебиет» (1985) еңбегінде фланеуза бейнесінің заманауи әдебиетте жоқ екенін айтады, себебі заманауилықта қоғамдық кеңістік гендерлік тұрғыдан бөлінген, нәтижесінде әйелдер қоғамдық кеңістіктен шеттетіліп, үйге және қала шетіне қарай ығыстырылды. Дегенмен, феминист ғалымдардың пікірінше, «фланеуза» сөзі әйелдердің кеңістікті қабылдау, онымен өзара әрекеттесу, иелену және сезіну ерекшеліктерін білдіреді.

Қалалық өмір

Бодлер фланёрді "қала көшелерін серуендеп жүретін джентльмен" деп сипаттаса да, оны қаланың түсінуде, қатысуда және бейнелеуде маңызды рөл атқаратын тұлға ретінде қарастырды. Осылайша, фланер қала өмірінде де, теорияда да қос рольде болды, яғни, сырттан байқаушы болып қала беретін. Бұл позиция, бір жағынан қаланың бір бөлігі болса, екінші жағынан одан бөлек тұратын, жеке тұлға мен кең халық арасындағы қарым-қатынастың әлеуметтанулық, антропологиялық, әдеби және тарихи аспектілерін біріктіреді. 1848 жылғы француз революциясынан кейінгі кезеңде, империя "тәртіп" және "әдеп" деген буржуазиялық ұстанымдармен қайта орнатылғанда, Бодлер дәстүрлі өнердің қазіргі заманғы өмірдің жаңа және күрделі өзгерістеріне сай келмейтінін айта бастады. Индустрияландырудың әлеуметтік және экономикалық өзгерістері суретшіні мегаполиске толыққанды енуге және Бодлердің айтуынша, "тротуардың ботанигіне" айналуға мәжбүр етті. Байқаушы-қатысушы диалектикасы денди мәдениетінде көрінеді. Өзін жақсы білетін, белгілі бір деңгейде жарқын және театрландырылған дендилердің 19 ғасырдың ортасындағы өкілдері Париж көшелерінде тасбақаларды қолға тізгіндей жетелеп жүру сияқты әдейі таңғажайып әрекеттер арқылы оқиғалар жасады. Мұндай әрекеттер фланердің көше өміріне белсенді қатысуын және оған деген қызығушылығын көрсетеді, сонымен қатар қаладағы қазіргі заманғы өмірдің біртектілігіне, жылдамдығына және анонимділігіне сын көзқарас білдіреді. Фланер ұғымы қазіргі заман құбылысын зерттеудегі академиялық талқылауларда маңызды орын алады. Бодлердің эстетикалық және сындық көзқарастары қазіргі заманғы қаланы зерттеу үшін кеңістік ретінде ашуға көмектессе, Георг Симмель сияқты теоретиктер қалалық тәжірибені әлеуметтанулық және психологиялық тұрғыдан қарастырып, жүйелеуге кірісті. "Метрополис және психикалық өмір" атты мақаласында Симмель қазіргі заманғы қаланың күрделілігі жаңа әлеуметтік байланыстар мен басқаларға қатысты жаңа көзқарастар тудыратынын айтты. Қазіргі заманғы қала адамдарды өзгертіп, оларға уақыт пен кеңістікке жаңа қарым-қатынас қалыптастырып, оларға "[[wikt:blasé attitude]]" сезімін сіңіріп, бостандық және болудың негізгі ұғымдарын өзгертеді: text=Қазіргі заманғы өмірдің ең терең проблемалары адамның басым әлеуметтік күштерге, тарихи мұраға, сыртқы мәдениетке және өмір салтына қарсы өз өмірінің автономиясын және жекелігін сақтау туралы талабынан туындайды. Примитивті адам денелік өмір сүру үшін табиғатпен күрессе, осы заманауи формада соңғы өзгерісіне жетеді. 18 ғасыр адамды мемлекет пен дін, мораль мен экономикадағы барлық тарихи шектеулерден босатуға шақырды. Адам табиғаты, бастапқыда жақсы және барлығына ортақ, кедергісіз дамуы керек. 19 ғасыр көбірек еркіндікпен қатар, адам мен оның жұмысының функционалдық мамандануын қажет етті; бұл мамандану әрбір адамды екіншісінен ерекшелендіріп, олардың әрқайсысын мүмкіндігінше қажет етеді. Алайда, бұл мамандану әрбір адамды басқалардың қосымша қызметтеріне тікелей тәуелді етеді. Ницше жеке тұлғаның толық дамуын адамдардың ең аяусыз күресімен шарттайды, социализм осы себепті барлық бәсекелестікті жоюға сендіреді. Қалай болғанда да, барлық осы ұстанымдарда бірдей негізгі қозғаушы күш жұмыс істейді: адам әлеуметтік-технологиялық механизмнің төмендетуіне және тозуына қарсы тұрады. Қазіргі заманғы өмірдің ішкі мағынасын және оның өнімдерін, мәдени дененің жанын зерттеу, егер осылай айтуға болады, мегаполис сияқты құрылымдардың жеке және жалпы өмір мазмұны арасындағы теңдеуді шешуге тырысуы керек. 1962 жылы Корнелия Отис Скиннер бұл терминнің ағылшын тілінде баламасы жоқ екенін айтты: "Француздық, ешқандай міндет немесе шұғыл сезімге ұшырамайтын, кездейсоқ серуендеуші, француздық болғандықтан және сондықтан үнемді, ештеңеге, тіпті уақытына да ысырап етпейтін, оны қаласының көптеген дәмдерін татып, талғаммен бөліп жұмсайтын англосаксондық баламасы жоқ".

Сәулет және қала құрылысы

Фланер ұғымы сәулет және қала құрылысы психогеографиясында да маңызды рөл атқарады, бұл одан тек кездейсоқ өтетін белгілі бір дизайнға жанама және (көбінесе) бейсана түрде әсер ететін адамдарды сипаттайды. 1917 жылы швейцариялық жазушы Роберт Уолсер фланер әдебиетінің нағыз нәтижесі болған "Көшпенділік" ("The Walk") атты әңгімесін жариялады. Уолтер Бенджамин қалалық бақылаушы ұғымын талдау құралы ретінде де, өмір салты ретінде де қабылдады. Марксистік көзқарас бойынша, Бенджамин фланерді заманауи өмір мен индустриалды революцияның бұрын-соңды болмаған өнімі деп сипаттайды, бұл туризмнің пайда болуымен салыстыруға болады. Оның фланері – мүдделі емес, бірақ өте сезімтал буржуазиялық дилетант. Бенджамин өзінің ең көрнекті мысалына айналды, Париж көшелеріндегі ұзақ серуендері барысында әлеуметтік және эстетикалық байқаулар жасады. Оның аяқталмаған Аркада жобасының атауы да жабық сауда галереяларына деген құштарлығынан туындаған. Қазіргі заманғы сәулет және қала құрылысы контекстінде фланерлерді ескере отырып жобалау – құрылған ортаның психологиялық аспектілеріне ұмтылудың бір жолы.

Фотография

Фланердің сырттай тұрып, бірақ эстетикалық сезімталдықпен байқауға бейімділігі осы терминді фотография әдебиетіне, әсіресе көше фотосуретіне енгізді. Көше фотографы – он тоғызыншы ғасыр журналисі Виктор Фурнелдің қолға ұсталатын камера пайда болмас бұрын сипаттаған қалалық бақылаушының бір заманауи нұсқасы ретінде қарастырылады: text=Бұл адам – ең кішкентай іздерді сақтайтын, ал оның өзгермелі көріністерінде оқиғалардың ағысы, қаланың қозғалысы, көпшіл рухтың сан алуан бейнесі, жариялаулар, қарсылықтар және халықтың құрметі бейнеленеді. Сьюзан Сонтагтың 1977 жылғы "Фотография туралы" эсселер жинағында фланерді көше фотосуретіне қатысты қолдану жөнінде айтылады. Ол 20-шы ғасырдың басында қолға ұсталатын камералардың дамуынан бері камераның фланердің құралына айналғанын сипаттайды:

Басқа қолданыстар

Фланер ұғымы Бодлер сияқты, жүріп-тұру арқылы физикалық серуендеумен ғана шектелмейді, сонымен қатар «өмір сүрудің және ойлаудың толыққанды философиялық жолы» мен Нассим Николас Талебтің «Неге мен осылай жүріп-тұрамын, немесе жүйелердің қалай осал болатыны» атты мақаласында сипатталған білімділіктерді меңгеру процесін де қамти алады. Талеб бұл терминді ашық, икемді жоспарларды ұстанатын кез келген адамға қатысты оң мағынада қолданып, керісінше, тым реттелген жоспарды іздеуді «туристіктеп кету» деп анықтап, оған теріс мағына береді. Луи Менанд, ақын Т.С. Элиоттың ағылшын әдеби қоғамымен қарым-қатынасын және модернизмнің қалыптасуындағы рөлін сипаттауға тырысқанда, Элиотты фланер деп сипаттайды. Сонымен қатар, Элиоттың белгілі өлеңдерінің бірі – «Ж. Альфред Пруфроктың махаббат әні» – онда кейіпкер оқырмандарды фланер сияқты өз қаласы арқылы саяхатқа алып шығады. Бұл терминді сын тұрғысынан қарастыра отырып, Оскар Уайльд «De Profundis» шығармасында түрмеде отырып, өмірден өкінгендері туралы былай деп жазды: «Мен өзімді ұзақ уақыт бойы ақылсыз және сезімтал ләззаттарға берілдім. Мен фланер, денди, сәнді адам болудан ләззат алдым. Өзімді кішкентай жандар мен қарапайым ойлы адамдармен қоршадым».