Кіріспе

Тажикстанда сөйленетін иран тілі – язгулами тілі (язгулами, Язгулями, Язгулем, Язгулям, Язгулам, Язгулямский, Джазгулямский) – иран тілдерінің оңтүстік-шығыс кіші тобына жатады. Оны Тажикстанның Горно-Бадахшан облысында Язгулом өзені бойында шамамен 9 000 адам қолданады. Шугни тілімен бірге, памир тілдерінің аймақтық тобындағы шугни-язгулами кіші тобына жатады. Көптеген сөйлеушілер қатар тілді, яғни тажик тілін де біледі. Язгулами халқы памир тілдерін сөйлейтін басқа халықтардан ерекшеленеді, олар исмаилизм дінін ұстанбайды.

Диалектілері

Язғулами тілі екі диалектіден тұрады: біреуі тауларда биікте, екіншісі төменде сөйленеді. Айырмашылықтар айқын емес және лексикамен ғана шектеледі. Төменгі таулардағы әртүрлі ауылдарда қолданылатын тілдердің лексикасында да айырмашылықтар байқалады. Қазірде қолданылмайтын Ванжи тілі (сондай-ақ Ванжи, Ванжи) бұрын Язғулами тіліне ең жақын тіл болған. Язғулами тілі Памирдегі басқа тілдермен көптеген грамматикалық және лексикалық ерекшеліктерді бөліседі, бірақ тіпті оның ең жақын туысы – Шуғни тілімен де өзара түсінісу қиын.

Тарих

Бұл тілді алғаш рет орыс саяхатшысы Г. Арандаренко 1889 жылы тіркеген, 1882 жылы жазылған 34 Язгулами сөзін тізімдеген. Бұл тілді француз лингвисті Роберт Готьо "Notes sur le yazgoulami, dialecte iranien des Confins du Pamir" (1916) еңбегінде толығырақ сипаттаған. Язгулами тілі бойынша жасалған ең маңызды зерттеуді орыс тілшісі Джой (Жой) И. Эдельман жүргізді, нәтижесінде 1960 жылдардан бастап 2000 жылдардың басына дейін көптеген жарияланымдар жарық көрді. Оның көптеген еңбектері орыс тілінде жазылған. 1954 жылы Язгуламилердің биік таулы ауылдарда (Язгулам аңғарының ішкі жағында) тұратындарының шамамен 20 пайызы Вахш аңғарына күштеп көшірілді, қалғандары да көшірілді. Қазір олар тажиктер, өзбектер, орыстар және басқа этностардың арасында шашырап өмір сүреді.

Фоналогия

Язғулами тілінде 45 фонема бар: 8 дауысты және 37 дауыссыз. Көптеген ерінделулі дауыссыз дыбыстар этимологиялық тұрғыдан протоирандық *Cv немесе *Cu сәйкес келеді, мысалы, xʷarɡ < *hvaharā "қарындас", ал басқалары протоирандық v-мен байланысты емес, мысалы skʷon < skana "көпір". Бұл арт жақтан жасалатын дыбыстардың үштік артикуляция жүйесі прото-индоевропа тіліндегі арт жақтан жасалатын үш қайта құрылған қатармен типологиялық тұрғыдан салыстырылды.

Грамматика

Язгулами тілінің негізгі сөз тәртібі – жолдау-толықтыру-жалғау (SOV). Өткен шақта Язгулами тілінде үш жақты белгілеу жүйесі бар – бұл ерекшелік әлемдегі өте сирек кездесетін тілдердің бірі. Бұл, өтпелі емес сөйлемнің жолдауы, өтпелі сөйлемнің жолдауы мен толықтыруынан әртүрлі белгіленеді дегенді білдіреді. Бұл үш жақты сәйкестік тек өткен шақтағы жекеше есімдіктерде ғана кездеседі. Көпше есімдіктер өткен шақтағы сөйлемдерде және барлық есімдіктер өткен шақтан басқа сөйлемдерде атау-айыптау сәйкестігін көрсетеді. Есімдерде негізгі жағдайлардың морфологиялық белгіленуі болмайды, бірақ келесі есімнің тікелей толықтыру екенін көрсету үшін «ден» деген сөз тіркесі na(ʒ) қолданылуы мүмкін. Барлық атаулы формалар датив немесе екі генетив жағдайларын көрсету үшін енклитикалар арқылы белгіленуі мүмкін: =ra (датив), =i (1-генетив), =me (2-генетив). 1-генетив жағдайы атрибутивті иеленуді білдіреді және тәжік тіліндегі izofat =i функциясымен бірдей, ол сөздерді байланыстырады. Алайда, екі тілдегі сөздердің реті кері болады, яғни Язгуламиде сөздер есімнің алдында келеді (qatol i kud "үлкен үй"), ал тәжік тілінде есімнен кейін келеді (χona i kalon "үй үлкен"). 2-генетив жағдайы тек предикативті иеленуді көрсету үшін қолданылады, мысалы, ju kud=ai mo=me "Бұл үй менікі".