Кіріспе

Арменияда дін Ислам діні жетінші ғасырда Арменияның жотасына енуді бастады. Арабтар, кейін күрдтер, алғашқы араб экспансиясынан кейін Арменияға қоныстана бастады және Арменияның саяси және әлеуметтік тарихында елеулі рөл атқарды. ХІ-ХІІ ғасырлардағы Сәлжұқтардың басып кіруімен түркі элементі арабтар мен күрдтердің орнын басып кетті. Ирандық Сафавидтер, Афшаридтер, Зандтар және Каджарлар династиясының құрылуымен Армения шиит әлемінің ажырамас бөлігіне айналды, бірақ салыстырмалы түрде тәуелсіз христиандық өзіндік ерекшелігін сақтады. Мұсылман мемлекеттерінің біріне біріне шетелдік билікті орнатуы көптеген армяндарды Анатолияда және бүгінгі Арменияда ислам дінін қабылдауға және мұсылман қауымына сіңісуге мәжбүр етті. Армениялықтардың көпшілігі Арменияның геноцидінің жылдарында өлім жазасы ретінде ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды.

Алғашқы армян мұсылмандары

Фарқад Сабахи (729 жылы қайтыс болған) - армян мұсылман уағыздаушысы және Хасан Басридің серігі.

Арабтардың басып кіруі

Мұсылман арабтар алғаш рет Арменияға 639 жылы Абд ар Рахман ибн Рабияның басшылығымен шабуыл жасады. 18 000 араб Тарон ауданы мен Ван көлі аймағына еніп кетті. Сенімсіз дереккөз: 2009 жылғы шілдеде Армения қорғанысына ханзада Теодорос Рштуни басшылық етті. 652 жылы армяндарға діни еркіндік беру туралы келісім жасалды. Теодор Дамаскке сапар шегіп, арабтар оны Армения, Грузия және Кавказ Албаниясының билеушісі ретінде мойындады. VII ғасырдың аяғында халифаттың Армения мен христиан діндеріне қатысты саясаты қаталданып кетті. Арменияны басқару үшін халифтің остикан (губернатор) деп аталатын арнайы өкілдері жіберілді. Двин қаласын губернаторлар өздерінің резиденциясы етті. Армения халифаның билігі деп жарияланғанымен, әрмендердің барлығы емес, барлығы дерлік христиан дініне адал болып қалды. VIII ғасырдың басында Хиджаз мен құнарлы жарты ай аймағынан араб тайпалары көшіп келіп, Двин, Диярбекир, Манзикерт және Апахуник сияқты ірі армяндық қала орталықтарына қоныстанды.

Орта ғасырлар

Арменияда мұсылман элементі орта ғасырлар кезеңінде бірте-бірте күшейе түсті. 1071 жылы Манзикертте Византияның жеңілісінен кейін Орталық Азия мен Солтүстік Ирандан Түркі көшпелілерінің толқындары Армения мен Анатолияның бүкіл аумағына еніп, сонда қоныстанды. Арменияның батысы Сельджук шапқыншылығынан кейін мұсылман мемлекеттеріне бөлінген кезде, этникалық армяндардың көпшілігі христиандықты сақтады. Кейбір армяндар ислам дінін қабылдап, Бейлік қоғамының ықпалды мүшелері болғанмен, армяндық сәулет салжық сәулет салтына әсер етті, ал көптеген армян нахаралары Ерзинкан, Тайк, Сасун және Ван мұсылман әмірлерінің қол астында армян қоғамының дербес басшылары болды. Мұсылман әмірлері әрмендермен, әсіресе Багратид әйелдерімен некелескен Анидің Шаддадидтерімен некелескен. Ванның Ездин есімді әмірінің армяндық симпатиясы бар еді. Ол Васпураканның патшасы Сенекерим Хованнес Арцрунидің ұрпағы деп айтылған. Армян князі Тахартеннің ұлы, Ерзинжанның губернаторы, Трапезонт императорының қызынан туған ұлы ислам дінін қабылдап, Тимурдың ерзинжанның губернаторы болды.

Осман империясының тұсында

Осман империясы ислам заңдарына сәйкес билік жүргізді. Сондықтан да, Кітап әулеті (христиандар мен яһудилер) дхми мәртебесін орындау үшін салық төлеуге мәжбүр болды және керісінше оларға діни дербестік кепілдендірілді. Константинополь армяндары сол сұлтанның қолдауынан пайда көріп, өркендеген қауымға айналғанмен, тарихи Арменияда тұратын адамдар туралы дәл осыны айтуға болмайды. Дағдарыс кезінде алыс таулы аймақтардағылар (тұрақтағы мұсылман халқымен бірге) көшпелі күрд тайпаларының шабуылына ұшыраған. Армяндықтар, басқа Осман христиандары сияқты (бірдей деңгейде болмаса да), сол кездегі девширме саясатына байланысты сау ер балаларының бір бөлігін сұлтанның үкіметіне беруге мәжбүр болды. Осман дәуірінде көптеген армяндар қырулар, әлеуметтік қысым және қатал салықтар арқылы Батыс Арменияда ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды. Шығыс Анатолияда, әсіресе Хамшен, Юсуфели, Тортум, Испир, Байбурт, Эрзинканда көптеген адам дінге айналды. Армения дінбасысы Хакоб (Якоб) Карнетси исламға жаппай айналуды сипаттады. Түрік үкіметі Түркістанның Төртұм айналасындағы Тайк аймағында Мұхаммед Мұла Жаффар деген мұсылман дін қызметкеріне Ерзурум провинциясын санақтан өткізуді және салық жинауды тапсырды. Мулла Джаффар аса ауыр салықтар салғаннан кейін, Грузия православие шіркеуіне жататын және Тортум аңғарындағы халықтың жартысын құраған халцедондық армяндар исламға көшті, ал апостолдық армяндар бұлай істемеді, деп сипаттады Карнетси. 1723 жылы Арменияның Спер деген жерінде 100 армян ауылы өртеніп, халықтың көп бөлігі ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды. Юсуфели (арм.Пертакрак) аймағында армяндық католик діни қызметкер Инчичиян мұсылман халқының көпшілігі армяндықтар болған, бірақ 1700 жылдардың басында ауыр салық салудан және қысымнан құтылу үшін исламға көшті; Инчичиян Кхеваг (Яйлалар) ауылына барып, ауылда исламдасқан армяндармен кездесті. Юсуфелидің армяндары негізінен Халцедондықтар еді, олар исламға айналғанға дейін Тортумның армяндары сияқты. Үрфа провинциясында ислам дініне кірген үш армян ауылының классикалық армян тіліне ұқсас диалектте сөйлейтіндігі туралы деректер бар. Инчичиян сондай-ақ Кема аймағының әрмендік болғандығын және мұсылман тұрғындарының да исламдық әрмендік тектес екенін жазды. 1500-жылдардың басында Осман империясы Бейбұрт, Эрзинкан, Испир, Эрзурумда 10 мың армянды өлтіріп, тағы 50 мыңды ислам дініне мәжбүрлеп бағындырды. Дерсім аймағында Константинопольдің армян патриархаты әрмендердің топтары алевистік исламға айналып, Осман империясы кезінде Арменияға көшіп келген күрд зазаларымен ассимиляцияланғандығын хабарлады. Кейбір уақытта мәжбүрлі түрде түркі дінін қабылдауға мәжбүрлеу арқылы христиандық және мұсылмандық рәсімдерді орындайтын Кес кес (жартылай жарты) деп аталатын крипто-христиандық армяндар класы пайда болды. Ислам дінін қабылдаған армяндар армяндық болмыстарынан айырылды, өйткені олар армяндықты ауыстырды, бірақ көптеген армян тілі мен мәдениетін сақтады. Алайда, шығыс Анатолияда олар ақырында түркіленді, бірақ Хемшен армяндары өз тілдерін оқшауланған Понт тауларында сақтады. ХХ ғасырда түрік мұсылман мектептері ашылғанға дейін және батыс Хемшин түркіленді, өйткені мұсылман мұғалімдері әрмен тілін күнәлі деп айыптады. Түркияда тек хопа хемшиндер ғана өз тілдерін сақтап қалды, бұл қазіргі уақытта әрмен тілінің хомшеци диалектісін құрайды. 1915 жылы армян геноциді кезінде көптеген армян жер аударылудан және қырғыннан құтылу үшін ислам дінін қабылдады.

Иран империясының тұсында

Ирандық Сафавидтер (соған дейін олар сүнниттерден шииттерге айналды) Арменияны және одан да алыс жерлерді 16 ғасырдың басында Шах Исмаил І-нің уақытынан бастап нақты бақылауға алды. Олар Осман империясымен аумақ үшін жиі бәсекелескенмен, бүгінгі Армения әрқашан парсы аумағының ажырамас бөлігі болып қала берді, келесі ғасырларда олар оны Ресейге (1826-1828) Ресей-парсы соғысынан кейін беруге мәжбүр болды. Көптеген армяндар Сафавид функцияларына, азаматтық әкімшілік пен әскери қызметке (әлеуметтік қызмет) (әлеуметтік қызмет) қосылды. Әсіресе, осы элиталық әскери бөлімдер, гуламдар (сөзбе-сөз құлдар дегенді білдіреді) арасында олардың көбі армяндықтар, сонымен қатар черкестер мен грузиндер болды. Олар азаматтық басқаруда немесе әскери қызметте осы лауазымдарға орналасу алдында Осман империясында сияқты ислам дінін қабылдауы керек еді, бірақ христиандықты сақтап қалғандар (бірақ ең жоғары лауазымдарға орналаса алмады) Осман империясынан айырмашылығы қосымша салық төлеуге мәжбүр болмады. Ғаббас Осман империясына қарсы соғыста күйдірілген жер саясатын жүзеге асырып, империясының экономикасын күшейту үшін, ол тек қана 300 мың армянды қазіргі Армения аумағын қоса алғанда, Арменияның таулы аймағынан Иранның жүрегіне депортациялады. Бұл аймақтарда пайда болған олқылықты жою үшін ол мұсылман түркілері мен күрдтерінен тұратын халықты сол аймақтарға қоныстандырып, шекараны Османдық түркілерге қарсы қорғады. Оның мұрагерлері депортацияларды жалғастырып, түрікмендер мен күрдтерді алмастырды. Сафавид әміршілері сондай-ақ аймақта Ериван хандығын құрды, бұл Ахемен дәуірінде жасалған жүйеге ұқсас болды, онда сатраптар патшаның орнына бүкіл армян таулы жерін мұсылмандық билікте қалдырып, 19-ғасырдың басына дейін аймақты басқаратын. Ирандықтар әрмендікке ғасырлар бойы билік жүргізген кезде, қазіргі Арменияда халықтың басым бөлігі мұсылмандар болды. (Перстер, азербайжандықтар, күрдтер және Солтүстік Кавказдықтар) Сафавиттердің Иранның барлық тұрғындарын шиит исламға айналдыру үшін алғашқы шиит құлшынысына байланысты көптеген армяндарға Шығыс Арменияда түрік дінін қабылдауға қатты қысым жасалды. Ислам дінбасылары ислам дінін қабылдаған әрмендерге 7-ші буынға дейін туыстарының дүние-мүлкін мұра етіп беретінін жариялаған заң қабылдады. Осы заңның арқасында Сафави Армениясындағы көптеген армяндар ислам дінін қабылдауға кірісті. Нахичеванның католик епархиясы 1600 жылдардың ортасында Кирнедегі Салтақтың 130 армян отбасысы өздерінің дүние-мүлкін жоғалтпау үшін ислам дінін қабылдады деп хабарлады. Епархия папа мен Испания патшасына армяндарды қудалауды азайту үшін Иран шахының алдына барып, өтініш жасауын өтінді. 1700-ші жылдары католик миссионерлері егер мәжбүрлі түрде адалданғандар тоқтамаса, бүкіл христиандық армян халқы адалданғандықтан және түркілендіруден жоғалып кетеді деп ескертті. Олар Ордубад провинциясындағы Ганза ауылында тек бірнеше армян қалды деп жазды.

Патшалық дәуірі

Царлық дәуірдің соңында мұсылман халқы қазіргі Армения аумағында едәуір халықты құраған. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағында мұсылман халқы Ериван губернаторлығының жалпы санының 829 556 адамнан 362 565 адамды құрады, бұл шамамен қазіргі заманғы орталық Армения, Түркияның Игдыр провинциясы және Әзірбайжанның Нахчиван эксклавына сәйкес келеді. Сурмалу аймағында 41,417 татар түркілері, 27,075 армян және 19,099 күрд тұрды. Арменияның басқаруы 1919-1920 жылдары түрік және әзербайжан агенттері көтермелеген ауқымды мұсылман көтерілістерінен, негізінен Арарат, Карс және Нахичеван аймақтарында, әлсіретті.

Кеңес дәуірі

1923 жылы тарихи провинциялар Түркия Республикасының шекарасына қосылғаннан кейін, Арменияның қалған бөлігі Армения Кеңес Социалистік Республикасының құрамына енді. Арменияда аздаған мұсылмандар тұрды, ол Кеңес Одағының бір бөлігі болған кезде, негізінен азербайжандықтар мен күрдтерден тұратын, олардың басым көпшілігі 1988 жылы Сумгаит погромы мен Бірінші Таулы Қарабах соғысынан кейін кетіп қалды, бұл әр елдің армян және азербайжандық қауымдастықтарының халық алмасуына әкелді, Армения бұрын Таулы Қарабах Республикасынан тыс Әзірбайжанда тұратын 500 000-ға жуық армянды алады.

Тәуелсіз Армения

Армения 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері елде әлі күнге дейін өмір сүретін мұсылмандардың көпшілігі Ираннан және басқа елдерден келген уақытша тұрғындар. 2009 жылы Pew Research Center зерттеу орталығы 2,975,000 тұрғындардың 0,03%, немесе шамамен 1000 адам мұсылмандар деп есептеді. 2011 жылы Арменияда жүргізілген халық санағында 812 мұсылман саналды, олардың көпшілігі Ираннан келген.

Мәдени мұра

Тарихи Арменияда орта ғасырлар мен қазіргі заман аралығында көптеген мешіттер тұрғызылды, бірақ әрмен және басқа да христиан шіркеулерінің мешіттерге айналуы әдеттегідей емес, мысалы, Карс соборы, Ани соборы және Газиантепте Құдайдың Киелі Анасы шіркеуі. Ереванның Көк мешіті - Армениядағы қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған жалғыз мешіт. Ол Совет Одағы ыдырағаннан кейін Армения мен Иран билігі арасында қайта қалпына келтіріліп, діни қызмет көрсету үшін ашылды. 2022 жылы Иран билігі мен Ереван муниципалитеті арасындағы ынтымақтастық аясында Ереванның Конд ауданында орналасқан ескі мешіт - Аббасқұлы хан мешітін (Тхафа Баши мешіті деп те аталады) жаңарту жоспарлары жарияланды.

Құран

Құранның араб тілінен әрмен тіліне аударылған алғашқы баспа нұсқасы 1910 жылы жарық көрді. 1912 жылы француз тіліндегі аударма басылып шықты. Екі кітап та батыс армян диалектісінде жазылған. Еревандағы Иран Ислам Республикасының елшілігінің көмегімен Құранның шығыс армян диалектісіне жаңа аудармасы басталды. Эдвард Хахвердян оны парсы тілінен үш жылда аударған. Арабтанушылар тобы аудармаға көмектесіп келеді. Құранның 30 бөлігінің әрқайсысы Тегеранның Құран зерттеулер орталығы арқылы оқылып, мақұлданды. 2007 жылы аударма жұмысының 1000 данасы басылып шықты.