Кіріспе
Жеке зиян – адамға келтірілген зиянның заңды термині. Ортақ құқық жүйесінде бұл термин көбінесе сотқа жүгінуші адамның (американдық жүйеде талапкер, ал ағылшын құқығында талапкер) денесіне, санасына немесе сезімдеріне зиян келтірген құқық бұзушылыққа қатысты сот ісі түріне қолданылады. Жеке зиянға байланысты сот процестері әдетте салдарына қарай, өте жолсыздыққа, ойсыздыққа немесе қасақана жасалған әрекеттерге байланысты зиян келтірген адамға немесе ұйымға қарсы қозғалады, ал кейбір жағдайларда қатаң жауапкершілік негізінде де қозғалуы мүмкін. Әртүрлі құқықтық жүйелер зиянды (зардап шеккен адамға өтемақы төленетін нәрселерді) әртүрліше сипаттайды, бірақ оларға әдетте зардап шеккен адамның медициналық шығындары, ауырсыну мен қайғы, сондай-ақ өмір сапасының төмендеуі кіреді.
Personal injury is a legal term for an injury to the body, mind, or emotions, as opposed to an injury to property. In common law jurisdictions the term is most commonly used to refer to a type of tort lawsuit in which the person bringing the suit (the plaintiff in American jurisdictions or claimant in English law) has suffered harm to their body or mind. Personal injury lawsuits are filed against the person or entity that caused the harm through negligence, gross negligence, reckless conduct, or intentional misconduct, and in some cases on the basis of strict liability. Different jurisdictions describe the damages (or, the things for which the injured person may be compensated) in different ways, but damages typically include the injured person's medical bills, pain and suffering, and diminished quality of life.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, 19-ғасырдағы өнеркәсіптік революцияға дейін ақшалай өтемақы мақсатындағы жеке зиянға байланысты сот процестері дерлік болған емес. Аграрлық, өнеркәсіптік емес қоғамдарда, адамдар өмір бойында үйде жақын жерлерден шықпайтын жағдайда, бір бейтаныс адамның екіншісіне салған дене жарақаты сирек кездесетін. Егер ауыр оқиға болса, кінәлі адам әдетте туысы немесе жақын досы, сондай-ақ сол кішкентай жергілікті қауымдастықтың мүшесі болатын. Орта таптың пайда болуына және қазіргі заманғы жауапкершілік сақтандырудың дамуына дейін көптеген адамдар сотқа төлеуге шамасы келмейтін жағдайда болды. Ортақ құқық бойынша, жеке зиян шеккен адам және істің нәтижесіне тікелей мүдделі тұлғалар (мысалы, жәбірленушінің әйелі/ері) жарақат немесе оның салдары туралы куәлік беруден автоматты түрде шеттетілді (өйткені жәбірленушінің жазылуға деген жеке мүддесінің қанағаттандырылмауы, қанағаттандырылмауының жоғары тәуекеліне әкелуі мүмкін деп есептелді). Соңында, өнеркәсіптік зақымдар қазіргі заманғы жеке зиянның күшіне жете алмады, себебі олар әдетте адамдар немесе жануарлар емес, қуатты машиналардың салдарынан туындады. Тағы бір кедергі – егер жарақат жәбірленушінің өліміне әкелсе, ортақ құқық actio personalis moritur cum persona принципін ұстанды. Бұл сөздердің мағынасы – «талап арызбен бірге тұлға қайтыс болады». 19-ғасырда ғана ортақ құқық жүйесіндегі заң шығарушы органдар бұл ауыр әділетсіздікті жоюға кірісіп, өлімнен кейінгі зиян өтеу талаптарына рұқсат беретін заңдарды (мысалы, 1846 жылғы Өлім-жітім туралы заң) қабылдады. Сол сияқты, 1840 жылдардан 1890 жылдарға дейін ортақ құқық жүйесіндегі заң шығарушы органдар куәгерлерді жарамсыз деп жариялау ережесін күштен шығаратын заңдарды қабылдауға кірісті (одан кейін жәбірленушілер өздеріне қалай зиян келгені және одан кейін қандай қиындықтарға тап болғаны туралы тікелей куәлік бере алды). Бұл өтемақы заңының нәтижесінде, ең кішкентай немқұрайлылық компанияны жауапты етеді және қарастырылатын жалғыз нәрсе – зиянның мөлшері. Бұл әділетсіз заңның салдары – қазіргі кездегі кәсіптердің ең жаман элементтерінен құралған жаңа кәсіптің пайда болуы, атап айтқанда, сарапшы дәрігерлер, сарапшы адвокаттар және сарапшы куәгерлер. Сіз дәрігерден басына жеңіл соққан адамның омыртқасында ауру бар екенін айтуын талап етесіз, ол ешқашан ештеңеге жарамсыз болады, бизнесмен немесе отбасының басшысы бола алмайды. Соның салдарынан біз басқа сарапшыдан кері пікір алуға мәжбүрміз.
Түрлері
Жеке зиян келтіру туралы талаптардың жиі кездесетін түрлері: жол-көлік оқиғалары, жұмыстағы жазалар, жолаушылардың құлауынан болатын жазалар, шабуылға байланысты талаптар және өнімнің кемшілігінен туындаған жазалар (өнім үшін жауапкершілік). Жеке зиянға медициналық және стоматологиялық көмек салдарынан туындаған жарақаттар да кіреді, бұл медициналық қателіктерге байланысты талаптарға әкелуі мүмкін. Жеке зиянға байланысты талаптардың басқа себептері кәсіптік аурулар ретінде жіктелетін жағдайларды қамтиды. Жеке зиянға қатысты істерге уытты зиян келтіру де жатады, онда ауа немесе су арқылы тараған зиянды заттар ауруға, жарақатқа немесе өлімге себеп болады. Жеке зиянға байланысты талаптармен бірге басқа да азаматтық талаптар қарастырылуы мүмкін. Ең көп кездесетін жеке зиянға байланысты талап – автокөліктен болған жарақаттарға қатысты.
Талаптар мен төлемдер
Жауапты тараптың ниетіне немесе немқұрайлылығына байланысты, зардап шеккен тарап сол тараптан өтемақы немесе сот шешімі арқылы ақшалай төлемақы алуға құқылы болуы мүмкін. Жеке зиян жағдайлары қасақана жасалған әрекеттер, мысалы, ар-намысқа тию, немесе ойсыз мінез-құлық салдарынан туындауы мүмкін. Алайда, жеке зиян туралы көптеген талаптар немқұрайлық теориясына негізделген. Немқұрайлыққа байланысты зиянды өтеу үшін тарап немесе тараптарды заң жүзінде жауапкершілікке тарту үшін төрт элементті дәлелдеу қажет:
Бірінші тарап жағдайға қарай ақылға қонымды әрекет етуге міндетті болған. Бірінші тарап өзінің міндетін бұзған. Бірінші тараптың міндетін бұзуы екінші тарапқа зиян келтірген. Екінші тарап бірінші тараптың міндетін орындамауына байланысты келтірілген зиян үшін ақшалай шығынға ұшыраған. Жеке зиян үшін өтемақы сомасы, ең алдымен, зиянның ауырлығына байланысты болады. Ауыр зияндар (мысалы, мүшелердің немесе мидың зақымдануы) қатты физикалық ауырсыну мен азапты тудырады және ең жоғары өтемақы алады.
Party A had a duty to act reasonably according to the circumstances. Party A breached the duty. Party A's breach of the duty caused party B to be harmed. Party B suffered monetary damages due to the harm suffered when party A breached its duty of care. The amount of compensation for a personal injury will primarily depend on the severity of the injury. Serious injuries (such as severed limbs or brain damage) that cause intense physical pain and suffering receive the highest injury settlements.
Сот іс-әрекеттері
Азаматтық істердің көпшілігі сияқты, жеке зиян келтіру туралы даулар сотқа "шағым" деп аталатын құжат тапсырудан басталады. Әдетте, жеке зиян келтіру ісіндегі шағымда дауға қатысушы тараптар көрсетіледі, кінәлі деп саналатын адамның не істегені нақты айтылады, осы әрекеттің талапкерге зиян келтіргені туралы мәлімдеме жасалады және талапкер қандай өтемақы талап ететіні көрсетіледі. Шағымда, әдетте, талапкер сот ісі барысында дәлелдеуге тырысатын фактілер баяндалады, ал жауапкер оларды жоққа шығаруға тырысуы мүмкін. Көптеген елдерде төлемдер соттағы келісім немесе сот шешімі арқылы жүзеге асырылады. Келісімдер біржолғы төлем түрінде немесе белгілі бір кезеңде төленетін құрылымдық төлем түрінде болуы мүмкін. Кейбір елдерде сотта жеңген тарап қарсы тараптан адвокаттық қызмет ақысын өндіріп алуға құқылы. АҚШ-та, егер қарсы тарап заңдық негізсіз немесе ақталуға болатын себепсіз әрекет етсе, тарап санкциялар қолдануға құқылы. Мысалы, егер қарсы тарап маңызды себепсіз немесе ақталуға болатын себепсіз шағымға қарсылық білдіруді жалғастырса, тарап жазалаушы өтемақы талабын қоюға немесе қарсы тараптың негізсіз қысым көрсетуі немесе себепсіз болжам жасауы туралы мәлімдеме жасауға құқылы. Америкалық Адвокаттар Ассоциациясының Кәсіби Жүргізгіштің Үлгілік Ережелері адвокаттарға заң мен фактілерде негізсіз болған жағдайларда сотқа шағымдануға немесе қорғануға тыйым салуды ұсынады.
Заңгерлік шығындар
Адвокаттардың зардап шеккен талапкерлерді өкілдік ету үшін алатын төлемақы юрисдикцияға қарай әртүрлі болады. Мысалы, АҚШ-та адвокаттар клиенттерді көбінесе "сәттілік принципі бойынша" өкілдейді, онда адвокаттың гонорары талапкер алған өтемақының белгілі бір пайызын құрайды және төлем іс аяқталғанда ғана жүзеге асырылады, егер іс сәтсіз аяқталса төлем қажет емес. Мемлекеттік регламенттерге сәйкес, егер іс соттан тыс шешілсе, талапкердің адвокаты алынған соманың 1/3 бөлігін, ал мәселені сотқа беру қажет болса 40 пайызын алады. Адвокаттық қызмет ақысын адвокатты жалдамас бұрын келісуге болады. Кейбір юрисдикциялар тарихи түрде адамдарға қолжетімді заңдық көмек алуға көмектескенімен, мұндай жүйелер көбінесе тартылып, жеке зиян келтіру істерін қамтудан шығарылуы мүмкін. Мысалы, Англияда 1990 жылдардың соңында мемлекеттік заңдық көмек көбінесе жойылды және клиенттің ісі ұтылған жағдайда ешқандай төлем алынбайтын жүйемен алмастырылды.
Уақыт шектеуі
Көптеген юрисдикцияларда талап ашу мерзімін анықтайтын шектеу туралы заңдар бар. Егер сотқа талап уақтылы берілмесе, шектеу мерзімі сотталушыға істі талапкерге ешқандай өтемақы төлемей тоқтатуға мүмкіндік беретін қорғаныс құралы болып табылады. Англия мен Уэльсте шектеу ережелеріне сәйкес, егер жеке тұлға өтемақы талап етсе, сот ісі оқиға болған күннен бастап 3 жыл ішінде басталуы керек, әйтпесе талапкер талап ету құқығын жоғалтады. Дегенмен, оқиға кезінде 18 жасқа толмаған зардап шеккендердің іс қозғау мерзімі 21 жасқа толу күніне дейін созылады. Сот, жағдай әділ деп табылса, шектеу мерзімін ұзартуға немесе одан бас тартуға құқылы. Егер оқиға салдарынан жарақат болса, мысалы, еңбекке жарамсыздық, онда үш жылдық мерзім зардап шеккен адам өзінің талап құқығы бар екенін білген немесе білуі тиіс кезден басталады. АҚШ-та әр штаттың шектеу мерзімдері әртүрлі, ал штаты ішінде әртүрлі жарақат түрлеріне қатысты әртүрлі мерзімдер қолданылуы мүмкін. Мысалы, зорлауға қатысты талаптардың мерзімі басқа жарақаттарға қарағанда әлдеқайда ұзақ болуы мүмкін. Колорадо сияқты кейбір штаттарда шектеу мерзімі жарақат анықталған сәттен басталады. Мысалы, егер адам автокөлік апатынан кейін алты айдан соң қатты бел ауруын сезінсе, шектеу мерзімі бел ауруы басталган кезден есептеледі. Үндістанда көлік оқиғаларына қатысты өтемақы талап етуге уақыт шектеулері қойылмаған.
Залалдар
Залалдар арнайы немесе жалпы болып жіктеледі. Деликтік құқықта арнайы залал – медициналық шығыстар, жоғалған табыс және мүлік зияны сияқты нақты есептеуге болатын шығындар, ал жалпы залалға ауырсыну-азап, отбасылық қарым-қатынастың жоғалтылуы, ар-намыстың қорғалуының салдары және эмоционалдық стресс сияқты өлшеу қиын шығындар кіреді. Жеке зиян келтіру дерегі бойынша деликтік істер арнайы және жалпы залал үшін талап ашуға мүмкіндік береді. Зардап шеккен адам жарақаттың салдарынан өмір бойына болатын әсері үшін де өтемақы ала алады. Мысалы, крикетке құмар адам білегіне жарақат алып, крикет маусымында ойнай алмайды. Бұл өмірден ләззат алудың жоғалтылуы деп аталады және өтемақыға жатады. Сонымен қатар, жоғалған табыс табу қабілеті (болашақта білім алу мүмкіндігі) және болашақта қажетті медициналық шығыстар өтелуге жатады. Кейбір жағдайларда, зардап шеккендер өздерінің бизнесін жүргізе алады. Пайданың жоғалтылуын сандық бағалау (сотқа дейінгі және соттан кейінгі кезеңдерге бөлу) үшін сот-сараптамалық есептеу білімі қажет, себебі сот-сараптамалық есепші әртүрлі сценарийлерді қарастырып, қолда бар объективті деректерге негізделген ең жақсы бағалауды қабылдайды. Ұлыбританияда 1996 жылғы Залалдар туралы заңы Лорд-канцлерге жеке зиян келтіру ісінде болашақ қаржылық шығындар үшін өтемақы белгілегенде ескеруге тиіс есептік ставканы белгілеу құқығын береді, бұл біржолғы өтемақы төлемінің инвестициялық пайыздан түсетін табысқа үміттенетінін көрсетеді. 2001 жылы бұл ставка 2,5% деп белгіленді. 2017 жылы Лиз Трасс, сол кездегі Лорд-канцлер, үш жылдық орташа нақты кірістілігі 2001 жылдан бері төмендегендіктен және жарақаттанған адамдарға өтемақы төлегендерді «қауіпсіздікке баса назар аударатын инвесторлар» ретінде қарау бойынша заңдық міндеті болғандықтан, бұл ставканы минус 0,75%-ға дейін төмендетті. 2019 жылдың шілдесінде Англия мен Уэльстегі ставка «толық қараудан» кейін және «талапкерлерге тым көп өтемақы төленуі мүмкін» деген алаңдаушылықтарды ескере отырып, минус 0,75%-дан минус 0,25%-ға дейін өсірілді. Сақтандыру саласы ставканың әлі де тым төмен екеніне қатысты алаңдаушылық білдірді, бұл сақтандыру құнының өсуіне және Англия мен Уэльстің басқа юрисдикциялармен салыстырғанда «халықаралық ерекшелік» ретінде қалуына әкелуде. Солтүстік Ирландиядағы есептік ставка минус 1,5% құрайды.
Қатесіз өтемақы қоры
Кейбір заң жүйелері жеке зиян келтіру жағдайлары үшін кінәні ескермейтін өтемақы жүйесін немесе жеке зиян келтіру жағдайларының түрлерін ұсынады, осылайша зардап шеккен адам өзіне келтірілген зиянға кім кінәлі екеніне қарамастан, қордан немесе сақтандыру бағдарламасынан өтемақы ала алады. Мысалы, АҚШ-та жұмыс істеушіде жұмыс істеген кезде болған көптеген жарақаттар кінәсіз жұмысшыларға өтемақы төлеу жүйесі арқылы өтеледі. Жаңа Зеландияда Апаттарды өтеу корпорациясы барлық апат құрбандарына (медициналық қателіктерді қоса) кінәсіз өтемақы төлейді, ал жеке зиянға қатысты сот процестері сирек болады (өрескел мінез-құлық жағдайларын қоспағанда). Бұл жүйені жақтаушылар, ол құрбандарға жылдамырақ және әділ өтемақы алуға мүмкіндік береді дейді. Бірақ іс жүзінде бұл жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, себебі ол адамдарды заңдық жауапкершіліктен қауіптеніп, әдетте сақтамайтын мінез-құлыққа итермелейді, мысалы, көрші балалардың пайдалануы үшін батут қою.
Америка Құрама Штаттары
Жеке жарақатқа байланысты істер АҚШ федералды округтік соттарында ең көп кездесетін сот процесінің түрі болып табылады, және 2015 жылы тіркелген істердің 25,5 пайызын құрайды. Жеке жарақатқа қатысты талаптар штаттық соттарда тіркелген істердің салыстырмалы түрде аз бөлігін құрайды. Мысалы, Иллинойс штатында, азаматтық істердің шамамен 7% -ы зиян келтіру туралы талаптарды құрайды.
Сақтандыру
Құрама Штаттарда "денеге зиян келтіру" мағынасындағы жеке зақымдар көбінесе жауапкершілік сақтандырумен қамтылады. Көптеген кәсіпорындар коммерциялық жалпы жауапкершілік полисін жүргізеді. Әртүрлі штаттарда автокөлік сақтандыруға қатысты әртүрлі ережелер бар, бірақ әдетте, жүргізушінің жауапкершілік сақтандыруы осы жүргізушінің салдарынан басқа біреуге еңкейіп зиян келтіруі мүмкін болған жағдайда, сол зардап шеккендерге өтеу төлеуге қолданылады, ал сақтандырусыз немесе жеткіліксіз сақтандырылған жүргізушіге арналған сақтандыру жүргізушіге басқа біреудің әрекетінен туындаған жарақаттарды өтеуге мүмкіндік береді. Сондықтан, сақтандыру компаниясы жауапкерге заңдық қорғауды қамтамасыз етеді және жәбірленушімен (талапкермен) келісімге келуі мүмкін. Дене жарақаты болмаған кездегі психикалық зиянның қосымша өтемақысы нашар қамтылған, себебі сақтандыру полисінде әдетте тек дене жарақаты ғана қамтылады делінеді. Мысалы, 2001 жылғы сауалнама көрсеткендей, жалпы жауапкершілік мақсатында соттардың аз бөлігі ғана эмоционалдық күйзелісті дене жарақатының құрамына енгізген. Егер психикалық зиян дене жарақатынан туындаса – мысалы, көлік апатынан мидың жарақаттануы болса – автокөлік сақтандыру полисі әдетте осы жарақатты қамтиды. Сақтандыруда "жеке зақым", әдеттегі анықтамасы бойынша, жала жабу, жалған тұтқындау немесе түрмеге қамау, немесе зұлымдықпен қудалау салдарынан туындаған психикалық зиянды қамтымайды. Мысалы, Сақтандыру қызметтері кеңсесінің стандартты жалпы жауапкершілік нысанында осы сақтандыруды қамтамасыз ететін бөлім бар. Кейбір үй сақтандыру полистері жеке зақымдарды қамтуы мүмкін. Сақтандыру шартында дене жарақаты мен жеке зақым арасындағы жалпы айырмашылыққа қарамастан, "жеке жарақатынан қорғау" (PIP) деп белгілі автокөлік сақтандыруы дене жарақатынан туындаған медициналық шығындарды қамтиды. Мұндай сақтандыру түрлері кейбір штаттарда бар, ал кейбіреулерінде жоқ. АҚШ-та он екі штат және Пуэрто-Рико аумағында кінәсіздік принципі бойынша автокөлік сақтандыру жүйесі бар, ол көлік апатында зардап шеккендерге қаржылық қолдау көрсетеді. Штаттан штатқа артықшылықтар өзгеруі мүмкін болғанымен, кінәсіздік артықшылықтары әдетте: (1) зардап шеккен адамның көлік апатына байланысты медициналық есебі мен жұмыстан айырылған жалақысын төлейді; (2) зардап шеккен адамның өзінің сақтандыру компаниясы төлейді; және (3) зардап шеккен адам апатқа кінәлі болған жағдайда да төленеді. Мичиган штатында Мичиган апатты жағдайлар қауымдастығы тарихи түрде ауыр жарақат алған апат құрбандарына көмек көрсеткен.
Салық салу
АҚШ-та IRS-ке төленетін федералды салықтар үшін, жеке зиян келтіру ісі бойынша алған ақша, ауырсыну мен азапқа, медициналық шығындарға және мүлікке келтірілген зиянды өтеу ретінде, әдетте салық салына қоймайды. Бірақ, егер талапкер бұрынғы жылы медициналық шығындар үшін салық жеңілдігін алған болса, және осы шығындар кейін сот шешімі немесе келісім арқылы қайтарылса, мұндай жағдайларда салық салынуы мүмкін. Жоғалған жалақыға немесе бизнес пайдасына өтемақы әдетте салық салынады. Оқиғаның болған күні – зиян келген күн. Калифорнияда, заңды тұлғаға немесе жеке тұлғаға талап қоюға ниеттенген кәмелетке толмағандар, 18 жасқа толғаннан кейін 2 жыл ішінде талап мерзімін сақтауы керек. Үкіметтік талаптар бойынша, кәмелетке толмағандар мен ересектердің екеуі де 6 ай ішінде тиісті органға талап білдіруге құқылы. Үкіметтік кодекстің 911.2-бабына сәйкес, талап білдіргеннен кейін, талапкер мемлекеттік орган талапты қабылдамаса, оған қарсы сотқа жүгіну үшін қосымша 6 айға ие. Калифорниядағы қасақана өлім жағдайларында, мынадай адамдар зиянды өтеуді талап етуге құқылы: (1) қайтыс болған адамның күйеуі немесе әйелі; (2) қайтыс болған адамның тіркелген серігі; (3) қайтыс болған адамның балалары; немесе (3) егер қайтыс болған адамның ұрпақтары болмаса, онда қасақана өлімге қатысты сот ісін "қайтыс болған адамның мүлкін мұрагерлік бойынша алуға құқылы" кез келген адам қозғауы мүмкін, бұл қайтыс болған адамның ата-анасын немесе бауырларын қамтуы мүмкін, олар қайтыс болған кезде тірі болған жағдайда. (Калифорния азаматтық процессуалдық кодексінің 337.60-бабы). Әйтпесе, талапкер қайтыс болған адамға қаржылық жағынан тәуелді болғанын дәлелдеуі керек. Калифорниядағы автомобиль апаттарында, талапкер экономикалық және экономикалық емес зиянды өтеуді талап ету үшін қаржылық жауапкершілігін растауы керек (Калифорния көлік кодексінің 16000 және 16078-баптары). Қаржылық жауапкершіліктің минималды деңгейін растау, адам мемлекеттік сақтандырудың минималды жабылу деңгейімен сақтандырылғанын білдіреді, бұл кейбір жағдайларда "шектелген жауапкершілік" деп аталатын сақтандыру түрі болуы мүмкін. Егер талапкер қаржылық жауапкершілігін растай алмаса, ол экономикалық емес зиянды өтеуді алуға құқылы болмайды, егер оның талабы белгілі бір ерекшеліктерге жатпаса, мысалы, егер жауапкер мас күйде жүргізу үшін сотталған болса, апат автомобильді пайдаланудан туындамаса немесе талап өнімге жауапкершілікке қатысты болса.
Ұлыбритания
Жеке зиян келтіру туралы талаптар АҚШ сияқты азаматтық сот ісі арқылы өндіріледі. Сот коллегиясы жариялаған "Жеке зиян келтірген жағдайларда жалпы зиянды бағалау бойынша нұсқаулар" кітабы соттардың қанша сомада өтемақы төлейтінін анықтауда маңызды рөл атқарады.