Липарит IV: Грузинский полководец и политик XI века
Liparit IV of Kldekari
Липарит IV – 11 ғ. грузин генералы, Грузия тарихындағы маңызды тұлға. Баграт IV патшаның қолдаушысы, Клдекари мен Триалети эриставиі. Грузин әскерлерінің бас қолбасшысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
IV Липарит, кейде III Липарит деп те аталады, XI ғасырдағы грузин генерал және саяси қайраткері. Ол Грузия патшасы IV Баграттың (1027–1072) ең бағалы қолдаушысы да, ең қауіпті қарсыласы да болған. Липаритид Багуаши (кейін Орбели немесе Орбелиани) әулетінен тегін алып, Клдекари және Триалетидің мұрагерлік эриставы болды.
Liparit IV, sometimes known as Liparit III , was an 11th century Georgian general and political figure who was at times the most valuable support of King Bagrat IV of Georgia (1027–1072) and his most dangerous rival. He was of the House of Liparitid Baguashi (later Orbeli or Orbeliani), and thus, a hereditary duke (eristavi) of Kldekari and Trialeti.
Билікке көтерілу
Липарит Грузияның саяси аренасына 1020-жылдардың соңында енді, ол Клдекари бекінісінің иесі және кейіннен патша әскерлерінің бас қолбасшысы ретінде бала патша Баграт IV және оның регенті жесір патшайым Мариамды қорғаушы ретінде көзге түсті. Грузин жылнамалары Липаритті «Липариттің ұлы» деп сипаттайды, ал Иоанн Скилиц оны ‘Оράτιης Λιπαρίτης’, яғни Ратидің ұлы деп атайды. 1028 жылы басқын византиялық әскерлерге қарсы сәтті қарсылық көрсетуі және 1034 жылы Арранның Шаддадид әулетіне қарсы жеңісті жорық Липаритті Грузиядағы ең ықпалды ақсүйекке айналдырды. 1038 жылы Липарит ғасырлар бойы мұсылман билігінде болған Грузияның Тбилиси қаласын басып алуға айналды, бірақ оның өсіп келе жатқан күшінен сескенген грузин ақсүйектері жоспарды құлатты және патшаны Тбилиси әмірімен бейбіт келісімге келуге көндірді. Осының нәтижесінде Липарит Баграттың жақтасынан жауына айналып, кек алу үшін шетелдік күштермен тығыз байланыс жасады. 1039 жылы ол Баграттың өгей інісі Деметрийге қолдау көрсетті, ол Византия әскерімен Грузияға таққа таласу үшін келді. Деметрийдің 1042 жылы қайтыс болғаннан кейін Липарит Багратқа қарсы күресін жалғастырды және аймақта византиялық ықпалдың маңызды жақтауына айналды. Баграт император Константин IX-қа жүгінгеннен кейін, византиялық делдалдық арқылы Липарит патшаның жартысына жуық аумақты (Мтквари өзенінің оңтүстігінде) Грузия патшасына адал болып қызмет ету шартымен алды. Осылайша, 1045-1048 жылдар аралығында Липарит IV, Триалети, Аргвети, Төменгі және Жоғарғы Иберия герцогы, Грузияның принц-констеблі, патшалықтағы ең қуатты тұлғаға айналды. Араб тарихшысы Ибн әл-Атир оны «абазиялықтардың патшасы» (яғни грузин) деп атауы бекер емес. Византия авторлары Липариттер деп атаған Липарит сонымен қатар византиялық магистр (немесе, мүмкін, куропалат) атағына ие болған құрметті тұлға болды.
Liparit appeared on the political scene of Georgia in the late 1020s when he, as a holder of the fortress of Kldekari and later as a commander in chief of the royal armies, proved himself as the defender of the boy king Bagrat IV and his regent Dowager Queen Mariam. The Georgian Chronicles identify Liparit as "the son of Liparit", while John Skylitzes refers to him as son of ‘Оράτιης Λιπαρίτης, i. e., Rati. His successful resistance to the invading Byzantine troops in 1028 and a victorious campaign against the Shaddadid dynasty of Arran in 1034 made Liparit the most powerful noble in Georgia. In 1038 Liparit was on the verge of capturing the Georgian city of Tbilisi, which had been under the Muslim sway for centuries; but fearing his growing power the Georgian nobles thwarted the plan and persuaded the king to make peace with the emir of Tbilisi. As a result, Liparit turned into a sworn enemy of Bagrat and began actively cooperating with foreign powers for vengeance. In 1039, he pledged his support to Bagrat’s half brother Demetrius who entered Georgia with a Byzantine army to seize the crown. After Demetrius’ death in 1042, Liparit continued the struggle against Bagrat and became a major champion of the Byzantine influence in the region. Bagrat appealing to the emperor Constantine IX, it was arranged, through the Byzantine mediation, that Liparit should receive nearly a half of the realm (south of the Mtkvari River) only as a dutiful subject to the king of Georgia. Thus, in the period of 1045 1048, Liparit IV, Duke of Trialeti, Argveti, Lower and Upper Iberia, Prince Constable of Georgia, became the most powerful person in the kingdom. Not without a good reason, the Arab chronicler Ibn al Athir calls him "king of the Abasgians [i. e. Georgians]." Liparit, called Liparites by Byzantine writers, was at the same time a Byzantine dignitary with the prestigious rank of magistros (and possibly also curopalates).
Төмендеу
1048 жылы Липарит, византиялық магистр ретінде, Анатолияға шабуыл жасаған Селжұқ түркілеріне қарсы көмек беру үшін Константин IX шақырды. 1048 жылдың қыркүйек айында Капетру шайқасында Липарит тұтқынға алынып, Исфаханға жіберілді. Император Георгий Дросостың құрамындағы елшілікті, сыйлықтармен және оны босату үшін алым төлемімен Селжұқ сұлтаны Тоғрул Бегке жіберді. Бірақ сұлтан Липаритті ешқашан Селжұқтармен соғыспау шартымен және алымды қайтарумен босатты (Скайлиц 454.15 19). Ибн әл-Атирдің мәліметінше, делдал Дросус емес, күрд әмірі Наср ад-Даула болды, ал армян шежірешісі Матай Эдесса Липариттің сұлтанның қатысуымен грузиннің «негр» чемпионды жеңгеннен кейін босатылғанын айтады. Липарит патшаға қарсы қару көтеріп, оны Кутаисидегі астанасынан Абхазияға қуды. Баграт анасымен бірге Константинопольге баруға мәжбүр болды, онда патша үш жылға жуық уақытқа дерлік тұтқын ретінде ұсталды. Осы уақытта Липарит Баграттың ұлы Георгийді патша етіп тағайындап, өзін регент деп жариялады. 1053 жылы Баграт қайтып келгеннен кейін Липарит оған қарсы қайтадан соғыс ашты. Соңында, 1060 жылы оны ізбасарлары тұтқындап, патшаға тапсырды, ол оны Антон есімімен монастырға жіберуге мәжбүр етті. Липарит одан көп ұзамай Константинопольде қайтыс болды және Грузиядағы Кацхидегі туған жер монастырына қайта жерленді. Липариттің ұлдары Иван мен Ниания византиялық қызметке түсті. Ниания Аниде византиялық шенеунік ретінде қайтыс болды, ал Иван Анатолиядағы императорлық басқарудағы қысқа, әрекетті мансабынан кейін грузин сотынан кешірім алды.
In 1048, Liparit, as a Byzantine magistros, was summoned by Constantine IX to give aid against the Seljuk Turks, advancing into Anatolia. At the battle of Kapetrou in September 1048, Liparit was captured and sent as a prisoner to Isfahan. The emperor sent an embassy of Georgios Drosos with gifts and a ransom for his release to the Seljuk sultan Toghrul Beg. However, the sultan magnanimously set free Liparit on condition that he would never again fight the Seljuks and was handed back the ransom (Skylitzes 454.15 19). According to Ibn al Athir, the intermediary was not Drosus, but the Kurdish emir Nasr ad Daulah, while the Armenian chronicler Matthew of Edessa asserts that Liparit was released after the Georgian, in the sultan's presence, had defeated a formidable "Negro" champion in single combat. Liparit took up arms against the king, and drove him out of his capital at Kutaisi into Abkhazia. Bagrat, accompanied by his mother, was forced to head for Constantinople where the king was kept as a virtual hostage for three years. In the meantime, Liparit installed Bagrat's son George as king and declared himself a regent. After Bagrat's return in 1053, Liparit again warred against him. Eventually, in 1060, he was arrested by his followers and surrendered to the king, who forced him into a monastery under the name of Anton. Liparit died shortly thereafter at Constantinople and was reburied to his patrimonial monastery at Katskhi in Georgia. Liparit's sons, Ivane and Niania, entered the Byzantine service. Niania died as a Byzantine official at Ani, while Ivane, after a brief adventurous career in the imperial administration in Anatolia, was granted amnesty by the Georgian court.