Кіріспе

Жүзім пальмасының түрі

Яһуда құрмасы – Яһуда аймағында өсетін құрма пальмасы (Phoenix dactylifera). Яһудада ерекше бір сорт болған-жоқ екені белгісіз, бірақ бұл аймақта өсірілген құрма мыңдаған жылдар бойы ерекше атаққа ие болды, ал құрма пальмасы ежелгі заманнан бері аймақтың және оның өнімділігінің символы саналды. 14 ғасырдан кейін климаттың өзгеруі мен инфрақұрылымның тозуы салдарынан аймақта құрма өсіруге дерлік тоқталып қалды, бірақ қазіргі кезде қайта жандандырылды. 2005 жылы ғалымдар тобы 2000 жылдық сақталған тұқымды өсірді, бұл адамның көмегімен өсірілген ең көне тұқым (2012 жылы 32 000 жылдық арктикалық гүлдің тұқымы емес, жеміс тіні болған деген мәлімдеме бар). Бұл пальма – еркек, және оған Мәтүсала деп ат қойылды (сол атаумен аталатын қылқан жапырақты қарағаймен шатастырмау керек). Осы жетістіктен кейін тағы алты сақталған тұқым өсірілді.

Тарих

Таңғақ пальмасының жемісі Яһуда шөлінде негізгі тағам болып саналды, өйткені ол мыңдаған жылдар бойы тағамдық көз болды, ал ағашы баспана және көлеңке берді, сондай-ақ Яһуда патшалығының танымал символына айналды. Ол Өлі теңіздің оңтүстігінде, солтүстікте Галилея теңізі мен Хула аңғары аймақтарында өсті. Ағаш пен оның жемісі Иерихонның маңызды елді мекенге айналуына себеп болды және Еврей Киелі кітабында бірнеше рет тікелей айтылмаған мақтауға ие болды, мысалы, Забурларда (Забур 92:12–15) «Жақсы адам құрма ағашы сияқты гүлдейді» делінген, ал «Әндер әнінде» (Әндер әні 7:8) құрма шоғырлары туралы айтылған. Көне заманда таңғақ пальмасының медициналық қасиеттері бар деп есептелді, ол көптеген аурулар мен инфекцияларды емдеуге, ұзақ өмір сүруге және жеңіл афродизиак ретінде әрекет етуге көмектеседі. Қазіргі зерттеулер оның медициналық құндылығын растауға бағытталған. Оның суреті ежелгі еврей валютасы – шекелімге түсірілген. Тарихи деректерге сәйкес, Яһуда құрмасы өте дәмді болған. Б.з.б. V ғасырда Геродот Яһуда құрмасының ең маңызды ерекшелігі – олардың Мысыр құрмаларына қарағанда құрғақ әрі тез бұзылмауы, сондықтан сақтауға және экспортқа қолайлы екендігін атап өткен, бұл қазір де маңызды айырмашылық болып табылады. Бірінші ғасырдың римдік табиғаттанушысы Плиний Үлкен Иерихон құрмасының шырындылығымен және тәттілігімен танымал екенін жазды, бірақ ол олардың көптеген түрлерін ажыратып, бірнеше сорттарын атады. Көне монетаның дизайны, құрма пальмасы мен екі себет толы құрма бейнеленген, қазіргі Израильдің он шекелдік монетасының беткі жағында қайта қолданылды.

Құлдырау

Кейде, коммерциялық жеміс ретінде құрма өсіру Римдіктердің 70 жылында Екінші ғибадатхананы қиратқан кезде тоқтағаны айтылады. Алайда, замандас деректерді зерттеу көрсеткендей, Рим кезеңі бойында Яһудеяда құрма өндірісі жалғасып, Рим империясының қазынасына мол пайда әкелген. Асаф Гоур өзінің 21 беттік «Қасиетті жердегі құрманың тарихы» мақаласында римдіктердің құрма пальмаларын қиратуы туралы ешқандай дерек келтірмейді, керісінше, рим кезеңінде құрма өсірудің жалғасқандығын куәландыратын көптеген замандас есептерді ұсынады. Гоур құрма өсірудің тек ерте Араб билігі кезінде және әсіресе крест жорықтары кезінде төмендегенін байқайды, ол кезде аймақтың қирауы пальма плантацияларына ерекше зиян келтірген. Бірақ, осыған қарамастан, Ерихон мен Зоарада кең көлемде өсіру 14-шы ғасырға дейін, яғни мамлюктер билігі кезінде аграрлық экономика құлдырағанға дейін жалғасты, бұл оның пікірінше, климаттың өзгеруіне байланысты болды. Гоур бұл аймаққа Осман кезеңінде саяхат еткен бірнеше саяхатшыларды, соның ішінде Пьер Белонды, 1553 жылы ежелгі дереккөздерде айтылған құрманың мол өнімін шығару мүмкін емес деп қысым көрсеткенін келтіреді. Климатологиялық зерттеулер 1000 жылдан кейін климат суықтап, ылғалды болғанын, 1600 жылы ең жоғары деңгейге жеткенін, содан кейін бір ғасыр бойы қатал ыстық пен құрғақшылық болғанын, ал кейін жауын-шашын көп болған суық кезеңдер қайталанғанын дәлелдеді.

Символизм

Майкл Зохаридің "Библия өсімдіктері" атты кітабында былай делінген: "Жүзім пальмасын білдіретін еврей сөзі – "тамар". '[ ] Ол еврейлердің ізгілік пен әсемдік символына айналды және олар оны әйелдерге жиі сыйлады". Мысалы, Дәуіттің Тамар есімді әдемі қызы болған.

Ежелгі тұқымдар

1963–1965 жылдары Израильдегі Масадада Іродос Ұлының сарайындағы қазба жұмыстары кезінде ежелгі құмырада сақталған құрма тұқымдарының жиынтығы табылды. Олар мыңдаған жылдар бойы өте құрғақ және қорғалған ортада сақталған. Цюрих университетінде жүргізілген радиокөміртек талдауы тұқымдардың б.з.д. 155–64 жылдар аралығында болғанын растады. Тұқымдар 40 жыл бойы Рамат-Гандағы Бар-Илан университетінде сақтауға алынды.

Өскіндеу және өсу

Сара Саллон ежелгі тұқымдарды өсіруді ұсынды және Иерусалимдегі Еврей университетінің археологиялық қоймасынан бірнешеуін алуға көндірді. Ол Арава қоршаған ортаны зерттеу институтының тұрақты ауыл шаруашылығы орталығындағы досы Элейн Соловейге осы міндетті жүктеді. 2005 жылы Соловей бірнеше тұқымды өсіруге қол жеткізді, оларды қарапайым сәбилерге арналған бөтелке жылытқышында баяу ылғалдап, содан кейін әдеттегі тыңайтқыш және өсу гормоны ерітіндісімен алдын ала өңдеді. Кейіннен үш тұқым Израильдің оңтүстігіндегі Арабадағы Кетураға отырғызылды. Мафусала 2011 жылдың наурыз айында гүлдеді және ол еркек. 2011 жылдың қарашасына қарай ол биік өсті, оны горшоктан жерге ауыстырды. 2015 жылдың мамыр айына қарай пальма биік болып өсті және тозаң шығара бастады. 2020 жылдың ақпан айына қарай Мафусала 2015 жылға қарай аналық құрма ағаштарын тозаңдау үшін сәтті пайдаланылған тозаң өндірді. 2019 жылға дейін Өлі теңіз аймағынан алынған тридцать екі Яһуда пальмасының тұқымы өсірілді, ал алты жас өсімдік (Адам, Жүніс, Уриел, Боаз, Джудит және Ханна) сақталып қалды. 2020 жылдың ақпан айында Адам және Жүніс екеуі де гүлдер шығарды. Бірнеше көшеттер әйел болғандықтан, Мафусаланың тозаңымен Яһудадағы бір немесе бірнеше әйел пальмаларды тозаңдатуға болатыны күтілуде. 2021 жылдың маусым айына қарай Ханнаның, аналық үлгілердің бірінің, Мафусаламен тозаңдануынан жемістер өсті. Жиналған жемістердің қасиеттері мен қоректік құндылығы зерттелуде. Кибуц Кетурадағы Арава экологиялық зерттеулер институтының ғалымдары Яһуда шөлінде және Масададағы археологиялық қазбалардан табылған тұқымдардан қайта тірілген құрманы ұлпа мәдениеті арқылы көп көлемде өсіріп, оларды коммерциялық егістіктерге отырғызуды жоспарлап отыр.

Генетикалық жағынан туысқан тұқымдар

Үш басқа құрма пальмасының сорттарымен салыстырғанда, генетикалық тесттер бұл өсімдіктің ескі египеттік Хайани сортымен тығыз байланысты екенін көрсетті, оның ДНҚ-сының 19% өзгеше, ал ирактық сортпен (ДНҚ-сының 16% өзгеше). Олардың ортақ тектік атасы болған болуы мүмкін. Яһуда тарихындағы құрметті орнынан бөлек, бұл пальма қазіргі заманғы құрма сорттарына қоршаған ортаға төзімділік және ауруға қарсы тұру сияқты пайдалы қасиеттерді сыйлауы мүмкін.