Кіріспе

Рамоның «Дарданус» операсы – Жан-Филипп Рамоның операсы, либреттосы Шарль Антуан Леклер де Ла Брюэрдің француз тілінде жазылған. Ол пролог пен бес актіден тұратын музыкалық трагедия түрінде құрастырылған. «Дарданус» 1739 жылғы 19 қарашада Париж операсында алғаш рет қойылды, бірақ либреттоның драматургиялық нашарлығына байланысты толыққанды табысқа ие болмады. Осы себепті Рамо мен Ла Брюэр операны қайта өңдеп, 1744 жылы қайта қою үшін соңғы үш актін толығымен жаңартты. «Дарданус» 1760 жылы тағы да сахнаға қойылғанда ғана Рамоның ең ұлы туындыларының бірі ретінде мойынға алды. Алғашқы сюжет Зевс пен Электраның ұлы, троялықтардың атасы – Дарданус туралы әңгімеге негізделген. Алайда, операда Дарданус король Тюкермен соғысады, ол өзінің қызы Ифизені король Антенорға бермек болады. Дарданус пен Ифизе сиқыршы Исменордың араласуы арқасында кездесіп, бір-біріне ғашық болады. Дарданус Тюкердің мемлекетін қиратып жүрген құбыжыққа шабуыл жасап, оны өлтіруге тырысқан Антенордың өмірін сақтап қалады. Тюкер мен Дарданус бітімге келіп, соңғысы Ифизеге үйленеді.

1739 жылғы премьера

Дарданус Рамо мен Жан Батист Луллидің жақтастары арасындағы даудың қызулаған кезінде пайда болды. Рамоның сахналық музыкасы 1733 жылы «Ипполит және Арисия» дебютінен бастап дау тудырды. Оның қарсыластары, «луллистер» деп аталатын консерваторлар, оны Луллидің 17 ғасырдың соңында XIV Людовик патша тұсында қалыптасқан француз операсының дәстүрін жойғаны үшін айыптады. Бірақ олар Париж операсының Рамоға жаңа шығармалар тапсыруын тоқтата алмады. «Ипполитке» 1735 жылы «Les Indes galantes» және 1737 жылы «Castor et Pollux» қойылымдары ілесіп келді. 1739 жылы Опера Рамоға бір емес, екі жаңа партитура жазуды тапсырды: 21 мамырда премьерасы өткен «Les fêtes d’Hébé» опера-балеті және «Дарданус». Бұл дауды одан әрі қыздырып, көптеген луллистер Рамоның сәтсіздікке ұшырауын тіледі. Рамо «Дарданус» музыкасын «Хебе мерекесінен» кейін ғана бастаған болуы мүмкін, сондықтан ол оны бес ай немесе одан да аз уақытта аяқтаған болуы керек. Бастапқыда Вольтер жаңа операның либреттосы ретінде қарастырылғаны туралы мәліметтер бар, бірақ оның дайын мәтіні болмағандықтан, ол Леклер де Ла Брюердің «Дарданусын» пайдалануды ұсынған болуы мүмкін. Ла Брюэр 23 жаста болса да, ол бұрын төрт опера либреттосын жазған, бірақ олардың ешқайсысы да «Дарданус» сияқты ұзын немесе маңызды болған жоқ. Сыншылар бастапқыда «Дарданусқа» өлең сапасы үшін емес, драмалық байланыссыздығы үшін шабуыл жасады. Олар Ла Брюерді драмалық логиканы ескермей, бір-бірімен байланыссыз керемет көріністерді – сиқырлы дұғаларды, арманды сахнаны, монстрдің пайда болуын – біріктіріп, трагедиялық музыка мен опера-балет арасындағы қоспа жасады деп айыптады. Соғысқан елдерден келген екі ғашықтың тағдыры да жақындағы екі трагедиялық музыканың сюжетіне ұқсас: Ройердің «Пирр» (1730) және Монтеклердің «Иепте» (1732). Бірақ Рамо маманы Сильвия Буйсудың сөзіне сәйкес, «Дарданус» осы үлгілермен салыстырғанда кемшіліктері бар, олардың драмалық қарқындылығы мен шынайы трагедиялық соңы жоқ (Пиррда қаһарман әйел өзін-өзі өлтіреді, ал Иептеде титулдық кейіпкердің қызының жарына Құдай жаза береді). «Дарданус» 1739 жылдың 19 қарашасында премьера болып, 26 қойылым көрсетілді. Бұл оның үлкен жетістікке жете алмағанын білдірді, бірақ ол луллистер күткендей толық сәтсіздікке де ұшырамады. Рамо мен Ла Брюэр сынға жауап ретінде алғашқы қойылымдар кезінде шығармаға өзгерістер енгізді. «Дарданус» көп ұзамай екі пародиенің нысанасы болды: Шарль Симон Фаварттың «Арлекин Дарданус» (1740 жылдың 14 қаңтарында Comédie Italienne-де премьерасы өткен) және Жан Батист Луи Гресеттің «Жан де Дарданель» (1739 немесе 1740 жылдың белгісіз күні).

1744 жылғы қайта қарау

Дарданус премьерасынан кейін бірнеше жыл Рамо жаңа опералар жазбады, бірақ жаңа қойылымдар үшін өзінің екі ескі партитурасына шағын түзетулер енгізді: Hippolyte et Aricie 1742 жылы және Les Indes galantes 1743 жылы. 1744 жылы Рамо мен Ла Брюэр Дарданусқа қайта оралып, Гипполиттің либреттосын жазған Симон Жозеф Пеллегриннің көмегімен драманы мұқият қайта жаңартысты. Соңғы үш акті толығымен жаңадан жазылды. Қайта жаңартылған нұсқада сюжеті оңайырақ, мистикалық элементтері азайтылған және басты кейіпкерлердің эмоционалдық қақтығыстарына көбірек назар аударылған. Ол 1744 жылғы 23 сәуірде Париж операсында тұңғыш рет қойылды. 1744 жылғы нұсқа 1760 жылғы 15 сәуірде қайта қойылғанға дейін көп назар алмады. Осы жолы көрермендер оны Рамоның ең ұлы туындыларының бірі деп мойындады. Орындаушылар құрамында Софи Арнульд Ифиза рөлінде болды. Рене Мишель Слоцтің 4-ші актідегі декорациялары Пиранезидің танымал «Қайталанбас түрмелер» (Carceri d'invenzione) гравюраларын еске түсірді. Ол 1768 және 1771 жылдары Николас Рене Жоливу либреттосына және Пьер Монтан Бертон музыкасына енгізілген өзгерістермен қайта қойылды. Содан кейін ол 20-ғасырға дейін сахнадан жоғалып кетті, бірақ Николя Франсуа Гильярд 1784 жылы Антонио Сакчинидің «Дарданусы» үшін Ла Брюэрдің либреттосын қайта өңдеді.

Қазіргі жаңғырулар

Дарданус ХХ ғасырда бірнеше рет қойылды: 1907 жылы 26 сәуірде Париждегі Schola Cantorum-да концерттік нұсқада, сондай-ақ сол жылы Дижон операсында. 1934 жылы ол Алжирде сахналады. 1980 жылы Реймонд Леппард Париж операсында 1739 және 1744 жылдарғы партитуралардың өзінің гибридтік нұсқасын дирижерлік етті. Соңында, 1997 және 1998 жылдары Марк Минковски Гренобль, Кан, Ренн және Лион қалаларында концерттік қойылымдар сериясын дирижерлік етті, ол 2000 жылы Deutsche Grammophon жазбасының негізі болды. Америкалық кәсіби тұсаукесер, Чак Хадсон режиссерлік еткен Вольф Трап Опера Компаниясы тарапынан 2003 жылдың шілдесінде Вирджиния штатының маңындағы Вольф Трап Ұлттық сахналық өнер паркінде қойылды. Опера 2005 жылдың қараша-желтоқсан айларында Сиднейде Pinchgut Opera және Antipodes оркестрі тарапынан да сахналады. 2006 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясы да «Дарданус» операсын қойды. Францияда ол 2009 жылдың қазан-қараша айларында Лиль, Кан және Дижон қалаларында қайта жаңғыртылды, дирижерлік еткен Эммануэль Хайм, режиссерлік еткен Клод Бухвальд. 2015 жылдың сәуірінде Бордо ұлттық операсы Рафаэль Пишон жетекшілігімен Пигмалион ансамблімен 1739 жылғы нұсқаны Бордоның Үлкен театрында орындады, ал келесі жылы Harmonia Mundi бұл қойылымды видеода жариялады. Англияда 1744 жылғы нұсқаның тұңғыш қойылымы 6 қазанда 2017 жылы Лондонның Хакни Империя театрында ағылшын гастрольдік операсы арқылы өтті.

Музыка

Қазіргі сыншылар, әдетте, Рамоның замандастарының «Дарданус» драмасының әлсіздігі туралы айтқандарымен келіседі, бірақ музыкалық жағынан оны композитордың ең бай партитураларының бірі деп санайды. Кэтберт Гирдлстоун оны «Les fêtes d’Hébé» операсымен бірге музыкасының сапасы мен әртүрлілігі үшін жоғары бағалады, ал Грэм Садлер 1739 жылғы нұсқаны «музыкалық тұрғыдан алғанда», «күдіссіз, Рамоның ең шабыттанған туындыларының бірі» деп сипаттады. Бұл пікірлер 18 ғасылдың сыншыларының «Оркестрде үш сағат бойы ешкімнің тіпті дем алуға уақыты болмады» деген сөздерін еске түсіреді. 1739 жылғы нұсқадағы кереметтің үш маңызды мысалы (Исменордың сиқыры, арман көру сахнасы және монстр), драманы әлсіреткенімен, Рамоға музыкалық қиялын көрсетуге мүмкіндік берді. 2-ші актіде «Suspends ta brillante carrière» атты ілеспе речитативі бар сиқырлы рәсім көрсетіледі, онда Исменор күннің қозғалысын тоқтатады, тозақ рухтарына билейді, ал сиқыршыларға арналған «Obéis aux lois d’Enfer» атты қорқынышты хор, әр буынға бір нотадан толыққандай гомофониялық болып келеді. Ұйықтаған кейіпкердің аян алған түстерін көрген сахнасы, француз барокко операларында «ұйқы» деп аталатын бұрынғы дәстүрге сүйенеді. Рамо гипнотикалық күйді тудыру үшін ариялар, билер, үштіктер және симфониялар (инструменталды музыка бөлімдері) тізбегін қолданады, бұл «бірден ұйықтауға итермелейді, бесік әні мен ұйқының сезімін береді». Теңіз монстры 1682 жылғы Луллидің «Персей» операсынан бастау алатын дәстүрден шыққан. Рамо осыған ұқсас эпизодты «Ипполит және Ариция» операсының төртінші актісіне енгізген. «Дарданус» операсында ол монстрдің музыкасын, сынған арпеджиоларды қолдана отырып, дауылдың музыкалық бейнесімен – темпестамен біріктіреді. Гирдлстоун бұл картинаны Рамоның «Лес-Индес-галантестегі жер сілкінісімен салыстыруға лайық ең ұзақ созылған дыбыстық суретінің бірі» деп бағалады. 1744 жылғы нұсқадағы ең маңызды жаңа музыка – Дарданустың түрмедегі монологы «Lieux funestes», Рамоның ең танымал арияларының бірі. Ол F минор тонында, обблигато фагондарымен және «соқтығысқан сегізінші және тоғызыншы ноталармен» жазылған, бұл «ауыр қасіреттің» сезімін тудырады. 18 ғасылдың музыка сыншысы Пьер Луи Д’Акин де Шатольон бұл шығарманың вокалды емес, аспаптық тұрғыдан ойластырылғанын және Луллидің эстетикасымен үзілісті білдіретінін байқады: «Сөздерді алып тастаңыз, музыка да азаптың сезімін және қатыгез түрменің қатаңдығын жеткізеді. Ештеңені өзгерте алмайсыз, ештеңе қоса алмайсыз, бәрі өз орнында. Бұл шынайы музыка. Ескі музыка осының көлеңкесі ғана еді».