Кіріспе

Перс-араб жазуындағы қытай жазу жүйесі. Сяоэрцзин жазуы, перс-араб жазуын қолданатын басқа жазу жүйелері сияқты, оңнан солға қарай жазылады. Сяоэрцзин жазу жүйесі араб жазуы негізіндегі жазу жүйелері арасында ерекшелік танытады, себебі барлық дауыстылар – ұзын да, қысқа да – әрқашан араб диакритикалық белгілерімен нақты көрсетіледі. Осылайша, Сяоэрцзин техникалық тұрғыдан алғанда абугида болып табылады, бұл көптеген перс-араб жазуының түрлерінің абджад ретінде жіктелуіне қайшы келеді. Бұл, сондай-ақ, Қытайдағы басқа араб негізіндегі жазу жүйелерінен де ерекшеленеді, мысалы, ұйғыр араб әліпбиі қысқа дауыстыларды көрсету үшін диакритикалық белгілердің орнына толық әріптерді пайдаланады.

Номенклатура

Сяоэржиннің бірыңғай, стандартты аты жоқ. Шаньси, Хэбэй, Хэнань, Шандонг және Шаньсидің шығысында, сондай-ақ Пекин, Тяньцзинь және солтүстік-шығыс провинцияларында бұл жазу Xiǎo'érjīng деп аталады, ал қысқартылғанда Xiǎojīng немесе Xiāojīng болады (соңғы Xiāo жоғарыда аталған аймақтарда "қарап шығу" мағынасын білдіреді). Нинся, Гансу, Ішкі Моңғолия, Цинхай, Батыс Шэньси және солтүстік-батыс провинцияларда бұл жазу Xiǎo'érjǐn деп аталады. Донгсян халқы оны "Донгсян жазуы" немесе "Хуйхуй жазуы" деп, ал Салар халқы "Салар жазуы" деп атайды. Орталық Азия дунгандары араб жазуынан бас тартып, латын және кириллицаға көшуге дейін Сяоэржиннің "Хуй жазуы" деп аталатын түрін қолданған. Белгілі дунган тіл білімі маманы А. Калимовтың сөзіне сәйкес, бұрынғы Кеңес Одағындағы дунгандар бұл жазуды щёҗин (şjoⱬin, 消經) деп атаған.

Шығу тегі

Ислам дінінің 7 ғасырдың ортасынан бастап Тан әулетінің Қытайына келуімен, көптеген араб және парсы тілінде сөйлейтін адамдар Қытайға қоныс аударды. Ғасырлар өткен соң, бұл адамдар жергілікті ханьқытайлармен сіңісіп, бүгінгі Хуэй этносын құрады. Көптеген қытай мұсылман студенттері классикалық араб тілі мен Құранды оқу үшін медреселерге барып білім алды. Осы студенттердің қытай жазуына нашар хабардарлығы болғанмен, сіңісіп, тіл үйренгеннен кейін ауызша сөйлеу тілін жақсырақ меңгергендіктен, олар қытай тілін жазу үшін араб әрпін қолдана бастады. Бұл көбінесе сүрелерді жаттауға көмектесу үшін қытай тілінде жазбалар түрінде жасалды. Бұл әдіс сондай-ақ медреселерде оқыған араб сөздерінің қытай тіліне аудармаларын жазу үшін де пайдаланылды. Осылайша, араб әрпімен қытай тілін жазу жүйесі біртіндеп дамып, белгілі бір деңгейде стандартталды. Қазіргі уақытта Сяоэрцзиннің іздерін көрсететін ең көне артефакт – Сиань қаласындағы тас стела. Стелада араб тілінде Құран аяттары және Сяоэрцзинмен жазылған жазушылардың есімдері жазылған. Стела ислам күнтізбесі бойынша 740 жылы (1339 жылдың 9 шілдесі мен 1340 жылдың 26 маусымы аралығында) жасалды. Кейбір көне Сяоэрцзин қолжазбалары (Дунхуаннан алынған сирек мәтіндермен бірге) Ресей ғылым академиясының Шығыс қолжазбалары институтында, Санкт-Петербург қаласында сақтаулы.

Қолданылуы

Сяоэржинді екі топқа бөлуге болады: "Мәсет жүйесі" және "Күнделікті жүйе". "Мәсет жүйесі" мешіттер мен медреселерде оқушылар мен имамдар қолданатын жүйе. Онда көптеген араб және парсы діни сөздері бар, ал қытай таңбалары қолданылмайды. Бұл жүйе салыстырмалы түрде стандартталған, сондықтан оны толыққанды жазу жүйесі деп санауға болады. "Күнделікті жүйе" білімі жетілмеген адамдардың жеке хаттар мен хат алмасу үшін пайдаланатын жүйе. Көбінесе араб жазуымен бірге қарапайым қытай таңбалары да қолданылады, көбінесе діни емес мәселелер талқыланады, сондықтан араб және парсы сөздері аз болады. Бұл тәсіл әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. Бұл жүйені жазушы өзі ойлап табады, араб және парсы әліпбиін өзінің түсінігімен және өзінің диалектілік айтылуына сәйкес бейімдейді. Көбінесе хатты жіберген және алған адам ғана жазылғанның мағынасын толық түсіне алады, ал басқаларға оқу өте қиын. Қытайдың басқа аймақтарындағы Хуэй мұсылмандарынан өзгеше, Шанси және Гансу провинцияларының солтүстік-батыс мұсылмандары Хан Китабын немесе әдеби қытай тілін білмей, Сяоэржинді қолданды. Сяоэржин қытай тілін пайдалана отырып, шетелдік ислам құжаттарын (мысалы, парсы тіліндегілерді) түсіндіру үшін қолданылды. Сяоэржинді көбінесе қытай таңбаларын оқи алмайтын мұсылмандар қолданды. Әртүрлі факторларға байланысты бұл жүйе толық емес болды. Қытайдың әртүрлі диалектілері Сяоэржинмен әртүрлі бейнелеуді талап етеді. Сяоэржин қытай тіліндегі әртүрлі тонды көрсете алмайды, сондай-ақ сөздің соңғы буындары да ажыратылмайды, мысалы, Сиань мен Сянь. Қытай таңбаларымен салыстырғанда Сяоэржин қытай тілін жазу үшін әлдеқайда қарапайым болды.

Қазіргі қолданысы

Соңғы жылдары Қытай экономикасының өсуі және елдің ауылдық аймақтарындағы қытай әріптерін оқытудың жақсаруына байланысты Сяоэрцзин қолданылуы құлдырауға жақын. Қытай әріптері, пиньинмен бірге, Сяоэрцзиннің орнын басып алды. 1980 жылдардың ортасынан бері Қытайда және одан тыс жерлерде Сяоэрцзинге қатысты көптеген ғылыми зерттеулер жүргізілді. Орындықта зерттеулер жүргізілді және Сяоэрцзин қолданушыларымен сұхбаттасулар өтті. Зерттеушілер Сяоэрцзиннің жазба және баспа материалдарын жинады, олардың ең толық жиынтығы Нанкин университетінде сақталады. Жапонияда Сяоэрцзинге қатысты жобаға жетекшілік етілуде. Сяоэрцзинмен кітаптар басылады. Араб тіліндегі Құранда әйелдерге оқуға көмектесу үшін Сяоэрцзин түсіндірмелері қолданылады. Сяоэрцзин түсіндірме ретінде қолданылғанда, белгілі бір терминдерді түсіндіру үшін пайдаланылады. Сяоэрцзин қытай тіліндегі Құранды жазу үшін де қолданылады. Дачанг хуэй имамы Ма Чжэнву қытай тіліне Құран аудармасын, қытай әріптері мен Сяоэрцзиннің көмегімен жазды.

Әліпби

Сяоэржиннің 31 әрпі бар, оның 4-і дауысты үндіктерді көрсетеді. Бұл 31 әріптің 28-і араб тілінен, 4-і парсы тілінен алынған, сондай-ақ 2 өзгертілген әріп пен Сяоэржиннің өзіне ғана тән 1 қосымша әріптен тұрады.