Кіріспе

Козет – Виктор Гюгоның 1862 жылы жазылған «Көңілсіздер» романының және осы оқиғаның театр, кино және теледидардағы көптеген бейімдемелеріндегі ойдан туған кейіпкер. Оның шын есімі – Евфрасия, ол тек қысқаша айтылады. Әкесі тастап кеткен, үйленбеген анасының жетім қызы болғандықтан, Гюго оған тегін бермейді. Роман барысында ол кейде Урсула, Ларк немесе Мадемуазель Лануар деп жаңылыс жатады. Ол Фантиннің қызы, ол оны Тенардиерлерге тастап кетеді, олар оны пайдаланады және зорлық-зомбылыққа ұшыратады. Жан Вальжан Козетті құтқарып, өз қызындай өсіреді, ол монастырь мектебінде тәрбиеленеді. Ол жас заңгер Мариус Понтмерсиге ғашық болады. Вальжанның оны қорғауға тырысып, өзінің өткенін жасыруы сюжеттің көп бөлігін құрайды, оған дейін ол «осы баланың өмірден бас тартудан бұрын оны білуге құқығы бар» екенін түсінеді және оның Мариусқа деген махаббатына жол ашады.

Ерте өмір

Евфразия, анасы Козетта деп атаған, Фантина мен Феликс Толомейестің, бай студенттің, заңсыз қызы. Ол Парижде шамамен 1815 жылы туған. Толомей Фантинаны тастап кетеді, ол үш жасар Козетті Тенардиерлерге Монфермельдегі қонақүйінде қалдырады, ал өзі Монтрейль-сюр-Мер қаласында жұмыс істеп, оларға оған қарау үшін ақы төлейді. Фантинаның білмеушілігіне қарамастан, Тенардиерлер Козетті өз қамқорлығында ұстағанда зәбірлейді. Оларды ұрып-соғып, аштан өлтіріп, қонақүйде ауыр жұмыстарға мәжбүрлейді. Тенардиерлердің қамқорлығында ол "жуан және сұрғылт" деп сипатталады, киімдері жыртық, қолында суық тигеннен пайда болған ісінулер, сондай-ақ көкшіл іздер мен қызарған тері бар. Оны қыста жалаң аяқ жүруге мәжбүрлейді. Сондай-ақ, оның "барлық денесі қорқыныштан дірілдеген" делінеді. Фантина ауруханада жатқанда, Монтрейль-сюр-Мер қаласының мэрі – Жан Вальжан, өзінің бұрын сотталған қылмыскер екенін жасыру үшін "Мадлен" есімімен танысады, Козетті өзіне алуға уәде береді. Фантина қызын көре алмай қайтыс болса да, Вальжан жас қызға қамқорлық жасауға бел буады. Рождество қарсаңында Монфермельге келгенде, Вальжан Козетті су көтеріп әкеліп жатқанын көріп, оны қонақүйге ертіп барады. Онда ол Тенардиерлердің оған жасаған зұлымдықтарын, сондай-ақ олардың қыздары Эпонин мен Азельманың беймезгілігін көреді. Вальжан қонақүйден шығып, Козетке сыйлық ретінде қымбат жаңа қуыршақпен оралады. Басында тартынған Козет оны қуана қабылдайды, бұл Тенардиерді ашуландырады, ал Эпонин мен Азельма қызғанышпен қарап қалады. Келесі күні, Рождество күні, Вальжан Тенардиерлерге Козетті өзімен алып кетуге келгенін айтады. Мадам Тенардье бірден келіседі, бірақ Тенардье Козетке деген құрметін білдіріп, мақұл болмағандай көрінеді. Вальжан Фантинаның қарызы үшін 1500 франк төлейді де, Козетпен бірге кетеді. Тенардье Вальжаннан көбірек ақша алуға тырысып, ойын өзгерткенін айтады және Козетті қайтарып алғысы келетінін білдіреді, Козеттің анасы оны өзіне тапсырғанын және анасынан хатсыз оны жібермейтінін мәлімдейді. Вальжан оған келісіп, Фантина қол қойған хатты береді. Содан кейін Тенардье Вальжанға Козетті қайтаруға немесе мың алтын монета төлеуге бұйрық беруге тырысады, бірақ Вальжан оны елемей, Козетпен бірге кетеді.

Париж

Вальжан Козетті Парижге алып кетеді, олар Горбо үйінде тұрады; Вальжан оның білімін бастайды. Инспектор Жавер Вальжанның қайда екенін білгенде, олар Козетпен бірге қашып кетеді. Вальжан қабырғадан асып түсіп, олар монастырға жалғастырылған бақшада табады. Бағбан Фушелевент Вальжанды көп жыл бұрын құтқарып қалған адам деп таниды және оларды баспанаға алуға келіседі. Вальжан Фушелевенттің інісі ретінде таныстырып, Козеттің әкесі екенін айтады. Олар монастырда көп жыл бойы бейбіт өмір сүреді, Вальжан Фушелевентпен жұмыс істейді, ал Козет монастырлық мектепке қатысады. Уақыт өте келе, ол монастырға келгенге дейінгі балалық шағын есіне түсірмейтіндей болады. Козет өскен сайын, әдемі және дені сау, қоңыр шашы, сұлу көздері, қызғылт ерекшелігі, ақшыл терісі және жарқын күлкісімен, Вальжан оған сыртқы әлемді таныстырмастан монастырға кесір берудің әділетсіз екенін түсінеді. Кейінірек Козет балалық шағын еске түсіреді – ешқашан танымаған анасы үшін дұға етеді; екі жаман Тенардиерлер және оларға "Парижден өте алыс" бір жерден су әкеп беру. Сол тарауда ол Вальжаннан анасы туралы сұрайды, бірақ ол оның сұрағына жауап бермейді. Козет түсінде анасын періште ретінде көреді, анасының қасиетті болғанын айтады. Вальжан: "Шейіттік арқылы", - деп жауап береді.

Мариус Понтмерсимен қарым-қатынасы

Мариус Козетті алғаш рет Люксембург бағында көреді. Ол он төрт жаста, және жаңа ғана монастырьдан шыққан, сондықтан ол оған аз көңіл бөледі. Бірнеше айдан кейін Мариус оны байқап, өте әдемі қызға айналғандығын көреді. Көп ұзамай Козетта мен Мариус бір-біріне көз тастап, ғашық болады. Вальжан олардың қозғалысына қаншалықты мұқият екеніне назар аударады. Мариустың үйлеріне келіп, олар туралы сұрастырғанын білгенде, ол тез Козетпен бірге жасырын мекен-жайға көшеді. Мариус Козетті тағы да Байқайды, ол және Вальжан Тенардьелерге жасаған қайырымдылық сапар кезінде Горбо үйінде, Мариустың тікелей көршісінде. Ол Эпониннен оның мекенжайын іздеуді сұрайды, ал ол қарсылық білдіре отырып келіседі. Көп аптадан кейін Эпонин Мариусты қуанту үшін Козеттің жаңа мекенжайына апарады. Мариус Козетті бірнеше түн бойы бақылайды, содан кейін оған жақындайды. Козетта мен Мариус бақшада кездескенде, олар бір-біріне махаббатын мойындап, алғашқы өбісуін бөлісіп, өздерін таныстырады. Олар жасырын кездесулерін жалғастырды. Эпонин Тенардье, Патрон Минет және Брюжонның Вальжан мен Козеттің үйін тонауына жол бермейді. Сол түні Козетта Мариусқа Вальжанмен бірге жақын арада Англияға баратынын айтады. Бұл жаңалық екеуін де күйретеді, өйткені бұл олардың қарым-қатынасының аяқталуын білдіреді. Мариус бұл мәселені шешу үшін әкесінен ақша мен үйлену рұқсатын алуға тырысады. Әкелері "Оны сүйіктім етіп ал" деген ұсынысынан туындаған қызу дау-дамайға айналады да, Мариус дау-дамаймен сыртқа шығады. Келесі күні Эпонин (қазір ұл болып киінген) Вальжанды Марс алаңында бір бөгетте тауып, оған "қозғалыңыз" деп жазған хат жібереді. Вальжан бұл туралы бірнеше күн бойы қорқып ойлайды, содан кейін Козетке басқа үйіне көшетіндерін және бір аптадан кейін Англияда болатынын хабарлайды. Козетт бұл ақпаратты Мариусқа дереу хатпен жібереді. Ол Эпонинді қақпадан көріп, "жұмыскерден" хатты Мариусқа жеткізуді сұрайды. Эпонин хатты қабылдап алады, бірақ оны жеткізбейді. Бірнеше түннен кейін Эпонин Мариусты бірге өлеміз деген үмітпен баррикадаға алып барады. Өлімге ұшырағаннан кейін Эпонин мұны Мариусқа айтып, ол өлер алдында Козеттаның хатын береді. Мариус Козетке қоштасу хат жазады, оны Гаврош Вальжанға жеткізеді. Вальжан Мариустың қоштасу хатын оқып, Мариусты баррикадаға ертіп кетуге шешім қабылдайды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Мариустың ессіз денесін канализация арқылы алып өтеді. Мариусты ағынды шөлдің құм қиыршықтары арқылы сүйрегеннен кейін, Вальжан ақыры Мариусты ағынды шөлден тірі алып шығады. Оны үкіметтік кілті бар және оны танымайтын, тек Мариусты өлтірген кісі өлтіруші деп санайтын Тенардье шығарып салады. Шығыста ол Тенардьеді соңынан қуып келген Жавертпен кездеседі және оны ұстауға үмітпен шығысты бақылап отырды. Жаверт Вальжанға Мариусты бабасының үйіне қайтаруға көмектеседі, ал Вальжан үйге әкелуді сұрайды. Жавер оған рұқсат береді, ал Вальжан терезеден сыртқа қараса, Жавер жоқ. Кейіннен Вальжанның Жаверттің өмірін сақтап қалуы моральдық парадокс туғызғанын және Жаверттің Сейнге секіріп, өз-өзіне қол жұмсағанын білді. Мариус жарақаттан алты ай бойы айыққаннан кейін Козеттамен қайта қосылады.

Той және одан кейінгі кезең

1833 жылғы 16 ақпанда Мариус пен Козетт үйленеді. Ертесі күні Вальжан Мариусқа өзінің қылмыстық өткені туралы айтады. Мариус одан өзі мен Козеттен алыс тұруын сұрайды. Одан кейін Вальжанға әр кешке Козетті көруге рұқсат береді, бірақ Вальжан келмейтінше, осы кездесулерді одан сайын қиындатады. Вальжанның мінез-құлқына күмән келтіріп, Козеттің ақшасының нақты қайдан келгенін білуге тырысса, Вальжан өмір сүруге деген құштарлығын жоғалтады және төсекке жатып қалады. Мариус Тенардьеден өмірін Вальжанға қарызды екенін естігенде, Мариус пен Козет Вальжанға барады, оны өлім төсегінде тауып, онымен татуласады. Мариус бақылап тұрғанда, Вальжан Козетке анасы Фантинаның тарихын және оның қалай оның қамқоршысы болғанын айтады. Вальжан бейбіт түрде қайтыс болады.

Қасиетті рөл

Сыншылар Козетті көбінесе мәндісіз кейіпкер деп санайды, ол басқалардың өмірінде атқаратын рөлінен өзге, дербес мінезі жоқ: Тенардиерлер үшін – зорлық-зомбылыққа ұшыраған, әлсіз бала; Фантин мен Вальжан үшін – қорғауға тиіс қыз; ал Мариус үшін – табыну нысаны. Стефани Барбе Хаммер былай деп жазады: "Әкелік қамқорлық рөлін атқарғаннан кейін Козет үнсіз, әдемі шифрға айналады". Ол зұлым кейіпкерлер үшін қызғаныш пен жек көру нысаны болып да танылады, бірақ керісінше. Кэтрин М. Гроссман атап өткендей, ол Хьюгоның зұлымдарына тән "адамзатқа деген жек көруді" оятады. Мадам Тенардье өскен Козеттің "өмірге жақын, жарқын жас әйелге" айналғанын көргенде, тікелей сезімімен: "Оның ішегін жыртып тастағым келеді" дейді. Козеттің бейнесінде жыныстық белгілердің жоқтығы да көрінеді. Марио Варгас Льоса оның Мариуспен қарым-қатынасы туралы: "Енді олардың арасындағы махаббат мүлдем рухани; қарым-қатынас сезімге толы болу үшін, жыныстық құштарлық хирургиялық жолмен жойылған". Той алдында жастар бір рет сүйіседі, бірақ ол қайталанбайды, себебі баяндаушы айтқандай, Мариус та, Козет те тәндік құштарлықтың бар екенін білмеген. Осы екі ізгі жастың арасындағы әңгімелер де олардың махаббаттық мінез-құлқы сияқты нақты емес. Сондықтан, екі ғашықтың әңгімелесетін эпизодтары – романның ең жасанды сәттері. Дегенмен, символизм мен метафораға толы роман болғандықтан, Козетті "Кәсіреттер" әлемінде үміттің символы ретінде де қарастыруға болады, ол құғынға ұшырағандардың және зорлық көргендердің қараңғылықтан жарқын болашаққа қадам басуын көрсетеді. Ол романның бірнеше кейіпкерлерін өзінің жағдайын жақсартуға, тіпті сәттілікке жетпесе де, ынталандырады. Сондықтан, оның кешке тавернаны сыпырып жатқан суреті – кітаптың басты идеяларын ең жақсы бейнелейтін сурет ретінде жиі қолданылады және мұқабасында жиі пайда болады. Козетті романның күшті әйел кейіпкері ретінде қарастыруға болады, ол өмірінде бақытқа қол жеткізуді мақсат етеді. Соңында, Мариуспен бірге ол осы мақсатына жетеді. Ол өмір сүрген заманның шектеулерімен ұсталған, бірақ үміт пен нәзік күшпен толы.

Бейімделулер

1862 жылы «Жәбірленушілер» романы жарық көргеннен бері Козеттің кейіпкері әртүрлі медиадағы көптеген бейімделулерге енгізілді, оның ішінде кітаптар, фильмдер, мюзиклдер, пьесалар және ойындар бар. Ең танымал мысалы – 2007 жылғы «Жәбірленушілер: Шожо Козетта» анимесі, онда Вальжандан емес, Козет басты рөлде.