Кіріспе
Жавер (ʒavɛʁ) – Виктор Гюгоның 1862 жылғы «Жәбірленушілер» романындағы ойдан шығарылған кейіпкер және басты қарсыласы. Ол шамамен 1780 жылы туған және 1832 жылғы 7 маусымда қайтыс болған. Бұрын түрме күзетшісі, кейін полиция инспекторы болған оның мінезі заңға сүйенуге бейімділігімен, авторитарлық көзқарасымен және қылмыскерлерге деген қайыршылығымен сипатталады. Романда ол басты кейіпкер Жан Вальжанды соттан босатылғаннан кейін жасаған бұзушылығы мен Пети Гервейс баласынан ұрлық салғаны үшін қуғындайды.
Javert (ʒavɛʁ), no first name given in the source novel, is a fictional character and a main antagonist of Victor Hugo's 1862 novel Les Misérables. He was presumably born in 1780 and died on June 7, 1832. First a prison guard, and then a police inspector, his character is defined by his legalist tendencies, authoritarian worldview, and lack of empathy for criminals of all forms. In the novel, he persecutes the protagonist Jean Valjean after his violation of parole and theft from the child Petit Gervais.
Кейіпкер
Хьюго Жавертті екі "қарапайым" сезімнен тұрады деп жазады, олар – "билікке құрмет" және "көтеріліске жек көру". Жаверттің көзінде "кісі өлтіру, қарақорлық, барлық қылмыстар – тек көтерілістің түрлері ғана". Ол сондай-ақ "мемлекетте лауазым атқаратын әрбір адамды – премьер-министрден бастап ауылдық полицейге дейін, соқыр және терең сеніммен қабылдайды". Ол жаман әдеттерінен аулақ, бірақ кейде тынықтап алады. Оның өмірі – "қиындыққа толы, оқшауланған, өзін-өзі шектеу, және тазалық – ешқандай көңіл көтеру жоқ". Ол – "Батыс әдебиетіндегі ең трагикалық заңгерлердің бірі" және "үлгілі заңгер". Түрмеде дүниеге келген (анасы бақсы, әкесі түрмедегі галереяда қызметкер болған) Жавер өзін "қоғамнан мүлдем шеттетілген сезінеді, ол екі топқа – оған шабуыл жасағандарға және оны қорғағандарға есігін жабады". Ол "өзіне тән богемдік топқа деген басылмайтын жек көрушілік" және "турашылдық, тәртіп және адалдық" негізінде заң қызметкері болады. Ол осы таңдауға соншалықты берілгендіктен, Хьюго былай деп жазады: "Егер әкесі түрмеден қашқанда, тіпті анасы шартты түрде босатылған болса да, оны ұстап берген болар еді. Бұл істі оның өзінің ізгілігінен туған ішкі қанағатпен істеген болар еді". Хьюго Вальжан кейіпкерін жасауда Видоктың өмірін де пайдаланған. Роман барысында Хьюго Жавертті "мәрмәр хабаршы, Видоктағы Брут" деп сипаттайды.
Бірінші бөлік: Фантина
Жавер тұтқын Жан Вальжанмен алғаш рет Тулон бағында күзетшінің көмекшісі ретінде танысады. Көп жылдар өткен соң, 1823 жылы Вальжан Мсье Мадлен деген атпен өмір сүріп, Монтрейль-сюр-Мер деп аталатын шағын қаланың мэрі болып қызмет етеді, онда ол сәтті өндіруші. Жавер 1820 жылы жергілікті полиция инспекторы болып қызмет ету үшін келеді. Жавер Мадленнің нағыз кім екеніне күмән келтіреді және ол астына қамалған адамды жүк көтерген арбадан көтеріп, ерекше күш көрсеткенін көргенде оған көз жеткізеді. Мадлен сондай-ақ Жаверді ашуландырады, Фантинді қамауға алуға тырысқанда, көшедегі бекерге жүрген адаммен ұрысқандықтан қамауға алынған бұрынғы қызметкерді босатпайды. Жавер Вальжанды бұрын сотталған қылмыскер ретінде жариялауға шешім қабылдайды, бірақ Париж билігі Шампматие деп танысқан адамды қамауға алғанын біледі, олар оны нағыз Вальжан деп санайды және бірнеше бұрынғы сотталғандар оны Вальжан деп таниды. Күмәнді Жавер Аррасқа Шампматиеге барады және оның нағыз Вальжан екеніне көз жеткізеді. Ол қайтып келіп, Мадленге келіп, оны полиция қызметінен босатуын сұрайды, өйткені ол "магистратқа деген құрметсіздік жасады, және де өте ауыр түрде" Мадленге күдікпен қарады. Ол Мадленге былай дейді: "Сендер менің отставкаға кетуім керек дейсіздер, бірақ бұл жеткіліксіз. Өзіңнен бас тарту – ар-ұяқтылық. Мен өз міндетімді орындамадым, мені жазалау керек, мені қызметтен шығару керек". Ол өзін ұзақ айыптайды – "Егер мен өзімді қатаң ұстамасам, жасаған барлық әділдігім әділетсіздікке айналар еді" – және босатуды сұрайды. Мадлен/Вальжан Аррасқа сотқа барып, өзінің кім екенін ашады және Шампматиені құтқарады. Ол Монтрейль-сюр-Мерге оралады, онда Жавер келесі күні таңертең Фантинді ауруханада жатқан кезде тұтқындайды. Вальжан Фантиндің қызы Козетті әкелу үшін үш күн сұрайды, бірақ Жавер оның өтінішін қабылдамайды. Вальжан қалалық түрмеден қашып кетеді, кейін қайтадан тұтқындалып, галереяларға қайтарылады, бірақ бірнеше айдан кейін қашып кетеді, бірақ билік оның суға батып кеткенін ойлайды.
Екінші бөлім: Козетта
Жаверт астанада инспектор болып жұмысқа алынады. Жавер Вальжанның болжамды өлімі туралы хабарды одан көп ұзамай естійді (ол соңғы рет қашқанда осыны қойған еді). 1824 жылдың басында Жаверт бір баланың ұрлануы туралы естиді: оны тәрбиелеп отырған жұбайдан асырап алынған қыз. Ол оқиғаның Монфермейде болғанын естігенде (Вальжан сол жерге жетуге тырысқанда ұсталған), ол Тенардьелерге барады. Бірақ Тенардье полиция ісіне араласуға құштар емес, Жаверге қызды атасы алып кеткенін және ол кісінің паспортын көргенін айтады. Сол жылдың наурыз айында Жаверт "садақа беретін кедей" деген атпен танымал адам туралы естиді. Оған қызыққан ол, сол адамды Горбо үйінің қарапайым үйінен тауып, Жан Вальжан екенін таниды. Вальжан Козеттамен қашуға тырысқанда, Жаверт оларды тікелей жолға шығарғандай қуып жетеді. Вальжан монастырьдің тас қабырғасынан асып өтіп, Козеттаны арқанмен жоғары көтереді.
Үшінші бөлім: Мариус
1832 жылы Жавер полиция жасағын басқарып, Парижді жылдар бойы қорқытып келген Патрон Минет тобын ұстау кезінде Вальжанмен қайтадан кездеседі. Мейманханасын жоғалтқан Тенардиерлер енді Горбо үйінде тұрып, сол топпен байланыста болады. Жавердің білмейтіні, Тенардиерлер мен Патрон Минет ақша талап етпекші болған құрметті қарт кісі – Жан Вальжан еді. Мариус Вальжанды ұстау жоспарларын естіп, полицияға осы қылмыс туралы хабарлайды, содан кейін инспектор Жавертпен танысады, ол оған құрылғанда белгі беру үшін екі тапанша береді. Жавер Вальжанды топтан құтқарып алғанда оны тануға үлкермейді, бірақ Вальжан Жавертті дер кезінде таниды және қақтығыс болған шатырдың терезесінен қашып құтылады.
Төртінші бөлім: Сент-Дени
1832 жылғы маусым көтерілісі кезінде Жавер революционерлер туралы ақпарат жинау үшін жасырын жұмыс істеп, олардың бір тобына Шанверри көшесіне орнатылған бөгетте қосылады. Гаврош, көшедегі бала, оны полиция қызметкері ретінде таниды және оны айыптайды. Олар оның үстінен екі шыны бөліктерінің арасына жабыстырылған шағын дөңгелек карточканы табады, оның бір жағында Францияның қару-жарағы бар, ойып жазылған және мына ұранымен: Бақылау және қырағылық, ал екінші жағында мына жазба: "ЖАВЕРТ, полиция инспекторы, жасы елу екі", және сол күнгі полиция префектісінің қолы, М. Гиске. Революционерлер оны тұтқындап қояды. Вальжан асырап алған қызының сүйіктісі Мариусты табу ниетімен баррикада пайда болған кезде, Жаверт екеуі бір-бірін таниды. Вальжан баррикаданы сарбаздар мен ұлттық ұланнан қорғағаны үшін сыйақы ретінде Жаверді өлтіруге рұқсат беруді сұрайды. Көтерілістің басшысы Энжольрас келіседі, ал Вальжан Жавертті бөгеттен алып шығып, шетке қарай шығады. Сол жерде Вальжан Жавертті өлтірудің орнына оның бұғауларын кесіп, өзін құтқару үшін қашуды сұрайды. Ол Жавертке өзінің мекенжайын береді, егер ол көтерілістен аман қалса. Содан соң Вальжан көкке бір рет оқ атып, баррикадаға қайта оралады да, барлығына полиция қызметкерінің өлгенін айтады. Әскер баррикадаға шабуыл жасағанда, Вальжан ауыр жарақат алған Мариусты ұстап алады және канализацияға түседі, онда ол Мариусты иығына көтеріп, шығуды табудан үмітсіз. Бақыт оған Тенардьемен бетпе-бет кездеседі, ол оны қараңғылық пен шұңқырдың саздарында танымайды. Тенардье Вальжанды жас жігітті құдыққа тастап кеткен қарақшы деп санайды және егер Вальжан Мариустың денесінен табылған олжаны екіге бөлесе, оны канализациядан шығаруға ұсыныс жасайды. Вальжан оған ақша төлейді, ал Тенардье оған ұрланған үкімет берген кілтпен кәріздің тесігін ашады. Бірақ ол көп ұзамай - ақ құдықтан шыққанына қуанады. Вальжан өзін биік тұлға бақылап отырғанын байқайды, ол Жавер екені белгілі болады. Вальжан өзінің берілуге дайын екенін қайталайды, бірақ Жаверттен жараланған баланы қауіпсіз жерге жеткізуге көмектесуін сұрайды. Олар Вальжанның үйіне барады, ал Жавер Вальжанның төменгі қабатқа қайтып келуін күтетінін айтады. Алайда Вальжан терезеден сыртқа қараса, Жавер жоқ. Жавер эмоциялық күйзелісте көшеде жүріп, оның санасы Вальжанның жылдар бойы қатыгез бұрынғы сотталған ретінде жасаған бейнесін оның баррикадалардағы мейірімділік әрекеттерімен үйлестіре алмайды. Жавердің Вальжанды босатып жібергені де, тұтқындағаны да ақтала алмайды. Жавер өмірінде алғаш рет заңға сай әрекет ете алмай, әдепсіздікке барады, керісінше. Жавер бұл дилеммаға шешім таба алмайды және Вальжанның бір мезгілде қылмыскер де, жақсы адам да болғанын түсінуден қорқады - бұл оның этикалық жүйесіндегі терең кемшіліктерді ашатын және оған жоғары моральдық жүйенің бар екенін білдіреді. Ол өзін шешудің жалғыз жолы - өлім деп санайды және полиция префектіне Консьержериядағы қателіктерге қатысты қысқаша хат қалдырғаннан кейін, өзін Сена өзеніне батырып алады.
Бейімделулер
1862 жылы «Қайғылылар» романы жарық көргеннен бері Жавер кейіпкері роман негізінде жасалған көптеген медиа түрлерінде – кітаптарда, фильмдерде, мюзиклдерде, пьесаларда, ойындарда және веб-комикстерде – көптеген бейімделулерде пайда болды.
Музыкалық
Атасымен аттас мюзикл сахнасында Жаверт – басты кейіпкер. Оның мінезі мен сюжеттегі рөлі көбінесе өзгермеген, ол басты қарсыласы болып қала береді. Оның партиясы бас-баритон немесе баритон партиясы саналады. Ол 19 ғасырдың ортасындағы француз полициясының кейпіндегі стандартты костюм киеді. Роджер Аллам оны Лондонның түпнұсқалық қойылымында, ал Терренс Манн – «Көңілсіздер» Бродвейдің түпнұсқалық құрамында ойнады. Итан Фримен Жаверттің ішкі ауыртпалығын және Вальжанға деген эмоционалды байланысын ерекше көрсетті. Филип Куаст 1995 жылғы 10 жылдық мерекелік концертте осы рөлді ойнады. 2010 жылғы 25 жылдық мерекелік концертте бұл рөлді танымал бродвей актері Норм Льюис сомдады. Рассел Кроу 2012 жылғы «Көңілсіздер» фильмінде полиция қызметкерінің рөлін ойнады. Осы кейіпкерді сомдағандардың қатарында: Брэдли Джейден, Майкл Болл, Эрл Карпентер, Клайв Картер, Роберт Куччоли, Энтони Кривелли, Хэдли Фрейзер, Шулер Хенсли, Брайан Стокс Митчелл, Уилл Свенсон, Хейден Ти, Дэвид Такстон, Чак Вагнер және Роберт Вестенберг.