Кіріспе

"Қайғылылар" романының кейіпкері Мариус Понтмерси (maʁjys pɔ̃mɛʁsi) – Виктор Гюгоның 1862 жылғы "Қайғылылар" романының маңызды басты кейіпкерлерінің бірі. Ол жас студент және Козетке күйеу болуға ниетті жігіт. Козеттің өзінен кетіп қалғанына сеніп, өлуге шешім қабылдаған ол 1832 жылғы маусым көтерілісіне қатысқан "ABC достары" революциялық бірлестігіне қосылады, бірақ ол олармен байланыста болғанымен, толыққанды мүшесі емес. Шайқаста өлімге бет қаратқан ол Жан Вальжанның арқасында құтырылады, содан кейін Вальжан өзінің қызындай баққан Козетке үйленеді.

Мариус пен әкесі

Мариус алғаш рет пайда болған кезде ол бай және монархист әкесі, месье Гилленормандтың үйінде тұрады. Өмірі бойы оған әкесі (Георж Понмерси, Наполеонның полковнигі) оны Гилленормандқа тастап кеткені айтылып келген. Мариус он жетіге толғаннан кейін, ауру жатқан әкесінің қасына жіберіледі. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін ғана жетеді. Әкесі Мариусқа хат қалдырып, Тенардиерге бар күшімен көмектесуді өтінеді, себебі полковник Тенардиердің Ватерлоо шайқасында өмірін сақтап қалғанына сенген. Мариус шіркеуге бара жатқанда, шіркеудің қараушысы Мабеуф оған әкесінің Гилленормандпен жасасқан келісімді бұзбау үшін, бағананың артына жасырынып, үнемі миссаға қатысқанын айтады. Мариус әкесі туралы ресми әскери тарихтардан іздеуге кіріседі және оның Наполеон армиясының ерліктерімен марапатталған ветераны екенін, Наполеон оны барон және полковник қылып тағайындағанын (бірақ қазіргі үкімет барондық атағын да, полковник шені де мойындамайды) білгеннен кейін, әкесіне деген құрметі артады. Одан соң, әкесімен ұрысқаннан кейін Мариус үйден шығып кетеді және отбасының қаржылық көмегін қабылдамайды. Әкесі Мариусқа ақша жіберу үшін әпкесіне тапсырма береді, бірақ Мариус оны әрқашан қайтарып береді.

АБС-тің достары

Мариус Курферакпен кездеседі, ол оны республикалық революцияға ұмтылған саяси топ – «ABC достары» қоғамымен таныстырады. Мариустың бонапартистік нанымы бірден топ мүшелерінің республикалық көзқарастарымен қақтығысады. Дегенмен, Мариус олармен жақсы қарым-қатынаста сақтайды, әсіресе Курферакпен, ол біраз уақыт оның үйінде тұрады. "Бірнеше күннің ішінде", - деп жазады Гюго, "Мариус Курферактың досы болды. Курферактың қасында Мариус еркін тыныс алатын, оған жаңа сезім болды". Мариус кедейлікке батып, барлық қиындықтарға қарамастан, оқуын аяқтап, белгілі заңгер болады. Курферактың кеңесімен, ол неміс және ағылшын тілдерін үйреніп, француз тіліне қолжазбаларды аударатын баспаханада жұмыс істейді.

Жан Вальжан мен Козет

Мариус Люксембург бағында үнемі серуендеп тұрады, онда ол Козетта мен Жан Вальжанды жиі көреді, бірақ оларға көп көңіл бөлмейді. Люксембург бағында алты ай бойы серуендегеннен кейін, ол Козеттің тез арада бойжеткен қызға айналып, оған ғашық болғанын көреді. Ол күнде кітап оқып отырғандай болып, оны көру үшін келіп тұрады. Соңында Мариус Вальжан мен Козетті үйіне дейін ертіп барады, онда олардың есік күзетшісінен Козет туралы сұрайды. Вальжан бұл туралы біліп, Мариус полиция инспекторы Жаверге жұмыс істейтін тыңшы деп ойлап, сол аптада көшіп кетеді.

Эпонин

Козетті бірнеше айдан бері көрмеген және оның қайда кеткенін білмейтін Мариус оны табуға тырысып, мазасыздыққа толады. Ақпан айының басында ол полициядан қашып жүрген Эпонин мен Азельма Тенардиерді кездестіреді. Ол қыздардың тастап кеткен конвертін тауып алады. Пәтеріне оралғанда, конверт ішіндегі төрт хатты қарап, олардың барлығы бір қолжазбамен, бірдей қателермен жазылған, бірақ әртүрлі оқиғалар мен қолтаңбалармен, көмек сұраған жалған хаттар екенін түсінеді. Келесі күні Эпонин Мариусқа келіп, хат беріп, ақша сұрайды. Ол хатты оқыған соң, бұл да кеше оқыған хаттардың бірі екенін таниды. Эпонин Мариусқа өзінің сауатты екенін дәлелдейді және Мариусқа оның әдемі екенін айтады. Мариус оған хаттарды қайтарып береді, ол қуана қабылдайды. Оған аянып, Мариус соңғы бес франкін береді.

Горбо үйіндегі шабуыл

Мариус оның отбасы, Жондреттер (олар көршілері) туралы қызығушылық таныта бастайды. Қабырғадағы жарықтан қарап, Мариус Жан Вальжан мен Козеттің Жондретпен отбасына ақша қайтару туралы әңгімелесіп жатқанын көреді. Мариус Эпониннен Вальжан мен Козеттің мекенжайын табуды сұрайды. Ол оған: "Егер мұны істесең, қалағаныңды беремін", - дейді. Ол кеткен соң Мариус Жондреттің Вальжанды тонау және өлтіру жоспары туралы сөйлескенін естиді. Көңілі қалған Мариус Жавертке барады, ол оған екі мылтық береді және тонау кезінде оқ атуды бұйырады. Вальжан Жондрет үйіне келгенде, Жондрет пен Минет оған шабуыл жасап, байлайды. Жондрет өзінің шын аты Тенардье екенін айтады, бұл Мариусты қатты таңқалдырады. Ол Вальжанның өлімін қаламайды, бірақ Ватерлоо шайқасында әкесін құтқарган адамға адалсыздық жасағысы келмейді. Мариус Тенардьеге сырттан ескертеді, ал Минет терезеден арқан баспалдақ лақтырып, қашуға асығысқанда Жавер араласып, барлығын тұтқындайды, бірақ Вальжан терезеден қашып құтылады. Содан кейін Мариус Горбоу үйінен көшіп кетеді.

Мариус пен Козетта

Мариус Козетті оның сұлулығына ғашық болғаннан кейін іздейді. Ол оның есімі "Урсула" деп ойлайды, өйткені ол оның құлаған қолжазбасынан алады. Ақыры үйінің қайда екенін көріп, жиі келіп тұрады, бірақ сырттағы күзетшіден басқа ешкіммен сөйлеспейді. Бір күні Козет пен Вальжанның кеткенін, күзетшіден сұрап, бірақ олардың қайда кеткенін білмейтін. Мариус оларды күнде көретін, бірақ олар кеткеннен кейін, ол күйзеліске ұшырады. Епонин түрмеден шыққаннан кейін Мариусты іздеп шығады. Ол Козеттің мекенжайын тауып алғанын айтады және оны үйге алып келеді. Мариус бірнеше күн күткеннен кейін Козетке 15 беттік махаббат хаты жазуға шешім қабылдайды, ол оны тас астында жасырынған күйінде табады. Козетт бірден ғашық болады, ал Мариус өзін оның артында тұрған көлеңкелі тұлға ретінде көрсетеді. Олардың ортақ махаббаты алты апта бойы гүлдейді, бірақ Вальжан Козетке бір аптадан кейін Англияға баратынын хабарлағанда, бұл бақытты күйді бұзады. Козетт Мариусқа көшу туралы айтады, бұл жұпқа көп қиындық туғызады. Мариус Гилленормандқа барып, татуласуға тырысады және Козеттамен некеге тұру үшін рұқсат алады. Алайда, Гилленорманд Мариусқа Козетті өзінің сүйіктісі етіп алуға ұсыныс жасағанда, Мариус қорланып, үйден шығып кетеді. Мариус Козеттаның үйіне оралады, бірақ үйдің енді бос екенін көреді. Бір дауыстан (Эпонин) достарының оны Шанверри көшесіне күтіп тұрғанын естіген ол ABC достарының орнатқан бөгетіне барады, олармен бірге өлуге бел буған. Осы кезде Мариус өмір сүрудің қажеті жоқ екенін түсінеді, өйткені Козетта алысқа кетуге тиіс еді.

Баррикада

Епонин, ұл болып киінген, Мариустың өмірін сақтау үшін мылтықтың алдына тұрады. Мариус оларды шамды ұстап, оқ-дәрі бөшкесіне жақындатып, баррикаданы жарытумен қорқытып қуа жөнелтеді. Кейін ол Епониннің денені жерде, қаза болған күйінде табады. Ол Мариусқа баррикадаға баруға өзінің кеңес бергенін және оның өмірін сақтағанын, себебі ол одан бұрын өлуді қалағанын айтады. Сондай-ақ, оған арналған хаты бар екенін де жеткізеді. Ол Мариустен өлімінен кейін маңдайынан сүйіп қоюға уәде беруін сұрайды, ол келіседі. Соңғы тынысымен Эпонин оған деген махаббатын білдіріп, көз жұмады. Ол жасырған хат Козеттен, оның қазір қайда екені және Англияға қашан жол тартатыны туралы хабарлайды. Мариус Козетке жауап хат жазып, ол қайтадан хабарласуға болатын мекенжай қалдырмағандықтан, өзінің уәдесін орындап, оның үшін өлімін беруге дайын екенін айтады. Ол хатты Гаврошке тапсырады, бірақ Гаврош оны Вальжанға жеткізеді. Вальжан ерікті болып киініп, Мариусты іздеу үшін баррикадаға келеді. Вальжанға Жавертті өлімге жіберу міндеті тапсырылады, ал Мариус оның оны өлтіргенін ойлап, кісі өлтіруші деп санайды.

Құтқару

Баррикада құлағанда Мариусқа бас жараларының көптегені тиеді және мойын сүйегіне оқ тиеді. Жан Вальжан оны құтқарып, олар канализация арқылы қашып шығады. Кәріз қақпасына жеткенде Вальжан Тенардьермен кездеседі, ол Вальжан Мариусты өлтірген деп ойлайды және Вальжан Мариустың денесінен ақша берсе қақпаны ашатынын айтады. Тенардье жасырын түрде Мариустың отбасының гербі бар жакетінен бір бөлігін кесіп алады. Жан Вальжан қақпаны ашып, Тенардьерді ұстауға күтіп тұрған Жаверге кездеседі. Вальжан Жаверді Мариусты әкесіне жеткізуге көндіреді.

Той және одан кейінгі оқиғалар

Алты ай бойы қатты қызғаннан кейін Мариус толыққанды есін жиып алады. Гилленорманд Мариусқа Козеттаға үйленуге рұқсат береді, екеуі татуласады. Мариус пен Козетта 1833 жылдың 16 ақпанында үйленеді, үйлену күні қуанышпен өткен. Тойдан кейін Вальжан Мариусқа келіп, өзінің өткені туралы айтады. Вальжанның әрекетінен қорқып, ол Вальжанның енді Козеттаны көрмеуі дұрыс екенімен келіседі. Вальжан Козеттадан түңгі уақытта бір рет кездесуге рұқсат сұрайды, Мариус оған рұқсат береді. Мариус Вальжанды қылмыскер деп санайды және оны Козеттаның өмірінен ақырындап шеттетеді. Мариус Козеттаның ақшасының нақты қандай жолмен келгенін сырқатымен іздесе, Вальжан өмір сүруге деген құштарлығын жоғалтады. Бірнеше аптадан кейін, Тенардье Барон Гилленормандты көру үшін Мариус тұратын жерге келіп, Вальжанды шантаж етуге тырысады. Мариус Тенардьенің мақсатын біліп, не қалағанын сұрайды. Тенардье әңгіме барысында Вальжанның барлық ақшасын адал еңбекпен тапқанын және Жавердің өз-өзіне қол жұмсағанын айтады – Вальжан Жаверді өлтірмеген. Тенардье Мариусты Вальжанның кісі өлтіруші екеніне көндіруге тырысып, Вальжанның "құрбанынан" алынған пальтоның бөлігін дәлел ретінде көрсетеді. Мариус сақтап келген қанға толы пальтосын шығарып, матаның бөлігін өзі баррикадада киген пальтоға сәйкестіріп, Вальжанның өлтірген адамы – өзі екенін жариялайды. Содан кейін ол Тенардьеге әкесінің өлімі үшін үлкен сома ақша береді және оған Франциядан Америкаға кетуді бұйырады. Вальжанның адал адам екенін және Мариусқа өмір сыйлағанын түсінген Мариус пен Козетта Вальжанмен татуласуға асығады. Олар Вальжанға келіп, кешірім сұрайды, ал ол оларды кешіреді. Ауыр сырқаттан кейін, Вальжан Козеттаны той күнінде бір соңғы рет көруді қалайды және одан кейін бірнеше минуттан соң көз жұмады.

Музыкалық

Мариус – сол аттас роман негізіндегі сахналық мюзиклдегі басты кейіпкер. Оның рөліне жоғары баритон немесе тенор дауысы ең жақсы сай келеді.

Музыкалық айырмашылықтар

Мюзиклдегі Мариустың рөлі айқын түрде өзгеше. Мюзикл Тенардье мен Мариустың әкесіне қатысты қосымша сюжетті жояды. Мюзиклде Эпонин мен Мариус жақын дос болып көрінеді, ал ол оның өліміне шын жүректен қайғырып, қатты күйзеледі; ал романда Мариус оған көп мән бермейді, дегенмен ол романда оған әдепті және өлген кезде оның жағдайына алаңдайды. Мариустың әкесі М. Гилленорманд түпнұсқа француздық қойылымда көрсетілген, бірақ кейіннен мюзиклден алынып тасталды, сондай-ақ Мариустың балалық шағы да жойылды. Романда Мариус баррикадаға келгенге дейін ABC достарымен тығыз байланыста болмайды. Мюзиклде Мариус осы қоғамның белсенді мүшесі болып көрінеді. Романда Мариустың студенттер арасындағы ең жақын досы Курферак. Мюзиклде ол Энжольрасқа жақынрақ көрінеді, бірақ басқалармен де достық қарым-қатынаста болады. Мариустың саяси көзқарастары романда маңызды рөл атқарады, онда ол Бонапартист, бұл ABC достарымен арадағы келіспеушіліктердің себебі. Мариустың Козеттамен махаббаты жылдам дамиды, ол Козеттаны көріп, онымен танысып, бір күні ішінде баррикадаға кетуге дайындалады. Романда Козетке деген сезімі біртіндеп қалыптасады және оны қайта тапқанға дейін шамамен алты ай бойы одан ажырап жүреді. Мюзиклде Мариустың Горбо үйінде тұрғаны туралы еске салынбаған, ал Жондереттерді тыңдаған эпизод та жойылған. Мюзиклде Вальжан Мариусқа өзінің бұрынғы сотталған адам екенін және оларды тойда ұялтпау үшін кетіп қалу керектігін айтады. Мариус оның жасырын сырына қатты таңғалып, бірақ Вальжан Козетта үшін көп жасағанын және оның кенеттен кетуі оны қиын жағдайға түсіретінін білген соң, Вальжанды қалуға көндіруге тырысады. Ақырында, ол Вальжанның шешімін өкінішпен қабылдайды және оның Козеттаға ешқашан бұл туралы айтпауын сұрауымен келіседі. Романда Мариус өте епті және қатыгез, Вальжан Козетті де, өзін де ұялтады деп айтып, оған әр түнде Козетпен бірге болуға рұқсат береді. Мюзиклде Мариус пен Козетт үйленгеннен кейін денсаулығы нашарлаған Жан Вальжанды зиярат етеді.

Бейімделулер

1862 жылы «Қайғылылар» романы жарық көргеннен бері Мариус кейіпкері романның көптеген бейімдеулерінде пайда болды, оның ішінде кітаптарда, фильмдерде, мюзиклдерде, театрлық қойылымдарда және ойындарда.

Атауы және айтылуы

Мариус есімді римдік генерал, Гай Мариус ретінде танымал. Генералдың есімі Римнің соғыс құдайы Марстан шыққан. Мариус Понтмерсидің француз тіліндегі айтылуы [maʁjys pɔ̃mɛʁsi]. Мариус Понтмерси Виктор Гюгоның жастық шағының бейнесіне негізделген, ал ол өзінің есімін Гюгоның екінші есімінен (Мари) алған.