Кіріспе

Юньнань провинциясы, Қытайдағы автономиялық префектура

Дехун Дай және Цзиньпо автономиялық префектурасы – Қытайдың Юньнань провинциясының батысында орналасқан автономиялық префектура. Ол шығыстан Баошанмен, батыстан Мьянманың Качин штатымен шектеседі. Префектураның атаулық этникалық азшылықтары – Дай және Цзиньпо, олар префектура халқының сәйкесінше 28 және 11 пайызын құрайды.

Этимология

Тай нуэа тілі – "Дехонг" сөзінің бастауы, Тай ле жазуында (тай нуэа халқы тай нуэа тілін жазу үшін қолданатын жазу) «», латын әрпімен "Тауэ Хуонг" деп транслитерацияланады. Дехонг – Ню өзенінің төменгі ағысын білдіреді. Дехонгтың қытай ішіндегі жазуы "lang=zh". Бұл екі иероглиф "lang=zh", "ахлақ" немесе "құндылық"; және "lang=zh", "көркем" немесе "ұлы" деген мағынаны білдіреді.

Ерте тарих

Дианьюэ және Айлао – Дехон аймағында қытай әдебиетінде тіркелген ежелгі мемлекеттер, ал Гуожанби (Каусампи) – Дай халқы құрған және Дай жырларында айтылған ежелгі мемлекет.

Дианиу

Сима Цзяньның Хан әулеті кезінде жазған "Ұлы тарихшының жазбалары" атты тарихи кітабының 123-томындағы бір абзацта Дианьюэ туралы айтылады. Онда, Чжан Цян Орталық Азиядағы Дасяға барғанда, Сычуаньда жасалған тауарларды тапқандығы, ал Дася саудагері оларды Юандудан (Үндістан) сатып алғандығы жазылған. Юанду мен Сычуань арасында "Шу Юанду жолы" (蜀身毒道) сауда жолы болған. Бұл жол "Дианьюэ" (滇越) деп аталатын мемлекеттен өтеді. Қазіргі кітаптарда бұл ел "Дианьюэ Чэнсянь" (滇越乘象国) деп те аталады.

Аилао

Ай Лао (哀牢) – Юньнаньның батысындағы көне тайпалық одақ мемлекеті. Хуаян тарихнамасында Айлао туралы жазбада оның аумағы «батыстан шығысқа қарай 3000 ли, ал оңтүстіктен солтүстікке қарай 4600 ли» деп көрсетілген, бұл қазіргі өлшемдермен шамамен батыстан шығысқа қарай 1300 км және оңтүстіктен солтүстікке қарай 1994 км-ге тең. Ол Юньнаньның оңтүстік-батысын және Мьянманың көп бөлігін қамтиды, ал қазіргі зерттеулерде бұл аймақ Айлаоның кеңейтілген аумағы деп аталады. 69 жылы Айлао патшасы Лю Мао (柳貌) тайпалық одақты Хань әулетіне бағынуға бастады, соның нәтижесінде Хань билігі мұнда «Айлао округін» құрды. Оңтүстік Династия Ци кезеңінде округ атауы «Сичэн округіне» (西城县) өзгертілді. Лян әулетінің соңында Сичэн округі таратылды. 7 ғасырда Дай аймағында тәртіпсіздік орнады, ал Чжаоудиннің ұрпақтары аймақты тиімді басқара алмады. Осы уақытта Наньчжао мемлекеті күшейіп, Дехонг аймағын бағындырды. Наньчжао патшасы Пилуоге Хунденг (混等) атты тағы бір Дай тайпасының басшысын «Монг Мао патшасы» деп тағайындап, 762 жылы бүкіл Дай аймағын басқаруға берді. 1995 жылы Дехонг тарихшысы Ян Юншенг ежелгі Дай өркениеті туралы зерттеулерін жариялады. Дай аңыздарын зерттеу барысында ол жаңа пікір айтты: «Дагуан мемлекеті» (达光) – б.з.б. 424 жылы құрылған Дай халқының алғашқы мемлекеті, ал «Дианьюэ Чэнсянь» мемлекеті – «Дагуанның» тағы бір атауы. 233 жылы Дагуанның астанасы Паганға көшірілді және 586 жылы жойылды. Бұл зерттеуге Юньнань университетінің тарих профессоры Хе Пинг қарсылық білдірді. Хе Пинг Дагуан мемлекетінің Бирма тарихындағы Тагаунг мемлекетінің аңызы екенін және ежелгі Дай өркениетінде «Дагуан» мемлекеті болмағанын айтты. Дагуан туралы Дай аңызы – Пью қала-мемлекеттерінің тарихы. Пью қала-мемлекеттерінің тарихы Дехонг Дай аймағына таралып, Дай аңызына айналдырылып, Дай әдебиетінде жазылған. Ян Юншенгтің зерттеулерінде «Гуожанби» мемлекеті Дагуаннан кейін Дай халқы құрған екінші мемлекет болды. Оның зерттеулерінің көзі – Дай тіліндегі әдебиеттер. Оның сөзіне сүйенсек, Гуожанби мемлекеті 567 жылдан 1488 жылға дейін болған. Хе Пингтің зерттеулеріне сәйкес, «Гуожанби» – ежелгі «Каусампи» немесе Косамби мемлекеті. Тай-Шан халық әдебиетінде Каусампи туралы көптеген аңыздар бар. Бұл аңыздың бастауы буддалық мәтіндердегі оқиғадан бастау алады. Сондықтан Хе Пинг «Гуожанби» немесе «Каусампи» мемлекетіне сенуге болмайды деп ойлады.

Орта ғасырлар

Дехонның ерте тарихы даулы болсын болмасын, Дехонның Юньнаньның ортағасырлық кезеңінде Нанжао және Далиге қарасты екенін анықтауға болады. Нанжао кезінде ол «Йонгчанг Жиэду» (永昌节度, Дехонның оңтүстігінде) және «Лишуй Жиэду» (丽水节度, Дехонның солтүстігінде) деп екіге бөлінген. 1253 жылы Хублай хан Дали патшалығын жаулап алды, ал Дехон Дай халқы Моңғол империясына бағынды. Моңғолдар Юньнаньның батысын басқару үшін «Жинчи Анфу Си» (金齿安抚司) деп аталатын әкімшілік бөлім құрды. 1276 жылы Юань әулеті тұсында Анфу Си «Жинчи Сюаньфу Си» (金齿宣抚司) деңгейіне көтеріліп, Дехон аймағын басқару үшін «6 Лу губернаторы Фу» (六路总管府) мекемесі құрылды. 6 Лу: Лучуань Лу (麓川路, қазіргі Руили және Лонгчуань), Пингмиан Лу (平缅路, қазіргі оңтүстік Лянхэ және солтүстік Лонгчуань), Чжэнси Лу (镇西路, қазіргі Инцзян), Чжэнкан Лу (镇康路, қазіргі Чжэнкан, Дехоннан тыс), Манши Лу (茫施路, қазіргі Манши) және Руюань Лу (柔远路, қазіргі Луцзян, Дехоннан тыс). Бұған қоса, «Нан Дан» (南赕) және Нандиан Фу (南甸府, қазіргі Лянхэ) деп аталатын арнайы бөлімдер құрылды. «6 Лу басқарушы Фу» аумағы қазіргі Дехон аумағына жақын болды. Бұл Моңғолдардың Бірмаға алғашқы жорылының бастамасы болды. 13-14 ғасырларда Дехон Дай халқы қазіргі Үндістанның Ассам штатына көшіп, Ахом патшалығын құрды. Олар кейінгі Ахом халқының негізін қалады.

Цин әулетінен кейін

1911 жылы қазанда Вучан көтерілісі болғаннан кейін, Ганья Туси Дао Анрен (刀安仁) 1911 жылы 27 қазанда Тенгюэде көтеріліс ұйымдастырды. Қытай Республикасы тұсында Юньнань үкіметі Туси жүйесін таратуға және Туси лауазымдарына мемлекеттік тағайындалған шенеуніктерді орнатуға тырысты, бірақ Туси шенеуніктері бұл өзгеріске қарсылық көрсетті. Сондықтан, өтпелі кезеңді қолдау мақсатында арнайы әкімшілік бөлімдер құрылды. 1911 және 1917 жылдар аралығындағы әкімшілік лауазымдарына Басу комитеті (弹压委员) және Округ орынбасары (县佐), 1917 және 1932 жылдар аралығында Округ және Округ орынбасары, ал 1932 жылдан кейін Әкімшілік бюро (设治局) кірді. Туси жүйесі 1955 жылғы жер реформасына дейін сақталды. 1932 жылдан кейінгі әкімшілік бюролар Лукси, Рюли, Лонгчуан, Инцзян, Ляншан және Лянхэ болды – олар болашақ округтердің негізін қалады. 1939 жылы Орталық ұшақ құрастыру компаниясы Рюлидің оңтүстік-батыс жағындағы Лоивингке көшірілді, ол сол кезде Қытайдағы ең ірі ұшақ құрастыру зауыты еді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1953 жылы бұл аймақ автономиялы аймақ деп жарияланды. 1956 жылғы мамыр айында автономиялы префектураға айналды. 1960 жылы провинциялар арасындағы көші-қон кезінде көптеген шаруалар Юньнаньға банан өсіру үшін келді. Бұл "Ұлы серпіліс" кезінде болды, сол кезде Мао Цзэдунның қызметіндегі биолог Юньнаньдағы ауа райы банан өсіруге өте қолайлы екені туралы мақала жазды. Осыған дейін көптеген қытайлар сол жерге барудан қорқып жүрген, себебі сол жерде қандай да бір ауру қыбырлап жүрген еді. Кейін бұл аурудың тропикалық екені анықталды. Шаруалар осы аурудан құтылуға көмектесті. Олар жерлерді тазартып, жолдар салып, егістіктер мен плантациялар үшін кеңістік жасады.

Демография

Тұрғындар арасында хань халқының саны 629 147 адамды құрайды, бұл жалпы халықтың 51,93%-ына тең; этникалық азшылықтардың саны 582 293 адамды құрайды, бұл жалпы халықтың 48,07%-ына тең. Дехонг префектурасындағы және жақын маңдағы округтер мен қалалардағы дай халқының көпшілігі Тай Нуа тайпасына жатады және Тай Нуа тілінде сөйлейді. + Дехонг Дай және Цзинпо автономиялық префектурасының этникалық құрамы (2010 жылдың қарашасы) Ұлт атауы Хан Дай Цзинпо Лису Ачанг Де'анг Бай И Хуэй Ва Басқалар Халық саны 629 147 349 840 134 373 31 530 30 389 14 436 7 754 4 177 2 800 1 203 5 791 Жалпы халықтың үлесі (%) 51,93 28,88 11,09 2,60 2,51 1,19 0,64 0,34 0,23 0,10 0,48 Азшылықтардың үлесі (%) 60,08 23,08 5,41 5,22 2,48 1,33 0,72 0,48 0,21 0,99

География

Дехонг шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр, ал ауданы ... құрайды.