Кіріспе

Араб түндері телесериалы – 2000 жылы екі бөлімнен тұратын мини-сериал, Питер Барнстың Сэр Ричард Фрэнсис Бертонның "Мың бір түн" ортағасырлық эпосының аудармасы негізінде жасалған. Мили Авитал Шейхеразада рөлін, ал Дуграй Скотт Шахриар рөлін орындайды. Продюсері Дисон Ловелл, режиссері Стив Баррон. Сериал Hallmark Entertainment компаниясымен түсірілді және алғаш рет 2000 жылдың 30 сәуірі мен 1 мамырында Ұлыбританиядағы BBC One және АҚШ-тағы ABC арналарында екі кеш бойы көрсетілді. Сериал "Мың бір түн" жинағынан алынған бес әңгімеден тұрады, олар алтыншы әңгіменің ішінде топтастырылған, бұл "Мың бір түн" эпосының дәстүрлі, әңгіме ішінде әңгіме стилін сақтайды. Сериалда Алан Бейтс, Руфус Сеуэлл, Энди Серкис, Джеймс Фрейн, Джон Легуизамо (екі рөлде), Джейсон Скотт Ли, Ванесса Мэй, Алексей Сейл, Джим Картер, Джеймс Каллис және Одед Фер сынды актерлер ойнаған.

Фреймдік оқиға

Сериал Бағдадта белгісіз уақытта басталады (әңгімеші 8-ші ғасырдың соңында өмір сүргендей көрінеді, бірақ айтылатын оқиғалар мылтық, ағылшын және Цин дәуірінің шаш үлгілері мен архитектурасының заманында өтеді, яғни 17-ші ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың басына дейін). Бағдад сұлтаны Шахриар (Дугрей Скотт) бес жыл бұрын опасыз әйеліне қастандық жасаған, бірақ оның құпия сүйіктісі, Шахриардың інісі Шахзенанмен (Джеймс Фрейн) бірге төңкеріс жоспарлаған. Шахриар енді барлық әйелдер оны өлтіргісі келеді деп санайды, бірақ заң бойынша сұлтан қайтадан үйленуі керек, әйтпесе тақ оның інісіне өтеді. Сондықтан Шахриар өзінің Ұлы визирі Жа'Фарға (Джим Картер) харемнен бір кәнизағын әкеліп, оны үйлендіріп, ертеңіне өлім жазасын орындауды бұйырды. Мұны болдырмау үшін Ұлы визирдің ақылды қызы Шехерезада (Мили Авитал) өзі сұлтанға үйленуге шешім қабылдайды; Шехерезада (сұлтанның балалық шағынан бергі досы, содан бері оған жасырын ғашық болған) өлім жазасынан құтылу және сонымен бірге сұлтанның ақылын қайтару жоспарын құрады. Базардағы әңгімешінің (Алан Бейтс) көмегімен Шехерезада (әлі күнге дейін әңгімелерді және олардың беретін сабақтарын жақсы көретін) сұлтанға әр түнде бір оқиға айтады, таңертең оқиғаның қызығушылық тудыратын жерінде тоқтап, кешке дейін жалғастырудан бас тартады. Сондықтан Шахриар Шехерезаданың оқиғаның қалғанын айтуы үшін тағы бір күн өмір сүруге рұқсат беруі керек. Шехерезада әр оқиғаның ішінде моральдық сабақтарды жасырып, сұлтанның ақылын қайтаруға көмектеседі. Осы уақытта Шахзенан (Шахриардың інісі) сұлтанның ақылынан айырылғанын және ол жаңа әйеліне жаза тағайындауға шамасы келмейтінін біледі. Мұны әлсіздік деп есептеген Шахзенан өз әскерін Бағдадқа бастап, күшпен таққа отыруға шешім қабылдайды. Бірақ Шахзенанның әскері қалаға жеткенде Шехерезаданың жоспары іске асып, Шахриар ақылынан айырылуын жеңіп, Шехерезадаға ғашық болады. Оқиғалардан алынған стратегияларды қолданып, Шахриар інісінің әскерін жеңеді. Соғыс соңында, бәрінің Шехерезаданың өз балаларына айтқан оқиға екені белгілі болады. Сериал Шехерезаданың ертең балаларына тағы бір оқиға айтуға уәде беруімен аяқталады.

Әли Баба және қырық қарақшы

Шехераззаданың ең алғашқы әңгімесі – Әли Баба мен қырық қарақшының хикаясы. Әли Баба (Руфус Сеуэлл) – Дамаск қаласынан шыққан кедей шаруа, ол бір сиқырлы үңгір табады, онда қырық қарақшы, патшалықты қорлаған қарақшылар тобы, ұрланған олжасын сақтайды. "Ашыл, сүрегім!" – деген сиқырлы сөздермен Әли үңгірге кіріп, қазынаны алып шығады. Әли ағасы Кассимге (Энди Серкис) үңгір туралы айтқанда, Кассим өз үлесін сұрайды және өзі үңгірге барады, онда қырық қарақшының басшысы, жаман атпен белгілі Қара Кода (Чеки Карё) оны тауып өлтіреді. Әли Баба Кассимнің денесін қырық қарақшылардың ескерту ретінде іліп қойған күйінде табады. Жаңадан жұмысқа алған қызметшісі Моргиананың (Амира Касар) көмегімен Әли денесін алып, Кассимге жомарт жерлеу рәсімін өткізеді. Бұл Қара Кода мен қырық қарақшыға Кассим қазынаны жалғыз өзі алмағанын білдіреді. Қара Кода Әли Баба мен Моргиананың Дамаскіде сәнді үйінде тұрғанын біліп, үйдің ішіндегілердің бәрін өлтіру жоспарын құрады. Қырық қарақшы қалаға мұнай бараларында жасырынып кіреді, оларды Әлидің үйінің сыртында қойып, қараңғы түскенше күтеді. Олар шабуыл жасамас бұрын, Моргиана бараларды тауып, оларды төбеден құлатады, сол жерде қала күзшілері қырық қарақшыны тұтқындайды (кейін дарға асылады), бірақ Қара Кода қашып құтылады. Жеңіске жеткендерін тойлау үшін Әли Баба той береді. Моргиана Әли Баба үшін экзотикалық би билейді, би кезінде ол қонақтардың біреуін пышақтап өлтіреді. Ол кісінің жалған сақалын шешіп, оның Қара Кода екенін көрсетеді. Оның адалдығына тәнті болған Әли Баба Моргианаға үйленеді.

Кедей дөңсегеннің оқиғасы

Шахриар жаңа оқиға басталғанын түсінбеу үшін, Шехеразда өзінің келесі әңгімесін соңғыдан жалғастыра отырып, Фаисалдың (Стенли Лебор) Моргиананың үйлену тойын жасағанын және оның әйелі Сафилдің (Жамила Масси) Константинопольден (немесе архитектураны ескере отырып, мұсылман билігі астында болған Стамбулдан) Әли Бабаның үйлену тойында болғанын түсіндіреді. Константинополға оралғанда, ерлі-зайыптылар солтанның дөңесті әзілшісі Бак Бакпен (Алексей Сайл) кешкі асқа барады, сол кезде Бак Бак балық сүйегіне тұншығып, қайтыс болады. Олардың атын қорқытып, Фейсал мен Сафил мәйітті Езра Бен Езра (Леон Лисек) есімді яһуди дәрігерінің есігінің алдына тастайды. Доктор Езра Бак-Бэкке көз тастамай тұрып, қараңғыда онымен сүрініп, екеуі де оның есігінің баспалдағынан құлап түседі. Құлағаннан кейін Езра өлген адамды тауып, оны кездейсоқ өлтірді деп санайды. Бақ-Бакты тани отырып, олар Фейсал мен Сафилдің әрекеттерін қайталайды. Олар қытайлық көршілерінің, Хи Чингтің (Юникс Иноциан) денесін шатырдан түсіреді. Хи Чинг өзін тонауға жақындап қалғанын түсінеді де, Бак Бакқа Кунг Фумен шабуыл жасайды. Хи Чинг Бак Бақты қатты соққымен өлтірді деп қате ойлайды және (басқалар сияқты) оның әл-ауқаты үшін қорқады. Сондықтан ол мәйітті қараңғы алкоеваға алып барады, онда ағылшындық Джером Гриббен (Роджер Хаммонд) мас күйінде үйіне барады. Бак Бактың денесі Джеромға түседі, ол өзіне шабуыл жасалғанын айтады. Ол мәйітті қабырғаға бірнеше рет соғып, жақын жердегі күзетшілерді шақырады. Күзетшілер Бак Бакты таниды және Жеромды кісі өлтіргені үшін тұтқындады. Жером сотқа тартылып, өлім жазасына кесіледі. Қылмысқа кінәлі деп саналған Хи Чинг, Езра және Фейсалдың бәрі кедейді өлтіргендерін мойындады. Олардың барлық пікірталастарының ортасында Сұлтан (Тони Особа) келіп, оның шуағын кім өлтіргенін білуді талап етеді. Сұлтан Бак Бактың өлімі кез келген жағдайда апат болғанын түсінеді және Джером мен басқаларды босатып, Бак Бактың өлімінің тәсілімен көңілін көтеретінін түсіндіреді.

Аладин және сиқырлы шам

Бұл әңгіме Самарқанд халифатында (әдетте Қытайда) тұратын қытай ұрысы Аладиннің (Джейсон Скотт Ли) классикалық хикаясын баяндайды. Ол билік өкілдерінен қашып бара жатқанда, бір керуеннің жолын кесіп, тоқтатады. Көліктің терезелері ашылып, әдемі ханшайым Зубайда (Ванесса Мэй) көрінеді. Екеуі бір-бірін көріп, ғашық болады. Аладдин қашып бара жатқанда, ол "қарапайым" жұмыс жасағаны үшін Аладиннің әкесінің досы болғанын айтқан және оған жоғары сыйақы төлеуге дайын Мустапа (Хью Кварши) есімді құпия африкалық саяхатшымен кездеседі. Аладдин келіседі және Мустапамен Кереметтер үңгірінің кіреберісінде кездеседі. Мустапа Аладдинге сақина сыйлайды және егер ол Мустапаға қиянат жасаса, Аладдин үйлену күнін көре алмайтынына "Гектордың қауырсындарымен" ант етеді. Аладдин үңгірге кіреді және шамды тапқанша Терракота армиясының арасымен жүреді. Ол кіреберіске қайта жүгіреді, ал Мустапа оған көмектеспес бұрын шамды беруін сұрайды. Аладдин бас тартады, себебі Мустапа шамды алып, оны үңгірде тастап кетеді деп ойлайды. Мустапа ашуланып, үңгірдің кіреберісін жауып, Аладдинді тастап кетеді, дәл сол кезде Терракота сарбаздары тіріледі. Үмітсіздікке ұшыраған Аладдин Мустапаның сақинасын сүртіп, Аладдинді үңгірден еріксіз босататын Сақина Жындысын (Джон Легуизамо) шақырады. Аладдин үйге анасымен бірге келгенде, Мустапаның не үшін ескі, құны жоқ майлы шамды қалағанын ойлайды. Оны сүртіп, шам Жындысын (сондай-ақ Джон Легуизамо) босатады – Аладдиннің тілектерін орындай алатын өте күшті және қорқынышты рух. Аладдин мен анасы патшалыққа ие болуды тілейді және олардың байлығын патша сарайына жол ашу үшін пайдаланады. Аладдин халифадан ханшайым Зубайданың қолын сұрайды, бірақ ханшайым халифаның уәзірінің ұлы Гүлнарға белгіленгендіктен, ол бас тартады. Аладдин ханшайымның өзіне ғашық екенін біледі және Шам Жындысын қолданып, Зөбайданың күйеуін олардың тойында қорлайды, осылайша некенің орындалуына жол бермейді, уәзірдің ұлын жаман иіс шығаратын дәретханада қамап, кейін ашулы әкесі некені жойғаннан кейін ханшайымға үйленеді. Африкада Мустапа Аладдиннің тірі екенін және үйленгенін түсінеді, өйткені оның сүйікті қарғасы Гектор барлық қауырсынынан айырылады. Мустапа Самарқанға саудагер киімімен келеді, ескі шамдарды жаңаларымен ауыстырып, Аладдиннің сарайындағы қызметшіні сиқырлы шамды Мустапаға беруге көндіреді. Шам Мустапаның қолына тигеннен кейін, ол Аладдиннің барлық байлығын жоюды тілейді. Сақина Жындысын қолданып, Аладдин Мустапаны олардың сиқырымен өлімге дейін күресуге шақырады. Әр Жын бірінен кейін бірі жануарларға айналады, ал Сақина Жын үлкен тышқан тұзағына түседі. Мустапа жеңгендей көрінеді, бірақ Аладдин әлі де ұры және Мустапаның қалтасын ұрлап, шамды алып, осылайша жеңісін ұрлай алады. Анасы мен Зубайдамен қайта қосылған Аладдин екі Жынға да бостандық сыйлайды, бірақ бостандыққа тек Сақина Жын ғана келіседі.

Сұлтан мен қайыршы

Шехеразда әңгіменің басында келесі әңгімесінің Амин қайыршы (Шаһриарға ұқсайды) және Каирді басқаратын Абрашхилд сұлтан (Шаһриарның ағасына ұқсайды) туралы екенін түсіндіреді. Тарих Амин (Дугарей Скотт) жалғыз маскүнем қайыршымен кездеседі. Ол Джеймс Фрейн ойнайтын аяусыз сұлтан Харун Абрашхильдпен (тарихи халифа Харун әл Рашид туралы ойын) кездеседі. Амин мас күйінде солтан ретінде жақсы жұмыс істей алатыны туралы мақтанып сөйлегеннен кейін, Абрашильд есінен танып қалған Аминді ұрлап, оны солтан ретінде киіндіреді, содан кейін қызметшілеріне Аминді солтан ретінде көрсетуді бұйырады, ол оқиғаларды сарай қабырғаларының артындағы құпия бөлмелерден қатыгез әзіл ретінде көреді. Амин оянған кезде, ол ақыл-ойын жоғалтты деп ойлайды, бірақ көп ұзамай сұлтан болудан ләззат ала бастайды. Ол бұл жұмысты да әлдеқайда маңызды түрде қабылдайды және салықтар мен әскерінің жалақысына пайдалы түзетулер енгізеді, әскердің Бас везирі және қолбасшысы Абу Нуз (Абу Нувастың ойын, Харунның мұрагері Аль-Аминнің сарайшысы) Аминнің бір күнде көп нәрсені жасағанын атап өтті. Мұны естіген Абрасшильд ашуланып, Аминнің ішімдіктеріне ұйқы дарысын құяды және оны қайыршы ретінде көшеге қайтарады. Әмин оянғанда, ол күйзеліске ұшырап, өзін сұлтан деп мойындайды, бұл қала күзетшілерін оны ессіздер үйіне салуға итермелейді. Абрашильд әзіл-оспақты қайталауға шешім қабылдап, тағы да Аминді есірткіге салады және оны Сұлтан ретінде киініп сарайға қайтарады. Амин оянып, истерикалық күйге түскенде, ол құпия камералардың бірінен Абрашкилдтің күліп жатқанын естиді. Амин үрейленіп, қасқырды шығарып, Абрашильдті жын деп ойлап, қасақана бықтайды. Абрашхильдтің өлгенін және мұрагер қалдырмағанын көріп, сұлтанның кеңесшілері азаматтық соғыстың алдын алу үшін, шынайы сұлтанның Меккеге зыяратқа кеткенін және Әмин сұлтанның мұрагері ретінде таңдалғандығын айтып, Әминге өзінің жалғыз сұлтан Харун Абрашхильд екенін айтуды жалғастырды. Әмин содан кейін сарай мен халқының сүйікті, құрметке бөленген сұлтанына айналады. Әңгіменің соңында, бауырының әскері Бағдадқа жақындаған кезде, Сұлтан Шахриар өзінің Шехеразданы сүйгенін және оның ақылсыздығынан айырылғанын түсінеді, бірақ Шехеразда шайқасқа кетер алдында Шахриарға тағы бір әңгімені тыңдауы керек деп санайды.

Үш ханзада

Шехераззаданың соңғы әңгімесі Йеменнің ұзақ уақыттан бері азап шеккен сұлтанының ұлдары – Әли (Алексис Конран), Ахмет (Джеймс Каллис) және Хусейн (Хари Диллон) туралы. Үшеуі де шебер жауынгерлер, тіпті ең ұсақ мәселелерде де бір-бірімен таласады. Әкелері мен аналары сұлтан қайтыс болған соң, ұлдары тақ үшін күресіп, мемлекетті құртады деп қорқады. Қаланың қаулығын тудырған принцесса үшін болған төбелеснен кейін, әкесі әр ұлын әлемдегі ең бағалы нәрсені әкелуге міндеттейді, оларға осы ізденісті аяқтауға бір жыл уақыт береді. Әли солтүстікке қарай сапар шегіп, қуатты телескоп табады. Ахмет шығысқа қарай таулық буддалық монастыріне барады, онда мистикалық алма (Өмір алмасы) сақталады, оны жегенде кез келген жара немесе ауру жазылады. Ол оны мінез-құлқының сынынан сәтті өткен соң иеленеді. Ал үшінші ұл, Хусейн, батысқа қарай жер асты қаласы Петраға жол тартады. Ол жер асты базарында әлемдегі ең қымбат нәрсені іздеп, ақырында ұшатын кілемді табады. Ағалардың саяхаттарына берілген жыл толады, және үшеуі де Саяхатшының тоқтау орнында кездеседі. Әлидің телескопы әкелерінің өлім төсегінде жатқанын көрсетеді. Ағалар Хусейннің кілемімен Йеменге асығып, Ахметтің Өмір алмасымен әкелерін құтқаруға тырысады. Шехераззада түсіндіреді, олардың оқиғаларының нәтижесінде, ағалар әкелерінен кейін бірлесіп мемлекетті басқарып, бейбітшілік пен үйлесімде өмір сүреді.

Орналасқан жерлер

«Араб түндері» Түркия мен Мароккода, сондай-ақ Түркиядағы Анталия киностудиясында түсірілді.

Сыни қабылдау

Variety журналы ABC-нің "Араб түндері" телесериасы туралы "Жұмсақ, зәулім және қажеттіліктен артық созылған, бірақ көз тартатын көрініс, алайда көп жерде тым жайпақ" деп жазды; ал TV Guide "Шырайлы режиссураланған және зәулім қойылған, бұл тамаша бейімделу мықты классиканың белгілерін сақтайды" деп мәлімдеді.