Кіріспе

Балқан Федерациясының құрылуы Балқан халықтары арасында қайта-қайта талқыланып жүрген мәселе. Балқан федерациясы туралы идея 19-шы ғасырдың соңында аймақтағы солшыл саяси күштердің арасында пайда болды. Оның басты мақсаты – жаңа саяси бірлік құру: Балқан түбегін интернационализм, социализм, әлеуметтік ынтымақтастық және экономикалық теңдік негізінде біріктіретін ортақ федеративтік республика. Бұл идеяның түпкілікті көзқарасы – Балқан халықтарының арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, эмансипацияның тарихи қажеттілігі бірігудің ортақ негізі болатындығы еді. Бұл саяси концепция дамуының үш кезеңінен өтті. Бірінші кезеңде бұл идея 20-шы ғасырдың басында Осман империясының құлауына жауап ретінде ұсылды. Екінші кезеңде, көбінесе соғыс аралық кезеңде (1919–1936), Балқан федерациясы идеясын Балқан коммунистік партиялары қолға алды. Үшінші кезең Балқан коммунистік көшбасшылары мен Иосиф Сталиннің арасындағы қақтығысымен ерекшеленеді, соңғысы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл идеяға қарсы шықты.

Өмірбаян

Алғашқы идея 1865 жылы Белградта туды, онда бірқатар Балқан зиялылары саяси бостандық пен әлеуметтік теңдікке негізделген Альп тауларынан Кипрге дейінгі федерацияны ұсына отырып, Демократиялық Шығыс Федерациясын құрды. Олар Сент-Симонның федерализмі бағытында және Карл Маркс немесе Михаил Бакуниннің социалистік идеяларымен байланыста француз революциясының идеалдарына адал екендерін растады. Кейіннен, 1894 жылы Францияда Балқан конфедерациясы үшін лига құрылды, оған грек, болгар, серб және румын социалистері қатысып, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның жалпы федерациясы ішінде Македонияның автономиясын қолдады, бұл Македония мәселесінің күрделілігімен күресуге жасалған әрекет болды. Келесі тыраныс 1908 жылғы Жас түрк революциясынан кейін болды. Келесі жылы Салоникада Социалистік жұмысшылар бірлестігі екі болгар социалистік тобымен бірігіп, Осман жұмысшыларының Социалистік жұмысшылар федерациясы құрылды. Бұл топ 1913 жылға дейін ұлтшылдықтың саяси маңыздылығын толық бағаламады, себебі бұл маңыздылық ұлттық өзін-өзі анықтау құқығы арқылы көрінді. Оның жетекшілері Балқан социал-демократиялық партияларындағы ұлтшылдық тенденцияларға қатысты орташа позицияны сақтады.

Балқан Социалистік Федерациясы

Балқан социалистік федерациясы қозғалысы 1908 жылғы Жас түрк төңкерісінен кейін туды. Бірінші Балқан социалистік конференциясы 1910 жылдың 7-9 қаңтарында Белградта өтті. Бұл конференцияның негізгі тақырыптары – Балқан бірлігі және алдағы соғыстарға қарсы күрес болды. Тағы бір маңызды мәселе – Македония мәселесін шешуге шақыру болды. 1915 жылы Бухарестте өткен конференцияда Циммервальд конференциясының қағидаларын ұстанған және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға қарсы болған топтардан құралған Революциялық Балқан социал-демократиялық еңбек федерациясын құру туралы шешім қабылданды. Бастапқыда Христиан Раковский басқарған, оның ірі белсенділері Василь Коларов пен Георгий Димитров болды. 1915 жылы Димитров Македонияның "үшке бөлінгенін" және "Балқан демократиялық федерациясы шеңберінде тең құқылы бір мемлекет ретінде қайта біріктірілетінін" жазды. Бұл тәуелсіз және біріккен Македония Болгария, Югославия және Грекияның сәйкес географиялық аймақтарынан тұрар еді. Федерация жетекшілері әртүрлі уақыттарда Балқан үкіметтері тарапынан қуғынға ұшырады. Раковский Балқанның әртүрлі елдерінен қуылды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Революциялық Балқан социал-демократиялық еңбек федерациясының негізін қалаушы мүшесі болды. Кейін ол Ресейге барып, 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін большевиктер партиясына қосылды, ал Димитров, Коларов және Раковский Коминтерннің мүшелері болды.

Балқан коммунистік федерациясы

Ресейлік Қазан төңкерісінен кейін 1920–1921 жылдары Балқан коммунистік федерациясы құрылды және оған Владимир Лениннің ұлттық мәселелерге қатысты көзқарастары әсер етті (Пролетарлық интернационализмді қараңыз). Бұл Балқандағы барлық коммунистік партиялардың өкілдігі бар коммунистік шатыр ұйымы болды. Оған Коминтерн арқылы Кеңес Одағының талаптары үстемдік етті. Ол Болгария, Югославия, Грекия және Түркияны қамтитын «Балқан Федеративтік Республикасын» жақтады; кейбір жобалар Румынияны да қамтыды, бірақ көбінесе оның үлкен бөлігінің бөлінуін көздеді. Осылайша, бұл ұйым Болгария Коммунистік партиясының (БКП), Югославия Коммунистік партиясының (КПЖ), Грекия Коммунистік партиясының (ККЕ), Түркия Коммунистік партиясының (ТКП) және белгілі бір дәрежеде Румыния Коммунистік партиясының (РКП) қызметін бақылады. 1939 жылы таратылды. Софияда, Болгарияда 1922 жылдың мамыр-маусым айларында Васил Коларов «Македония, Добруджа және Фракияның автономиясы» мәселесін көтерді, ал оны кездесуге төрағалық еткен болгар делегаты Димитров қолдады. Грек делегаты күн тәртібіне енбеген ұсынысты мақұлдауға асықпай, кейінге қалдыруды сұрады. 1923 жылдың желтоқсанында Балқан коммунистік федерациясы Мәскеуде өзінің бесінші конференциясын өткізді. 1924 жылы Коминтерн коммунистер мен Ішкі Македониялық революциялық ұйымы (IMRO), Ішкі Тракиялық революциялық ұйымы (ITRO) және Ішкі Добруджалық революциялық ұйымы (IDRO) арасындағы ынтымақтастық туралы келіссөздерге кірісті, сондай-ақ біріккен революциялық қозғалысты құруды көздеді. Кеңес Одағы бұл жаңа біріккен ұйым идеясын қолдады, өйткені ол Балқанда революцияны таратуға және Балқан монархияларын тұрақсыздандыруға мүмкіндік беретін жақсы дамыған революциялық қозғалыстарды пайдалану мүмкіндігін көрді. 1924 жылғы 6 мамырда «Мамыр манифесті» жарияланды, онда Македонияның біріккен азаттық қозғалысының мақсаттары: бөлінген Македонияның тәуелсіздігі мен бірігуі, барлық көршілес Балқан монархияларымен күресу, Балқан коммунистік федерациясын құру және Кеңес Одағымен ынтымақтастық көрсетілді. 1925 жылы БКП-ның ықпалымен бірнеше солшыл топтар (Ішкі Македониялық революциялық ұйым (Бірлескен), Добруджа революциялық ұйымы және Ішкі Тракия ұйымы) сәйкесінше негізгі ұйымдардан бөлініп шықты. Бұл топтар «Балқан коммунистік федерациясының» құрамына кіретін өздерінің Кеңес республикаларын құру үшін күресті. БКП Сталиннің талабы бойынша Македония, Фракия және Добруджа халықтарының құрылуын қолдауға мәжбүр болды, осылайша осы жаңа жеке мемлекеттерді Балқан коммунистік федерациясына қосуға мүмкіндік берді. Кейіннен 1934 жылдың 7 қаңтарында Коминтерннің Балқан хатшылығы Македония этносын тану туралы Балқан коммунистік федерациясының қарары қабылдады. Ол 1934 жылдың 11 қаңтарында Мәскеудегі Саяси хатшылықпен бекітілді және Коминтерннің Атқару комитеті мақұлдады. ККЕ делегаты Николаос Саргологос орталықтан рұқсатсыз қол қойды; Афинаға қайтудың орнына ол АҚШ-қа эмиграциялады. ККЕ-нің саяси органы және газеті «Ризоспастис» бұл ұсынысқа қарсы болды, өйткені ол оны Болгариядағы БКП үшін пайдалы, бірақ Грекиядағы ККЕ үшін апатты деп санайды. ККЕ БКФ-ның Македонияға қатысты ұстанымын қиын деп тапты, бірақ қысқа уақытқа онымен келісті. 1924 жылдың маусым айында 5-ші отырысында ол «македониялық халықты» таныды, ал 1924 жылдың желтоқсанында «бірліктегі және тәуелсіз Македония мен біріккен және тәуелсіз Фракия» үшін ұсынысты қолдады, Балқан федерациясының құрамына кіру перспективасымен «грек және болгар буржуазиясының ұлттық және әлеуметтік жегінен». Алайда 1928 жылы Грекиядағы сайлауда ККЕ қатты жеңіліске ұшырады, әсіресе Грекияның Македония аймағында. ККЕ ішіндегі келіспеушіліктер 1927 жылға қарай бұл ұсынысты қолдауға болмайтын қылып қойды, ал наурыз айында ККЕ конференциясы оны суландырып, македониялықтардың «Балқан кеңестік социалистік федерациясына» қосылғанға дейін және тек «славяндықтар мекендейтін Македонияның бөлігіне (Флорина аймағы)» ғана өздерін анықтауын талап етті. 1935 жылға қарай ол «Грекияның Македония бөлігінің ұлттық құрамының өзгеруіне» байланысты «барлығына бірдей құқықтарды» талап етті және сондықтан «Лениндік-Сталиндік өзін-өзі анықтау принципі ескі ұранның орнын ауыстыруды талап етеді». КПЖ-нің өз проблемалары мен келіспеушіліктері болды; партияның сербтенуінен қорқыныш және Вардар бановинасының тұрғындары Югославия Корольдігіне қарағанда Болгарияға жақын (бірақ міндетті түрде бірдейленбеген) деп санады. КПЖ 1936 жылы ККЕ-нің үлгісін қабылдады. 1936 жылы ИМРО, ИТРО және ИДРО-ның сол жақ қанаттары өңірлік принцип бойынша Балқан коммунистік партияларына қосылды. Албанияда коммунистік идеяларға негізінен көршілес елдердің ықпалы болды. Коста Бошняку және Али Келменди сияқты елшілерді жіберіп, қолдау көрсетуге Коминтерннің күш-жігеріне қарамастан, коммунистік топтар жақсы ұйымдастырылмаған және әлсіз болды. Коммунистік партия тек 1941 жылы құрылды. Дегенмен, албаниялықтардың Коминтернмен байланысы бұрыннан орнаған. Париж бейбіт конференциясы Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы 1912–13 жылдарғы Лондон конференциясымен белгіленген Албания шекарасын бекітті, Албания халқының көп бөлігі шекарасының сыртында қалды. Сонымен қатар, елдің басында 1920-жылдардың басында ешқандай аграрлық реформаны және шекарасының сыртында қалған албаниялықтардың тағдырын қарастырмаған Османдық билеуші класы билік етті. 1920-жылдардың басында екі ұйым Коминтернмен байланысқа түсті: епископ Фан Ноли басқаратын солшыл оппозиция және Косово комитеті. Косоволық албаниялық және екеуінің де маңызды тұлғасы Бахрам Курри 1921 жылдың желтоқсанында Венадағы кеңестік министрге «Албания халқы өз шекараларының тағдырына асық күтеді, оны қатыгез және қанды тарихи ескертулерге емес, бүгінгі күнгі жағдайға сүйене отырып анықтауды күтеді. Кеңес Ресейі жақын арада Еуропа шекараларын, әсіресе Балқанда әділ анықтай алады деген сеніммен, мен осы уақытта ұлы кеңестік үкіметіміздің біздің әділ талаптарымызды қанағаттандыруын сұраймын» деді. Сәуір айындағы сәтсіз төңкерістен кейін Ноли және басқалар Венаға қоныс аударды, онда олар КОНАРЕ (Революциялық Ұлттық Комитет) құрды, кеңестікке жақын солшыл революциялық комитет. КОНАРЕ, тіпті Косово комитеті де Балқан федерациясына қосылып, қаржылық қолдау алатын болар еді. Олар Тодор Александров және Петар Чаулев сияқты ИМРО жауынгерлерімен ынтымақтасатын болар еді. 1928 жылға қарай КОНАРЕ де-факто Коминтерннің бақылауына көшті; 24 жас албаниялық кеңестік институттарда оқуға Мәскеуге жіберілді. Бірақ 1930-жылдардың басында Югославияны қорғау коммунистік бағыттың ресми ұстанымы болды. Осылайша Косово комитетіне көрсетілген кез келген қолдау азайды. Фашистік Италияның мүдделерінің енгізілуі Албания ұлтшыл қозғалыстары мен Коминтерн арасындағы кез келген байланысты толығымен бұзды. Болгар коммунистік партиясы Балқандағы кеңестік мүдделеріне бейімделуге мәжбүр болды. Келісімнен туындаған саясат 1948 жылғы маусымдағы Тито-Сталин ажырылысынан кейін кері қайтарылды, онда Болгария кеңестік мүдделеріне бағынып, Югославияға қарсы ұстаным қабылдауға мәжбүр болды.

Қазіргі кезең

Хорватия Конституциясының 142-бабында басқа мемлекеттермен қауымдастық құруға алып келуі мүмкін кез келген процедураға тыйым салынған, егер бұл процедура Оңтүстік славян мемлекеттік одағының жаңартылуына немесе Балқан мемлекетінің кез келген нысанына әкелсе. Хорватия Конституциясының осы ережесін 2009 жылы Азаматтық құқықтар комитетінің төрағасы Зоран Пусич (Весна Пусичтің інісі) сынға алды, ол этникалық себептерге байланысты кез келген елмен қауымдасу құқығын шектеутін қабылдамайтынын айтты. Дегенмен, Комитет мұндай одақты жақтамады, бірақ бұл бап Хорватияның тәуелсіздік соғысы кезінде және Сербияда Слободан Милошевич құлатылуынан бұрын енгізілгенін, сондай-ақ барлық елдер уақыт өте келе өзгеріп, Еуропалық интеграция аясында Хорватияның болашақ ұрпақтары мұндай шектеулерден босатылуы тиіс екенін атап өтті. София университетінің мәдени антропология профессоры Ивайло Дитчев Deutsche Welle телеарнасына берген сұхбатында, югославиялық ашықтық және мәдени әртүрлілік рухын қайта жаңғырту, сондай-ақ соғыстан кейінгі Балқан федерациясы туралы утопиялық идеяның қайта оянуы аймақ үшін де, оның еуропалық интеграциясы үшін де пайдалы болар еді деді.