Кіріспе

Дінлингтер – Қытай тарихнамасында б.з.б. I ғасырында кездесетін ежелгі халық. Дінлингтер ерте түркі тілді халықтардың бірі саналады. Кейбір болжамдар бойынша, олар кейінірек Шивей халқының арасындағы тунгүс тілдерінде сөйлейтін тайпалардың ата-бабалары болуы мүмкін, немесе На-дене және Йенисей тілдерінде сөйлейтін халықтармен туыс болуы да жорамалданды. Қазіргі археологтар Дінлингтерді шығыс скифтер мәдениет аймағына, атап айтқанда Тагар мәдениетіне жатқызады.

Этимология

"Динглинг" этнонимін қазіргі заманғы батыс ғалымдары "Тайле" этнонимімен бірдей қарастырады, олардың Динглингтен тарағандығына сенімді. Қытай тарихшылары "Тайле" сөзін қате жазылған транскрипция деп санап, оны ежелгі Қызыл Ди (狄翟) тайпасымен байланыстырған және Дили (狄历), Гаоче (高車) немесе Чили (敕勒) сияқты түрлі атауларын тіркеген. Көптеген қазіргі заманғы ғалымдар, соның ішінде Питер Б. Голден, қытай деректеріндегі барлық этнонимдер дөңгелекті көліктерді атайтын алтайлық экзонимдерден туындағанын айтады, ал "Динглинг" – "вагон" деген мағынаны білдіретін туоба сөзі (*tegreg) екендігінің ертерек нұсқасы болуы мүмкін. Питер Голден сондай-ақ "Гаоче", яғни "биік арбалар" – "Динглинг және т.б." сөздерінің аудармасы болуы мүмкін деп жазған. Эдвин Пуллейбланк "Биік арба" – түпкілікті түркі тіліндегі "Динглинг" мағынасын көрсететін экзонимдердің көптеген нұсқаларының бірі, ол *Tägräg, яғни "шеңбер, дөңгелек" сөзінен шыққан болуы мүмкін деп мәлімдейді.

Динглинг пен Сюньну

Динглингтер алдымен Сюньнулардың қол астына түсті, бірақ олар біртіндеп әлсіреді. Б.з.д. 71 жылы, қытайлықтар мен Сюньнулар арасындағы көптеген қақтығыстардан кейін, Чжай Цзинь бастаған Динглингтер көрші тайпалардың көмегімен көтеріліс жасауға мүмкіндік алды. Б.з.д. 63-60 жылдары аралығында, Люанти (挛鞮) Сюньнулар кланы ішіндегі бөлініс кезінде, Динглингтер батыстан Усуньмен бірге, оңтүстіктен қытайлықтармен және оңтүстік-шығыстан Ухуаньмен бірлесіп Сюньнуларға шабуыл жасады. Б.з.д. 51 жылы Динглингтер Хуцзе мен Гэкуньмен бірге, Канджуға (康居) жол тартқан Чжичжи Чаньюдың (Zhizhi Chanyu) басқаруындағы Сюньнуларға жеңілді. Келесі ғасырда басқа да көтерілістер болған болуы мүмкін, бірақ тек 85 жылы тіркелген оқиға бар, онда олар Сянбэймен бірге Сюньнуларға соңғы шабуыл жасады, ал Динглингтер Чжай Инның (Zhai Ying) басшылығымен билігін қайта алды. Осыдан кейін, Динглингтердің қысымымен, солтүстік Сюньнулар мен Туобаның қалдықтары Сянбэй басшысы Таншихуай (檀石槐) арқылы конфедерация құрды. Ол 181 жылы қайтыс болғаннан кейін, Сянбэйлер оңтүстікке көшіп, Динглингтер далаға орналасты. Динглингтердің кейбір топтары, ежелгі қытайлықтар Батыс Динглинг деп атаған, Батыс Азияға көшіп, бірақ қазіргі Қазақстан мен Өзбекстан аумағындағы Канджуда (康居) қоныстанды. Олардың нақты қай жерде қоныстанғаны туралы нақты дерек жоқ, бірақ кейбіреулер Зайсан көлін (宰桑 немесе 斋桑) айтады.

Ассимиляция

181 жылы қысқа ғұмырлы Сяньбэй конфедерациясы мен 402 жылы Руран қағанатының құрылуы арасында далада тайпалық конфедерациясыз ұзақ кезең болды. Осы кезеңде диңлингтердің бір бөлігі оңтүстікке қарай қоныстанып, солтүстік Сюннумен сіңісіп кетті. Тағы бір топ, шамамен 450 мың адам, оңтүстік-шығысқа жылжып, сяньбэйлерге қосылды. Диңлингтердің бір бөлігі Ван Ман билігі тұсында Қытайға қоныс аударды. Вэйлүе бойынша, тағы бір топ диңлингтер Қазақстанның батыс даласына қашып, Батыс диңлингтері деп аталды. 3 ғасырдың басында Қытайда тұратын диңлингтер Чжай (翟) немесе Ди (狄), Сяньюй (鲜于), Ло (洛) және Ян (严) сияқты тегілік атауларды қабылдай бастады. Бұл диңлингтер 3 ғасырда Чили (赤勒) тайпалық бірлестігіне қосылды, осыдан Чили (敕勒) атауы шықты. Он алты патшалық кезеңінде Батыс диңлинг ханы Чжай Бинь (翟斌) әскерін бастап Қазақстаннан Орталық Қытайға көшіп келді, бұрынғы Цинь мемлекетіне қызмет етті. Бірнеше қастандықтардан кейін Чжай Бинь бұрынғы Цинь тарапынан сатқындыққа ұшырады, Цинь ақсүйектерінің одан әрі әрекеттерін болдырмау үшін бұрынғы Цинь әулетіне қарсы көтерілді. Бұрынғы Цинь сарайындағы сяньбэй көшбасшысы Муронь Чуй (慕容垂) бұрынғы Цинь армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды, көтерілісті басуға міндеттенді, бірақ Чжай Биньдің ықпалына ілігіп, бұрынғы Циньге қарсы бүлікке қосылды. Олардың бүлігіне бірнеше сяньбэй тайпалары да қосылып, Циньге қарсы одақ құрды. Чжай Биньтің ұсынысымен Муронь Чуй одақтың басшысы болып сайланды. Сол жылдың соңында Муронь Чуй өзін Ян патшасы (燕王) деп жариялады, Чжай Биньді одақтың жаңа басшысы етіп тағайындады және оған соғыс қиындықтарын қалдырды. Кейін Муронь Чуй одақтан бас тартып, Чжай Биньді және оның үш ұлын тұтқынға алып өлтірді. Оның туысы Чжай Чжэнь (翟真) әскерді мұраға алды, одақтың жаңа басшысы болып сайланды және кек алуға тырысты, бірақ кейіннен әскери кеңесшісі Сяньюй Ци (鲜于乞) өлтірді. Сяньюй алысқа қашып үлкермеді, диңлинг сарбаздары оны ұстап өлім жазасын орындады. Одақ Чжай Чжэньнің туысы Чжай Чэнды (翟成) жаңа басшы етіп сайлады, бірақ оны да Ян тыңшысы өлтірді. Содан кейін Чжай Ляо (翟辽) диңлинг әскерінің жаңа басшысы болды, одақтың қолдауымен қазіргі Хэнань провинциясындағы Қытайда диңлинг әулеті – Вэй мемлекетін құрды. Туоба тайпаларының шамамен төрттен бірі кейінірек Гаоче және Тиле тайпаларында кездесетін есімдермен ұқсас. Олардың ішінде Хэгу (紇骨) және Ижан (乙旃) тайпалары жоғары мәртебесін сақтап қалды. 4-7 ғасырлар аралығында "диңлинг" атауы қытай деректерінен біртіндеп жоғалып кетті, бұл ұйғыр қағанатының күшеюімен бірге болды.

Мәдени және тілдік теориялар

Динглингтер мен ежелгі және қазіргі заманғы мәдениеттердің арақатынасы туралы лингвистикалық, тарихи және археологиялық деректерге сүйенген бірнеше теориялар айтылды.

Түркілік гипотеза

Динглингтер ерте түркі тілдес халықтардың бірі саналады. Вейлюе еңбегінде динглингтердің арктикалық түлкіні (vulpes lagopus) атауын 昆子 kūnzǐ (Орталық қытай (ZS): *kuən t͡sɨX < Ерте орталық қытай: *kwən tsɨ’/tsi’ < Шығыс Хань қытай тілі: *kûn tsəʔ) деп көрсеткен, бұл прототүрік *qïrsaq ~ *karsak сөзінен шыққан деген болжам бар.

Тунгус гипотезасы

Қытай тарихшылары кейінірек Шивей халқының арасындағы тунгус тілді халықтарды Диңлиңдермен байланыстырып, тілдік ұқсастықтарға байланысты оларды Диңлиңдердің ұрпақтары деп есептеді.

Сыртқы келбеті

Динглингтердің Еуропа халқына ұқсас болғаны туралы бірқатар дәлелдер бар, бұл Сібірдегі Алтай аймағындағы Тагар мәдениетімен оларды байланыстыруға негізделген. 20-ғасырда бірнеше тарихшылар Тагар халқының ашық түсті шашы мен көзі жиі кездесетінін, ал Динглингтердің сары шашты болғанын болжады. Тагар мәдениетінен табылған қазбалардың генетикалық тестілеуі олардың көбінесе көк көзді және ашық шашты болғанын растады. 21-ғасыр ғалымдары Динглингтерді осы сипаттамамен сипаттауды жалғастыруда. Адриен Майор Н. Ишжанстың (1994) Динглингтерді "қызыл шашты, көк көзді алыптар" деп сипаттаған сөздерін қайталады, ал М. В. Дорина Динглингтерді "еуропалық сырт көрініске ие" деп атады. Қытай деректері Динглингтердің сыртқы түрін ханьқытайлардан ажыратпайды. Қытай тарихы біріге отырып, Динглингтерді Тиеле тайпасының ата-бабалары ретінде көрсетеді, олардың сыртқы түрі де толық сипатталмаған, бірақ түркі емес халықтарды қамтыған болуы мүмкін. Олардың ішінде ирандық Алан тайпасы, сондай-ақ "Жаңа кітапта" Тиеледен тілі жағынан өзгеше Байегу тайпасы бар. "Жаңа кітапта" қырғыздардың Динглингтермен араласқаны да айтылады. Суй кітабында Тиеле тайпасының Гөктүріктерге ұқсас, бірақ неке және жерлеу салты басқаша болғаны жазылған. "Таулар мен теңіздер классикасы" Динглингтерді жылқының аяқтары мен қамыты бар, жүгіруде шебер адамдар ретінде сипаттайды. Алайда, бұл сипаттама мифологиялық сипатқа ие. Осыған ұқсас сипаттама Вюсюн есебінде де кездеседі, ол Вейлюеде (б.з. 239-265 жылдары құрастырылған) Динглингтердің солтүстігінде орналасқан Маджин ("Жылқы аяғы") тайпасының еркектерінің жылқының аяқтары мен қамыты бар екенін көрсетеді.