Кіріспе
Ван Манның Син әулетіне қарсы аграрлық көтеріліс қозғалысы (б.з. 17–25) Лулин ( «жасыл ормандар») – қазіргі Оңтүстік Хэнань және Солтүстік Хубэй аймақтарында Ван Манның аз ғана өмір сүрген Син әулетіне қарсы болған екі ірі аграрлық көтеріліс қозғалысының бірі. Бұл екі аймақ бірігіп, күштерін біріктірді, олардың бірлескен күші ақырында Син әулетінің құлауына және Лю Сюаньмен (Чэньши императоры) император ретінде Хан әулетінің уақытша қайта жаңғыруына әкелді. Көптеген Лулин көшбасшылары Чэньши императорының үкіметінде маңызды лауазымдарға ие болды, бірақ императордың және оның шенеуніктердің билік жүргізудегі ішкі кикіреулер мен тиімсіздік салдарынан екі жылдан кейін үкімет құлап, Шығыс Ханның Лю Сяо (Гуанву императоры) билікке келуіне жағдай жасалды. Лулин атауы Лулин тауларынан (қазіргі Ичан, Хубэй) шыққан, көтерілісшілер бір кезде осы тауларда бекініс орнатқан.
Lulin (, 'green forest') was one of two major agrarian rebellion movements against Wang Mang's short lived Xin dynasty in the modern southern Henan and northern Hubei regions. These two regions banded together to pool their strengths, their collective strength eventually leading to the downfall of the Xin and a temporary reinstatement of the Han dynasty with Liu Xuan (Gengshi Emperor) as the emperor. Many Lulin leaders became important members of the Gengshi Emperor's government, but infighting and incompetence (both of the emperor and his officials) in governing the empire led to the fall of the regime after only two years, paving the way for the eventual rise of Liu Xiu (Emperor Guangwu) of the Eastern Han. The name Lulin comes from the Lulin Mountains (in modern Yichang, Hubei), where the rebels had their stronghold for a while.
Көтерілістің басталуы
17 жылы Цзин провинциясы (荊州, қазіргі Хубэй, Хунань және оңтүстік Хэнань) аштықтан зардап шекті, бұл аштықты Синь шенеуніктерінің жемқорлығы мен тиімсіздігі одан әрі ушықтырды. Аштықтың құрбандары жабайы өсімдіктерге көшті, тіпті олар да жетіспеді, соның салдарынан азап шеккен халық бір-біріне шабуыл жасады. Ван Куанг (王匡) және Ван Фенг (王鳳) есімді екі адам, екеуі де Синьшиден (新市, қазіргі Цзиньмен, Хубэй) осы даулардың төрешілері болды және аштық көрген халықтың басшыларына айналды. Кейіннен Ма Ву (馬武), Ван Чанг (王常) және Ченг Дан (成丹) сияқты көптеген адамдар оларға қосылды. Бірнеше айдың ішінде олардың басшылығымен 7000-8000 адам жиналды. Олардың негізгі орны Лулин тауы болды, ал олардың тактикасы – азық-түлік үшін қалалардан алыс жатқан ауылдарға шабуыл жасап, тонау болды. Бұл бірнеше жылға созылды, осы кезеңде олардың саны ондаған мыңға жетті. Ван бүлікшілерді таратуға үміттене отырып, кешірім шараларын жариялап елшілер жіберді. Хин астанасы Чанъанға (长安) келген елшілердің кейбіреуі шындықты айтып, бүлікшілердің қатал заңдардың салдарынан тіршілік табу мүмкін болмағандықтан көтеріліске шыққандарын хабарлады. Ал кейбіреулері Ван Манға жағымпаздану үшін, олардың жай ғана зұлымдыққа қарсы тұрғандары немесе бұл уақытша құбылыс екенін айтты. Ван өзіне жағысқандардың сөзін тыңдап, шындықты айтқандарды қызметтен шеттетуге тырысты. Сонымен қатар, Ван бүлікшілерді татуластыруға тырыспады, керісінше күшпен басуға шешім қабылдады. Шындығында, бүлікшілер тірі қалу үшін көтеріліске шықты, аштық аяқталғаннан кейін үйлеріне оралып, егіншілікпен айналысамын деп үміттенді. Сондықтан олар қалаларға шабуыл жасауға батылдар емес еді. 21 жылы Цзин провинциясының губернаторы 20 000 әскерді Лулин бүлікшілеріне қарсы шабуылға жіберді. Губернатордың әскерімен бүлікшілердің арасында Йундуда (雲杜) шайқас болды, онда бүлікшілер үлкен жеңіске жетіп, мыңдаған әскерлерді өлтіріп, олардың азық-түлігі мен қаруларын тартып алды. Губернатор шегінуге тырысқанда, Ма Ву оның шегіну жолын уақытша кесіп тастады, бірақ Ма Ву үкіметті бүлікшілерден одан да көп ренжіткісі келмей, оның қашуына рұқсат берді. Оның орнына Лулин бүлікшілері аймақ маңында жүріп, көптеген әйелдерді тұтқынға алып, содан кейін Лулин тауына қайтып келді. Осы кезде олардың саны 50 000-ға жетті.
Аурудан кейін уақытша ажырасу
22 жылы Лулин бүлікшілері күтпеген жерден белгісіз ауруға шалдығып, кем дегенде 25000 адам қаза тапты. Бұл олардың үш "топқа" бөлінуіне себеп болды. Ван Чанг пен Ченг Дан батысқа, Нан әкімшілігіне (қазіргі Цзиньчжоу, Хубэй) қарай көшті; бұл топ Сяцзян әскері (下江兵) деп аталды. Ван Фэн, Ван Куан, Ма Ву және тағы екі басшы – Чжу Вэй (朱鮪) мен Чжан Ан (張卬) солтүстікке, Наньян әкімшілігіне (қазіргі Наньян, Хэнань) қарай көшті; бұл топ Шинши әскері (新市兵) деп аталды (өйткені Вандардың екеуі де Шиншиден шыққан). Осы шамада Чэн Му (陳牧) мен Ляо Чжан (廖湛) басқарған, жақын маңдағы тағы бір бүлікшілер тобы Пинглин әскері (平林兵) деп аталды, себебі Чен мен Ляо екеуі де Пинглиннен (қазіргі Суйчжоу, Хубэй) шыққан. Бұл бүлікшілердің сол кезде саяси мақсаттары болған жоқ.
Реюньон және саяси амбициялардың басталуы
Алайда, көп ұзамай оларды осылай әрекет етуге біреу жігерлендірді. Хан императорлық кланының алыс тармағының ұрпағы Лю Ян, өзінің ата-бабаларының Чонлинг (舂陵, қазіргі Сянян, Хубэй) аумағында тұрған, Уанг Манның Хан тағына қол сұғуына көптен бері ашуланып, көтеріліс бастауға ұмтылып келген. Оның інісі Лю Сю болса, керісінше, сақ және ойлы адам еді, шаруа болып қанағаттанған. Осы шақта Лю әулетінің қайта билікке оралуы туралы болжамдар тарады, көптеген адамдар Лю Янға жиналып, оны жетекшілік етуді өтінді. Ол келісті. Содан кейін ол өзінің күштерін Лулиннің Синьши және Пинглин күштерімен біріктіріп, бірнеше ауылдарды басып алып, тонады. 22 жылдың қысында амбициялық Лю Ян Наньян әкімдігінің астанасы Ванченгке алғашқы шабуыл жасады, бірақ бастапқыда сәтсіздікке ұшырады, Наньянның әкімі Чжэн Фудың (甄阜) қолынан ауыр үлкен шығынға ұшырады. Оның қарындасы Лю Юань (劉元) және інісі Лю Чжун (劉仲) шайқаста қаза тапты. Осыдан кейін Чжэн Фу күштерін жетелеп, Лю Люлин бүлікшілерін толығымен талқандауға кірісті. Қорқып, Синьши және Пинглин күштері коалициядан шығып, қашуды ойластыра бастады. Алайда сол кезде Сяцзян күштері жақын жерге келді, Лю басқа Сяцзян басшыларының құрмет тұтқан Ван Чанды өзінің қабілетті әскери басшы екеніне көндіре алды. Сондықтан Сяцзян күштері коалицияға қосылды, бұл Синьши және Пинглин күштерін коалицияда қалуға ынталандырды. Людің басшылығымен күштер Чжэн Фудың артқы жағына күтпеген шабуыл жасап, үкіметтік күштердің барлық резервтік азық-түлігі мен қару-жарағын басып алды. 23 жылдың жаңа жылында Лю Чжэн Фудың күштерін талқандап, оны және оның көмекшісін шайқаста өлтірді. Жеңіске жігерленген Лулин басшылары өздеріне генерал атағын беруге, қалаларды басып алуға, үкіметтік ұйымдар құруға және Ван Манға қарсы үгіт-насихат жүргізуге кірісті.
Гэнши императорының Ханды қалпына келтіруі
Бұл кезде әскерде хан әулетінің ұрпағын император етіп сайлауды қолдау туралы шақырулар көбейе түсті. Лю Янның тікелей бағынындағы әскерлер мен Сяцзян жетекшілері Люді қолдады. Дегенмен, Синьши және Пинглин күштерінің жетекшілері Людің қатаң тәртібіне қызғанышпен қарады және оның орнына әлсіз біреуді таңдауды қалады. Олар Пинглин күшінің кішкентай жетекшісін тапты – Лю Янның үшінші туысы, Хан әулетінің ұрпағы Лю Сюаньды, сол кезде ол «Генши генералы» (更始將軍) атағын алып жүрген еді. Олар Лю Сюаньды император етіп сайлауға келісті, ал Лю Ян бастапқыда қарсы болғанымен, соғыс бастағысы келмегендіктен, келісім берді. 23 жылдың көктемінде Лю Сюань император деп жарияланды. Ван Куанг, Ван Фэн, Чжу, Лю Ян және Чэнь осы жаңа үкіметтегі жоғары лауазымды тұлғалар болды.
Куньян шайқасы
Ван Манг бұл көтерілісті біржола басып тастау керек деп шешті. Ол өзінің туысы Ван И (王邑) мен премьер-министрі Ван Суньді (王尋) өзінің үлкен күші деп санаған, шамамен 430 000 сарбазбен, жаңа құрылған Хан режимін жоюға жіберді. Хан әскерлері сол кезде екі топқа бөлінді: бірі Ван Фэн, Ван Чан және Лю Сяо басқарып, Син әскерлерінің келгеніне жауап ретінде Куньян қаласына (昆陽, қазіргі Хэнань провинциясының Йе уезінде) шегінді, екіншісі Лю Ян басқарып, Ванчэн қаласын қоршап тұрды. Куньян қаласындағы көтерілісшілер бастапқыда тарап кеткісі келді, бірақ Лю Сяо бұған қарсы шықты. Оның орнына, Куньянды сенімді түрде қорғауды, ал айналасындағы барлық қолдағы әскерлерді жинап, Син әскерлеріне сырттан шабуыл жасауды ұсынды. Бастапқыда Лю Сяоның идеясын қабылдамаған Куньян көтерілісшілері ақырында келісті. Лю Сяо жоспарын іске асырып, Куньянға оралған соң, қоршауға алған Син әскерлерін сырттан мазалады. Ван И мен Ван Сунь ашуланып, 10 000 сарбазбен Лю Сяоға шабуыл жасады және қалған әскерлеріне қоршаудан орын ауыстырмауды бұйырды. Бірақ шайқас басталғаннан кейін, шағын шығындарға ұшыраған соң, басқа бөлімдер оларға көмектесуге тартынды, ал Лю Сяо шайқаста Ван Суньді өлтірді. Осыдан кейін Куньян қаласындағы Хан әскерлері қаладан шығып, қалған Син әскерлеріне шабуыл жасады, ал Син әскерлерінің саны көп болғанына қарамастан, олар толық жеңіліске ұшырады. Әскерлердің көп бөлігі дезертирлік жасап, үйлеріне қайтты, оларды қайта жинау мүмкін болмады. Ван И тек бірнеше мың сарбазбен ғана Луоянға қайтуға мәжбүр болды. Куньян шайқасы туралы жаңалық бүкіл империяға тарағаннан кейін, халық барлық жерде бірдей көтеріліс көтеріп, жергілікті билік өкілдерін өлтіріп, жаңа Хан режиміне адал екендерін жариялады. Бір ай ішінде империяның дерлік барлық бөлігі Синь билігінен шығып кетті.
Бастапқы ішкі жанжалдар және Лю Янның өлімі
Сол кезде Лю Ян, ақыры Ванчэн қаласын басып алды. Гэнши императоры қалаға кіріп, оны уақытша астана етіп белгіледі. Бірақ, Гэнши императорының билігіндегі алғашқы ірі дау-жанжал осы кезде басталды. Гэнши императоры, бұрын Синьши және Пинглинь әскерлерінің басшылары болған шенеуніктермен бірге, Лю Янның қабілеттерінен қорқып, Лю Янның көптеген жақтастарының оны император етпегеніне наразы екенін жақсы білді. Олардың ішінде Лю Цзи (劉稷) Гэнши императорын ерекше сынаған адам болды. Гэнши императоры Лю Цзиді тұтқындап, өлім жазасын бергісі келді, бірақ Лю Ян араласуға тырысты. Гэнши императоры осы мүмкіндікті пайдаланып, Лю Янды да өлімге кесті. Дегенмен, жасаған ісіне өкініп, Лю Янның інісі Лю Сюді өлтірмей, тіпті оны Усинь графы (маркизі) етіп тағайындады.
Ван Манның жойылуы және одан кейінгі Чанъанға көшіру
Содан кейін Чэньси императоры екі әскер құрды, біреуін Ван Куан басқарды, олар Луоянға бағыт алды, ал екіншісін Шэнту Цзянь (申屠建) мен Ли Сонг (李松) басқарды, тікелей Чанъанға шабуыл жасады. Жол бойындағы халық жиналып, Хан әскеріне құшақ жайып, қосылды. Шэнту мен Ли тез арада Чанъан қаласының сыртына жетті. Оған жауап ретінде Чанъандағы жастар да көтеріліп, басты император сарайы – Вэйян сарайына шабуыл жасады. Ван сарайдағы шайқаста қаза тапты. Ван Манның өлімінен кейін Чэньси императоры астанасын Ванченгтен Луоянға көшірді. Одан кейін ол бүкіл империяға жарлық шығарды, оған бағынған Синь дәуірінің жергілікті шенеуніктеріне лауазымдарын сақтап қалуға уәде берді. Ұзақ уақыт өтпей, империяның көбісі номиналды түрде мойынсұнуын көрсетті, тіпті күшті Чимей (Қызыл қаш) әскерінің басшысы Фан Чонг (樊崇) та Луоянға келіп, атақ-дәреже уәделерімен қоныстанды. Бірақ бұл саясат тұрақсыз болды, сондықтан жергілікті билеушілер биліктен бас тартудан қорқуын бастады. Фан, әсіресе, астананы тастап, әскеріне қайтып келді. 24 жылы Чэньси императоры астанасын қайтадан Батыс Ханның астанасы Чанъанға көшірді. Чанъан халқы бұрын Чэньси императорының шенеуніктерінен (бұрынғы Лулин басшылары) ренжіген еді. Олар Ван Манға қарсы көтерілгендерін бағаламады, керісінше, оларды сатқын деп есептеді. Чэньси императоры астанаға оралғаннан кейін, ол жалпы кешірім жариялады, бұл жағдайды біраз уақытқа тоқтатты. Осы кезде Чанъанның көп бөлігі, Вэйян сарайынан басқа, өрттен зардап шекпеген күйінде сақталған еді. Алайда, Чэньси императорының әлсіздігі көп ұзамай проблема тудырды. Императорлық шенеуніктер ресми жиынға жиналғанда, мұндай салтанатты шараларды ешқашан көрмеген Чэньси императоры қорқып кетті. Кейіннен генералдар оған есеп бергенде, ол: «Бүгін қанша олжа алдыңдар?» – деп сұрады. Мұндай әрекеттер халықтың оған деген сенімін одан әрі төмендетті. Ақырында, Чэньси императорының (оның тағайындаған шенеуніктерінің, көбінесе Лулин басшыларының) Чанъан маңындағы және басқа да аймақтарды басқарудағы қабілетсіздігі, шеткері аймақтардағы халықтың адалдығын жоғалтуға әкелді. 24 жылдың соңында, Сары өзеннің солтүстігіндегі аймақты бейбіттендіру үшін Чэньси императоры жіберген Лю Сяо іс жүзінде тәуелсіз болды, ал Чимей Чанъанға шабуылға дайындалып, жақындады.
Чэньши императорының режимін жою
25 жылының жазында Лю Сю Гэнши императорымен ресми түрде байланысын үзді, себебі оның генералдары мен Гэнши императорының генералдары Хэней және Лоян аймақтарын бақылау үшін күресті. Ол өзін император деп жариялады (тарихта Шығыс Хан әулеті деп танылатын режимді құрды), жақын арада оның генералы Дэн Ю (鄧禹) қазіргі Шаньсиді де жаулап алды, бұл Гэнши императорының күшін одан әрі әлсіретті. Өзін қамауда сезінген Гэнши императорының бірнеше генералы оны ұрлап, туған жері Наньянға қашуды жоспарлады. Бұл қастандықтардың ішінде Чжан Ан, Ляо Чжан, Ху Инь (胡殷), Шэньту Цзянь (申屠建) және әскербасы Вэй Сяо (隗囂) болды. Олардың жоспары ашылып, көпшілігі жазаланды, бірақ Чжан Чанъаньның көп бөлігін басып алды, Гэнши императорын қашуға мәжбүр етті, дәл сол кезде Чимэй әскерлері жақындап келді. Содан кейін Гэнши императоры Ван Куан, Чэнь Му және Чэн Данды Жанмен байланыста болды деп, дәлелсіз күдікпен айыптап, үлкен қателік жасады; ол Чэнь мен Чэндерді алдап өлтірді, ал Ван, жауап ретінде, Жанға қосылды. Гэнши императорына адал генералдар ақыры Чжанды астанадан қуғыздап шығарды, бірақ сол кезде жағдай өте қиын болды. Чжан және оның одақтастары Чимэйге бағынып, олармен бірге Чанъаньға қайта шабуыл жасады, ол тез құлдырады. Гэнши императоры қашып кетті, оның артынан тек бірнеше адал ізбасарлары ғана ерді. 25 жылының қысында ол Чимэйге бағынды және ақырында өлтірілді. Көптеген Лулинь басшылары ақыры көзге түспей қалды, бірақ бастапқыда Лю Сюмен достық қарым-қатынаста болғандары оған қосылып, оның үкіметінде лауазымды қызметкерлер болды. Дегенмен, олардың көпшілігіне жаңа әулетте маңызды лауазымдар берілмеді. Тарихшылар Гэнши императорының режимін, Қытай тарихында "Хан" деп аталатын көптеген династияларды ажырату үшін, Гэнши императорының жеке аты Лю Сюаньның құрметіне Сюань Хан (玄漢) деп атады. Император Гуан Ву құрған Шығыс Хан, Сюань Ханның орнына, әдетте Хан әулетінің заңды түрде қайта орнатылуы деп есептеледі.