Кіріспе

Готизм немесе готизм (Гетизм; Gothicismus) – Швециядағы дациандық мәдени қозғалыс, ол швед екендігімен мақтан тұтты, себебі готтар Гёталандтан шыққан және олар көрнекті готтармен туыс еді. Бұл қозғалыстың негізін қалаушылар Николаус Рагвальди және ағайынды Йоханнес пен Олаус Магнус болды. Бұл сенім 17 ғасырда, Швеция Отыз жылдық соғыстан кейін күшті держава болған кезде, өзінің ықпалын сақтап тұрды, бірақ 18 ғасырда көп бөлігін жоғалтты. 19 ғасырдың басында викингтердің қайта жандануы және романтикалық ұлтшылдықпен қайта жаңартылды, енді викингтер батырлар ретінде бейнеленді.

Шығу тегі

Бұл атау готикашылдардың готтар Швециядан шыққан деген сенімінен туындаған, бұл Джорданның Скандинавиядағы (Скандза) готтардың алғашқы отаны туралы айтқан сөздеріне негізделген. Готиктер готтар дәстүрін мақтан тұтатын: Остготтар мен олардың патшасы Теодорих Ұлы, Рим империясында билікті бағындырған, скандинавиялық текті болған. Бұл мақтаныш ортағасырлық жылнамаларда көрініс тапты, онда жылнамашылар готтарды скандинавтардың ата-бабалары ретінде сипаттаған, ал бұл идея Николаус Рагвальди Базель кеңесінде швед монархиясы Еуропадағы ең беделдісі деп дәлелдеу үшін пайдаланды. Бұл идея швед жазушысы Йоханнес Магнустың (Historia de omnibus Gothorum Sueonumque regibus) және оның інісі Олаус Магнустың (Historia de gentibus septentrionalibus) еңбектеріне де енді. Екеуі де Швециядағы заманауи ғылымға зор ықпал етті. Даниядағы кейбір ғалымдар готтарды юттармен теңестіруге тырысты; алайда, бұл идеялар даниялық қоғамда шведтердегідей кең ауқымды мәдени қозғалысқа ұласпады. Шведтерден өзгеше, осы дәуірдегі даниялықтар өз елінің готтардың бастапқы отаны екендігі туралы немесе Рим империясын жаулап алу – өз елінің тарихтағы әскери батырлығы мен күшінің куәлігі деген талаптармен саяси заңдылыққа ұмтылмады. 17 ғасырда даниялықтар мен шведтер исланд қолжазбаларын, норвег сагаларын және екі Эдданы жинап, жариялау үшін бәсекелестікке түсті. Швецияда исланд қолжазбалары шығу мифінің бір бөлігіне айналып, ежелгі геаттардың қаһармандығы мен ұлылығы ұрпақтан-ұрпаққа қазіргі ұрпаққа жеткенін көрсететін дәлел ретінде қарастырылды. Бұл мақтаныш Олаус Рудбектің «Атланд или Манхайм» (1679–1702) атты еңбегін жариялаумен аяқталды, онда ол Швецияның Атлантидамен бірдей екенін мәлімдеді.

Романтикалық ұлтшылдық

XVIII ғасырда швед готизмі біршама басылды, бірақ 1800 жылдан бастап романтикалық ұлтшылдық дәуірінде Эрик Густаф Гейер мен Эсаиас Тегнер Геат қоғамында оны қайта жандандырды. Данияда романтикалық ұлтшылдық Иоганн Эвальд, Н. Ф. С. Грунтвиг (Беовульфті дания тіліне аударғаны – заманауи тілге алғаш рет аударылған туынды) және Адам Готтлоб Оеленшлягер сияқты жазушыларды ежелгі скандинавиялық тақырыптарға қайта қызығушылық танытуға жетеледі. Еуропаның басқа аймақтарында скандинавия мифологиясына, тарихына және тіліне ағылшын Томас Грей, Джон Китс және Уильям Вордсворт, ал неміс Иоганн Готфрид Хердер мен Фридрих Готтлиб Клопсток қызығушылық танытты.

Сәулет

Скандинавия сәулетінде готика 1860 және 1870 жылдары өркендеген, бірақ 1900 жылға дейін сақталды. Ескі норвеж тақырыптарына деген қызығушылық, шатыр шіркеулерден шабыттанған ағаштан жасалған ерекше сәулеттің пайда болуына әкелді, және осы стиль Норвегияда ең үлкен әсер етті. Бұл стильдегі әдеттегі элементтер – айдаһар бастары (содан оны көбінесе «айдаһар стилі» деп атайды), жалған аркадалар, тобылған колоннадалар, ілгері шығыңқы галереялар және қырлы шатырлар.