Кіріспе

XIX және XX ғасырдағы итальяндық спиритуалист Эусапия Палладино (басқаша жазу: Паладино; 21 қаңтар 1854 – 16 мамыр 1918) – итальяндық спиритуалист, физикалық медиум. Ол үстелдерді ауырсыздату, өзінің рух жетекшісі Джон Кинг арқылы қайтыс болғандармен байланыс орнату және басқа да табиғаттан тыс құбылыстарды жасау сияқты ерекше қабілеттері бар екенін айтты. Ол көптеген адамдарды өз күштеріне сендірді, бірақ өмірі бойы алдауға талпынулары анықталды. Гарри Гудини сияқты әйгілі сахна шеберлері мен оның мәлімдемелерін бағалаған скептиктер оның ешқандай құбылысы нағыз емес екенін және ол шебер алдамшы екенін тұжырымдады. 1893-94 жылдарғы Варшавадағы сеанстары Болеслав Прус 1894 жылы жаза бастаған тарихи "Фараон" романындағы бірнеше жарқын эпизодтарға шабыт берді.

Ерте өмір

Палладино Италияның Минервино-Мурге қаласында шаруа отбасында дүниеге келді. Ол формальды білім алған жоқ дерлік. Бала кезінде жетім қалған ол Неаполь қаласындағы бір отбасыға бала күтуші болып алынды. Жастық шағында ол саяхатшы әдеттегі сиқыршы және театр суретшісі Рафаэль Дельгаизға үйленді, оның дүкенін басқаруға көмектесті. Кейін Палладино шарап саудагері Франческо Ниолаға үйленді.

Польша

Палладино Польшаның Варшава қаласына екі рет сапар шекті. Оның алғашқы және ұзақ сапары психолог доктор Джулиан Охоровичтің шақыруымен болды, ол оны 1893 жылдың қарашасынан 1894 жылдың қаңтарына дейін қабылдады. Палладиноның сеанстарында көрсетілген құбылыстарға қатысты Охорович рух гипотезасын жоққа шығарды және құбылыстар "сұйықтық әрекетінен" туындап, медиумның және сеансқа қатысушылардың күштері есебінен орындалды деген гипотезаны қолдады. Охорович Палладиноны журналист және романист Болеслав Пруспен таныстырды, ол оның бірнеше сеанстарына қатысып, олар туралы баспасөзде жазды және тарихи романы "Фараонға" спиритуализмнен шабыттанған көріністерді қосты. 1894 жылдың 1 қаңтарында Палладино Прустың пәтеріне барды. Охоровичтің баяндамаынша:

"Кешкісін ол әрқашан сүйген Прусқа барды. Олардың әңгімелері ерекше болды, себебі біреуі поляк тілін, екіншісі итальян тілін білмеді. Бірақ il Prusso кірген кезде ол қуаныштан есінен шығып, олар бір-бірімен қарым-қатынас жасауға тырысты. Сондықтан ол Жаңа жылда оған баруды өзіне міндет деп санады." Палладино кейін 1898 жылдың мамыр айының екінші жартысында Санкт-Петербургтен Вена мен Мюнхенге жолда Варшаваға қайта келді. Ол кезде Прус оның өткізген үш сеанстың кем дегенде екеуіне қатысты (екі сеанс Людвик Кживицкийдің пәтерінде өтті).

Англия

1895 жылдың шілдесінде Палладино Англияға, Кембридждегі Фредерик Уильям Генри Майерстің үйіне оның медиумдық қабілетін зерттеу үшін шақырылды. Тергеушілер Майерс пен Оливер Лоджтің мәлімдемелеріне сәйкес, Кембридж сеанстарында байқалған барлық құбылыстар – алдаудың нәтижесі болды. Майерс айтқандай, оның өтірігі соншалықты шебер болған, «оны қазіргі деңгейге жеткізу үшін ұзақ тәжірибе қажет болған». Кембридждегі сеанстар оның медиумдық беделі үшін апатқа ұласты. Сеанстар барысында Палладино тәжірибелердің физикалық бақылауынан құтылу үшін алдаумен ұсталды. Ричард Ходжсон Палладиноның бір қолымен заттарды жылжытып, екінші аяғымен бөлмедегі жиһазды тепкенін көрген. Алдамшылықтың анықталғаннан кейін, британдық SPR тергеушілері Генри Сиджвик пен Фрэнк Подмор Палладиноның медиумдық қабілетін толығымен күмәнді деп санады және оның алдауына байланысты, оған Ұлыбританияда SPR-мен қосымша эксперименттер жүргізуге тыйым салынды. 1895 жылдың 29 қазанында «Daily Chronicle» газетінде Маскелин Палладиноның алаяқтық әдістерін толық жариялады. Тарихшы Рут Брэндонның сөзіне қарағанда, «Маскелиннің қорытындысы бойынша, мәселе Еусапияның қолы мен аяғын уақыт-уақыт босата алуында жатқан. Ол тым көп қимылдады, оны тиісті түрде бақылау мүмкін емес еді. Егер ол бір қолын, кейде бір аяғын босата алса, барлығын түсіндіруге болады». 1895 жылдың 9 қарашасында «Британ медициналық журналында» «Эусапия кетті!» деген мақала жарияланды. Мақалада Палладиноны зерттеу үшін SPR-дің ғылыми негізділігі күмәнді деп бағаланды. Мақаланың бір бөлігінде былай делінген: «Егер осы қайғылы Егерияны профессор Сиджвик, профессор Лодж, Ф.Х. Майерс, доктор Шиапарелли және профессор Ришет сияқты адамдар қоршап, оның қысымдарын, тепкілерін, саусақтарының сырғанауын, түрлі жиһазбен жасаған қолдаушылық әрекеттерін, зерттеуді талап ететін құбылыстар ретінде қабылдап отырса, бұл көңіл көтеруге лайық болар еді, бірақ өкінішті». «BMJ» журналының жауабында SPR неге «алдау мен шыңқырлықтың нәтижесі» болған және адамзаттың игілігіне тікелей қатысы жоқ құбылыстарды зерттеуге уақыт жұмсап жатқаны туралы сұрақ қойылды. Сиджвик Майерске Палладиноның бұрынғы тергеулердегі алдауын «көп айғақ табатын» деп еске салды, бірақ Майерс өз ұстанымын өзгертпеді. Бұл SPR басылымдарының сол кездегі редакторы Ричард Ходжсонды ашуландырды, ол Майерске SPR журналында Палладиномен өткізген соңғы сеанстары туралы ештеңе жариялауға тыйым салды. Ходжсон Палладиноның алаяқ екеніне сенді және Сиджвикті «сол қарапайым алаяқ Еусапияны жамандауға тырысуда» қолдады. Британдық психикалық зерттеуші Гарри Прайс, Палладиноның медиумдығын зерттеген, «Оның трюктері көбінесе балаларша болды: 'телекинетикалық қозғалыстарды' жасау үшін кішкентай заттарға бекітілген ұзын шаштар; бақылаушылармен басқарылатын кезде бір қолды екіге ауыстыру; жасырын түрде аяқ киімінен шығарылған аяқпен 'феномендер' жасау және т.б».

Франция

Француз психикалық зерттеушісі Чарльз Рише, Оливер Лодж, Фредерик Уильям Генри Майерс және Джулиан Охоровичпен бірге 1894 жылдың жазында Жерорта теңізіндегі Иле Рубодағы үйінде медиум Палладиноны зерттеді. Рише сеанс кезінде жиһаздың қозғалғанын және кейбір құбылыстардың үстін асып түсуші күштің нәтижесі екенін мәлімдеді. Джозеф МакКейб бұл дәлелдерді сенімді деп таба алмады. Ол мақтадағы бет-әлпеттердің іздері әрқашан Палладиноның бетіне ұқсас болғанын және оларды оңай жасауға болатындығын, ал ол левитацияға түскен фотосуреттердегі үстелден толығымен көрінбейтінін айтты. 1905 жылы Эусапия Палладино Парижге келді, онда Нобель сыйлығының лауреаттары – физиктер Пьер Кюри мен Мари Кюри, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреат физиологы Чарльз Рише, Анри Бергсон мен Жак Арсен д'Арсонвал сияқты философтар мен ғалымдар қатарында оны зерттеді. Алдамшылықтың белгілері анықталды, бірақ олар барлық құбылыстарды түсіндіре алмады. Кюрилердің ғалым достарының тобы – Уильям Крукс, болашақ Нобель сыйлығының лауреаты Жан Перрин және оның әйелі Генриетта, Луи Жорж Гуи және Поль Ланжевен, сондай-ақ Пьер Кюридің сенімді жақтасы болған бауыры Жак та спиритизмді зерттеді. Кюрилер медиумдық сеанстарды «ғылыми тәжірибелер» деп қарастырып, егжей-тегжейлі жазбалар жасады. Тарихшы Анна Хурвиктің сөзіне сәйкес, олар спиритизмде радиоактивтіліктің құпиясын ашатын белгісіз энергияның көзін табуға болатынын ойлады. Пьер Гуиді қатыстыруға ынталанды. Ол оған Палладино қарашада қайта оралатынын хабарлады және «Біз сізді құбылыстардың шынайылығына немесе кем дегенде олардың бір бөлігіне көндіре аламыз деп үміттенемін» деді. Пьер «әдістемелік тұрғыда» тәжірибелер жүргізуді жоспарлап отырды. 1907 жылы Палладино өзінің шашының бір тал шашын қолданып, бір затты өзіне қарай жылжытқаны анықталды және тергеушілер бұл заттар оның қолынан оңай алынбағанын байқады.

Италия

XIX ғасырдың соңында криминолог Чезаре Ломброзо Палладиноның сеанстарына қатысып, оның табиғаттан тыс күштерге ие екеніне сенді. Ломброзо Палладиноның менеджері Эрколь Чиаяның ықпалымен оның сеанстарына баруға көнді. Чиая "La Fanfulla" журналында ашық хат жазып, Ломброзо бейтарап және әділ болса, оның құбылыстарын зерттеуге дайын болуы керектігін мәлімдеді. Алғашқыда Ломброзо бұл шақырудан бас тартты, бірақ жас испан дәрігері Мануэль Отеро Асеведо оны қабылдады. Асеведо Неапольге сапар шегіп, Палладиноны зерттеді және Ломброзо, Аксакоф және басқа ғалымдарды оның құбылыстарын зерттеудің маңыздылығына көндірді. Ломброзоның кейіннен сенімі, Италия және әлемдік баспасөз тарапынан жарияланды, Палладиноның ғасыр басында танымал болуына септігін тигізді. Ең таңғажайып құбылыс – Ломброзо "Орталықтың үстелдің үстіне көтерілуі" деп атаған нәрсе болды. Дегенмен, басқа зерттеушілер үстелдің левитациясын жалған деп тапты. Ломброзоның қызы Джина Ферреро өзінің соңғы жылдары әкесінің артериосклерозға шалдыққанын және оның психикалық және физикалық денсаулығының күйрегенін жазды. Джозеф Маккейб осы себепті Палладиноның оны өз алдауымен шатастыруы таңқаларлық емес екенін айтты. Энрико Морселли де медиумдыққа және психикалық зерттеулерге қызығушылық танытты. Ол Палладиноны зерттеді және оның кейбір құбылыстары шынайы екеніне, барлық адамдарда бар белгісіз биопсихикалық күштің дәлелі екеніне көз жеткізді. 1908 жылы Психикалық зерттеулер қоғамы (SPR) Палладиноны Неапольде тексеру үшін үш адамнан тұратын комиссия құрды. Комиссия құрамына мырза Херевард Каррингтон, американдық Психикалық зерттеулер қоғамының зерттеушісі және әуесқой фокусник; мырза В. В. Баггли, сондай-ақ тәжірибелі зерттеуші және әуесқой фокусник; және құрметті Эверард Фельдинг, зерттеуші ретінде көп жылдар бойы тәлім алған және "жалған медиумдардың қолынан толыққанды білім алған" кісілер кірді. Бөлменің бұрышында қара перделерден жасалған, ішінде музыкалық аспаптар бар кішкентай дөңгелек үстел орналасқан сеанс кабинеті құрылды. Перделердің алдына ағаш үстел қойылды. Сеанс кезінде Палладино пердеге арқасымен бұл үстелге отыратын. Зерттеушілер оның екі жағына отырып, қолын ұстап, аяғын оның аяғына қоятын. Кейбір сеанстарға қонақтар да қатысты; Фельдингтің баяндамасында профессор Боттацци мен профессор Галеотти төртінші сеанста, ал мистер Райан сегізінші сеанста болғаны айтылған. Франк Подмор өзінің "Жаңа спиритизм" (1910) кітабында Фельдингтің баяндамасын жан-жақты сынады. Подмор баяндамада маңызды сәттер туралы жеткіліксіз ақпарат берілгенін, зерттеушілердің куәгерлердің айғақтарын беруінде Палладиноның аяқтары мен қолын кім ұстағаны туралы қайшылықтар мен сәйкессіздіктер бар екенін мәлімдеді. Психолог К. Э. М. Хансель сеанстардың жағдайлары алдауға бейім екендігіне байланысты Фельдингтің баяндамасын сынады. Хансельдің айтуынша, олар жартылай қараңғы жағдайда, түнгі немесе таңертеңгі уақытта өткізілді, бұл шаршау мүмкіндігін тудырды және "зерттеушілердің табиғаттан тыс күштерге сенімі мықты болғандықтан, олар эмоционалды түрде қатысатын". 1910 жылы Эверард Фельдинг Херевард Каррингтон мен В. В. Багглисіз Неапольге қайта оралды. Оның орнына, онымен бірге досы Уильям С. Мариотт, Пирсон журналында психикалық алаяқтықты әшкерелеген белгілі фокусник болды. Оның жоспары – 1908 жылы Палладиномен болған атақты Неаполь кездесуін қайталау еді. 1908 жылғы отырыстар зерттеушілерді озатқаннан өзгеше, бұл жолы Фельдинг пен Мариот оның АҚШ-та істегеніндей, алдап жүргенін анықтады. Оның алдауы айқын болды. Палладино бақылаудан қашып, аяғымен заттарды жылжытып, перделерді қолмен сілкіп, шкаф үстелін терісімен жылжытып, сеансқа қатысушыларға қол тигізіп тұрғаны байқалды. Мильборн Кристофер осы жайтты былай деп жазды: "Егер адам қандай да бір тәсілді білсе және не іздеу керектігін білсе, тек ең шебер орындаушы ғана осындай хабардар тексеруге қарамастан, иллюзияны сақтай алады". Пол Курц Каррингтон Палладиноның құпия серіктесі болуы мүмкін екенін ұсынды. Курцтың айтуынша, оның Неапольдегі сеанстардан кейін оның менеджері болып тағайындалуы күдіс тудырды. Каррингтон соңғы сеанс өткен түні де болмады. Алайда, Фельдингтің баяндамасын талдаған Массимо Полидоро мен Джан Марко Ринальди 1908 жылғы Неаполь сеанстары кезінде Палладино өзінің аяғын қолдана отырып құбылыстарды тудыра алғандықтан, құпия серіктес қажет емес деген қорытындыға келді.

Америка

Палладино 1909 жылы Америкаға Херевард Каррингтонды менеджер ретінде алып келді. Сиқыршы Говард Терстон сеансқа қатысып, Паладиноның үстелді көтеруін нағыз деп мойындады. Дэниел Коэн: "[Палладино] Мюнстербергтің әшкέρлеуіне қайырған жоқ. Оның қулықтары бұрын да көп рет ашылған, бірақ ол сәтті болды" деді. Паладиноның қорғаушылары бұл жайтты маңызды деп санамады. 1910 жылдың қаңтар айында Колумбия университетінің физика зертханасында бірнеше сеанс өтті. Онда Роберт Вуд және Эдмунд Бичер Уилсон сияқты ғалымдар қатысты. Сәуір айындағы сеанстарға сиқыршылар В. С. Дэвис, Дж. Л. Келлог, Дж. В. Сарджент және Джозеф Ринн қатысты. Олар Паладиноның сол аяғын босатқанын анықтады. Ринн Паладиноның сеансында байқалған алаяқтық әрекеттерді толық баяндады. Ринн Паладиноға, егер ол сиқыршылардың қайталай алмайтын бақыланатын жағдайда керемет нәрсе жасаса, 1000 доллар сыйлық беруге уәде берді. Паладино бәйгеге келісті, бірақ оған қатыспады, керісінше Италияға оралды. Тарихшы Питер Ламонт Паладиноның қорғаушылары оның алдағанын мойындағанын, бірақ олар "ең сенімді дәлелдерді (алдау мүмкін емес деп санайтын жерлерді) көрсетті, [бірақ] сыншылар тергеушілер оны байқамады деді" деп жазды. Алдамшылық және Паладино туралы философ және скептик Пол Курц былай деп жазды:

[Палладино] Кембридждегі Психикалық зерттеулер қоғамының мүшелері мен Колумбия және Гарвард университеттерінің ғылыми топтары оны ашық алаяқтық әрекеттерінде ұстады. Ол қолын немесе аяғын ауыстырып, оларды қараңғы сеанстарда заттарды қозғалтуға пайдаланды, соның салдарынан олар желбірегендей көрінді. Тіпті оның қорғаушылары да, кем дегенде кейде, оның алдағанын мойындады. Мені қызықтыратын мәселе мынада: егер мұндай адамдар кейде қолмен жасалатын амалдарды қолданса, онда неге олардың басқаларын шынайы деп қабылдау керек? Скептиктер алғашқы Филдингтің есебін күдікпен қарады, өйткені Филдингтің кейінгі сынағында және ғалымдардың басқа сынақтарында Паладино алдап тұрғаны анықталды. Психолог Джозеф Джастроудың "Психологиялық сендіру" (1918) кітабында Паладиноның қулықтарын ашып көрсететін тарау ("Паладино ісі (sic)") бар. Зерттеушілер Паладиноның алғашқы күйеуі, саяхатшы сиқыршы, оған сеанс трюктерін үйреткен деп күдіктенді. 1898 жылы Мюнхенде болған сеансқа қатысқан Теодор Липпс Паладиноның қолының орнына медиумның сол жағын басқаратын сеансқа қатысушының қолын ұстағанын байқады. Осылайша Паладино екі қолын да босатқан. Ол Германиядағы басқалар арқылы да қулықпен айналысатынын анықтады. Паладино әдетте үстелдің астындағы біреудің аяғын қолмен ұстауына рұқсат бермейтін. Ол үстелді тік тұрған күйінен көтеруден бас тартты. Үстел төртбұрышты болғандықтан, ол қысқа жағында ғана отыруға мәжбүр болды. Паладино мен үстелдің арасында ешқандай қабырға болмауы керек еді. Үстелдің салмағы он жеті фунт болды. Үстел 3-10 дюйм биіктікке 2-3 секундқа көтерілді. Ол қолды немесе аяқты босатып, құбылыстарды тудыруда шебер болды. Ол үстелдің қысқа жағында отыруды таңдады, сондықтан оның бақылаушылары екі жақта да бір-біріне жақын отыруға мәжбүр болды, оларды алдау оңай болды. 1909 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінде "Паладино фосфорды қолданды" деген мақала жарық көрді. Херевард Каррингтон Паладиноның қолын фосфоресцентті бояумен бояғанын мойындады, бірақ ол бояуды оның қолының қозғалысын қадағалап, алаяқтықты анықтау үшін қолданғанын мәлімдеді. Бұл оқиға туралы көпшілікке мәлім болды және Каррингтон өзінің пікірлерін газеттер қате келтірді деп мәлімдеді. Сиқыршы В. С. Дэвис Паладиноның амал-тәсілдерін ашып көрсететін мақала жариялады. Дэвис сонымен қатар, ол киімінің ішіне жасырып қойған сымның бір бөлігін сеанс үстелін еңкейту үшін қолданған деп болжайды. Дэвис өзінің және үстелдің арасында экран қоюға тырысқанда, ол наразылық білдіргенін атап өтті. Дэвис, егер оның киімімен жанаспаса және өзі мен үстел арасында кедергі болмаса, үстелді көтере алмайтынын жазды. Бір сеансқа қатысқан дәрігер Леонард Кин Хиршберг Паладиноның "күлтегін және аяғын артында тұрған кішкентай қамыс үстелге іліп тұрғанын" байқаған. Сондай-ақ, ол "тесті астынан сым, шына немесе аяқ тырнағы сыпырылып жатқандай" шу естілгенін айтты. Психолог Милла Кальпин Паладиноның саналы түрде алдап жүргенін, сонымен қатар истерикалық диссоциация белгілері бар екенін, сондықтан өзін алдаған болуы мүмкін деп жазды. "Психикалық ғылым жылнамасының" редакторы Лора Финч 1909 жылы Паладиноның "эротикалық бейімділіктері" бар екенін және оның кейбір ер адам сеансқа қатысушылары оның сымбатына алданып, "баурап" қалғанын жазды. Дебора Блумның сөзінше, Паладиноның әдеті "ер адамдардың жанына отыру" еді. М. Ламар Кин Паладиноның сеанстары кезінде "көрермендердің Паладиноның сеанстары кезінде айқын оргазмдық реакцияларға ұшырағанын және сұлу ер адамдарға бейім екенін" айтты. 1910 жылы Паладино американ тілшісіне сеанстары кезінде алдағанын мойындады, оның сеансқа қатысушылары оны олай істеуге "мәжбүрлегенін" мәлімдеді. Эрик Дингволл Паладиноның медиумдығын зерткеннен кейін оның "жанды, жабайы, махаббатқа құштар және алдаушы" екенін түйіндеді.