Кіріспе

Дизельма архери (кене қарағай немесе Чешунт қарағай) – Купресса тұқымдасына жататын өсімдік түрі және Дизельма туысының жалғыз өкілі. Ол Тасманияның оңтүстік-батысы мен Орталық Жоталарында, батыс жағалау қатарларында және Сент-Клэр көлінде ғана өседі. Бұл жоғары биіктіктегі ылғалды ормандар мен альпілік шабындыларға шектелген, бір түрден тұратын туыс. Оның таралу аймағы Тасманияға ендемик Microcachrys tetragona және Pherosphaera hookeriana сияқты басқа да шоқжабақтылардың таралу аймағына өте ұқсас.

Сыртқы көрінісі және экологиясы

Дизельма архэри – төмен өсетін, тығыз бұта, әдетте 1–4 метр биіктікке жетеді, бірақ субальпілік жаңбырлы ормандарда одан да биік өсе алады. Жапырақтары сұр-жасыл түсті, бұтақшалары ұштарынан төмен қарай иілген. Бұтақтары қысқа, қырлы және көптеген. Бұтақша жапырақтары көлденең қимада төртбұрышты болып көрінеді, ал қабықша тәрізді жапырақтар (2–3 мм) бір-біріне жабысып, сабаққа тығыз орналасқан қарама-қарсы жұптарда орналасқан. Жапырақтардың төртбұрышты орналасуы Microcachrys tetragona (Podocarpaceae) – жапырақты қарағайға ұқсас, сондықтан екі түрді шатастыру оңай. Дегенмен, M. tetragona атына сай, жерге жатып өседі, тек сирек тік бұтақтар шығарады. Дизельмамен шатастырылатын тағы бір түр – Phaerosphaera hookeriana (бұрын Microstrobos niphophilus деп аталған), ол Podocarpaceae тұқымдасына жатады. Екі түрдің де өсу ерекшелігі мен таралу аймағы ұқсас, бірақ D. archeri-дегі жапырақтардың қарама-қарсы жұптары оны басқа түрлерден ажыратады. Қабығы қалың, қабыршақты және көбінесе ауа райының әсерінен қызғылт қоңыр түсті ішкі қабығы көрінеді. Гимносперм болғандықтан гүлдемейді, орнына тұқым қабықша тәрізді жапырақтардың бетінде дамиды, олар конусқа айналады (суретке қараңыз). Дизельма архэри – екі үйлі бұта, яғни еркек және әйел конустар әртүрлі өсімдіктерде орналасқан. Екі типтегі конустар да өте кішкентай (3–4 мм) және бұтақтардың ұштарында пайда болады. Әйел конусы қарама-қарсы екі жұп қабықшадан тұрады, олардың тек жоғарғы жұбы ғана құнарлы. Пісіп жеткен кезде желмен таралатын төрт кішкентай қанатты тұқым пайда болады. D. archeri-дің көшеттері сирек кездеседі, себебі бұл түр көбінесе торф топырағына көмілген тамырлар мен сабақтардан қайта өсіп шығады. Бұл түр көбінесе төмен өсетін өсу үлгісіне байланысты «жәндік қарағай» деп аталады, немесе Уильям Арчерге тиесілі болған Чешунт меншігіне қатысты «Чешунт қарағайы» деп те айтылады, бірақ бұл түр сол жерде табылған емес.

Тарату

Дизельма арчери Тасманияға тән және тек штаттың оңтүстік-батысы мен орталық жазықтығының жоғары жауын-шашынды альпілік және субальпілік аймақтарында ғана кездеседі. Оның теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 580-1400 метрге дейін өзгереді. Тасманияның көптеген қылқан жапырақты ағаштары сияқты, D. archeri отқа өте сезімтал және альпілік қылқан жапырақты бұталар мен таулық жаңбырлы ормандардың өрттен таза аймақтарында ғана өседі. Бұл түр жоғары биіктіктегі тығыз жаңбырлы орманда кішкентай ағаш (3-4 метр) болуы мүмкін, ал кейбір экологтар Дизельманы Тасманиядағы жаңбырлы ормандардың көрсеткіші болатын жеті туыстың бірі деп санайды. Көбірек ашық қылқан жапырақты бұталы жерлерде Dwarf Pine көбірек жатқан күйде өседі және биіктігі шамамен 1-2 метрге жетеді.

Филогения

Дизельманың ең жақын туыстары Оңтүстік Америкадағы Фицроя туысы болып табылады, бұл Каллитроидеа тұқымдасының тағы бір монотиптік туысы және Купресса тұқымдасының Оңтүстік жарты шар кладына жатады. Бұл деректер Дизельма архэридің палеоэндемик болуы мүмкін екенін көрсетеді, яғни ол бір кезде кеңінен таралған, бірақ климаттың өзгеруі салдарынан белгілі бір альпілік аймақтарда ғана сақталған туыстың соңғы қалған түрі.