Кіріспе

Иерусалимнің Ескі қаласының қақпасы – Яффо қақпасы (שער יפו; باب الخليل, "Хеброн қақпасы") – Иерусалимнің Ескі қаласының жеті негізгі ашық қақпасының бірі. Яффо қақпасы атауы қазіргі уақытта 1538 жылғы тарихи Осман қақпасына және оңтүстікке қарай қала қабырғасындағы кең саңылауға қолданылады. Ескі қақпаның ортағасырлық қақпа мұнарасының орналасуы бар, ол екі жағынан (солтүстік және шығыс) ауыр есіктермен қоршалған. Қабырғадағы бұзылған жер 1898 жылы Осман билігі Германия императоры Вильгельм II-ге қалаға салтанатты түрде кіруі үшін жасалған. Бұл бұзылған жер мен оған апаратын пандус қазір көліктерге Ескі қалаға батыстан кіруге мүмкіндік береді. Тарихи қақпаның L пішіні – қарсыластардың шабуылын баяулатуға арналған классикалық қорғаныс шарасы, оның сыртқы қақпасы Яффо жолына қаратылған, сол арқылы саяхатшылар, оның ішінде қажылар Жаффа портынан келген саяхатының соңында қалаға жететін.

Аттар

Яффа қақпасы мен Яффа жолы екеуі де Яффа портының атымен аталады, сол порттан пайғамбар Жүніс теңіз саяхатына шығып, қажылар қасиетті қалаға жол тартқан. Қазір Яффа жолы атауы тек Иерусалим қаласынан өтіп, тарихи Ескі қаладан тысқары қала көшесіне ғана қолданылады, ал оны батысқа қарай Тель-Авив Яфомен жалғастыратын көп қатарлы заманауи жол Израильдің 1-ші тас жолының бір бөлігі болып табылады. Араб тілінде бұл қақпаны «Баб әл-Халил» деп атайды, яғни «Достың қақпасы». Дәстүр бойынша Ибрахим / Авраамның жерленген жері Хеброн қаласында, ал оның арабша аты – әл-Халил, сондықтан Яффа қақпасының арабша атауы «Хеброн қақпасы» деп аударылады. Хеброн атауы еврей тіліндегі «хавер» (дос) сөзінен шыққан. Орта ғасырларда арабтар бұл қақпаны «Баб Михраб Дауд» немесе «Дәуіттің бөлмесінің немесе киелі орнының қақпасы» деп атаған, себебі олар Геродиан мұнарасының қалдығының үстіндегі бөлмені пайғамбар Дәуіттің жеке бөлмесі немесе намаз оқитын орны деп сенген, осы туралы Құранда (38-сүре, 21-аят) айтылған. Исламда Дәуіт патшаны пайғамбар Дәуіт деп біледі. Яффа қақпасының оңтүстігіндегі бекініс қабырғасын қайта салған крестоносцылар, қазіргі Яффа қақпасы орнының артында да қақпа салған және оны «Дәуіттің қақпасы» деп атаған.

1538 қақпа мұнарасы

Ескі қала қабырғаларында қолданылған тастар сияқты, Яффа қақпасының тастары да ірі, қашалған, құм түсті блоктардан құралған. Кіреберіс шамамен 6 метр (20 фут) биіктікте, ал қабырға одан тағы 6 метрге (20 фут) жоғары көтеріледі.

Қабырғадағы 1898 жылғы жарылыс

Ескі қақпа мұнарасына (тек жаяу жүргіншілер ғана пайдаланатын 1538 жылғы Яффа қақпасы) іргелес, қабырғада кең жарық бар, сол арқылы жол өтеді. Бұл жарық қақпа мұнарасы мен цитадель/Дәуіт мұнарасы арасында орналасқан. 1870-1890 жылдарға дейінгі суреттерде қала қабырғасы бастапқыда сол жерде үздіксіз болған, бірақ цитадель мен қақпа мұнарасы арасындағы қабырға бөлігі төменірек болған, себебі цитадельдің айналасында ор болған, ал қала қабырғасы сол ордың түбінен жоғары қарай салынған. Сондықтан, бұл қабырға бөлігінің жалпы биіктігі қала қабырғасының қалған бөлігімен бірдей болғанымен, бұл басқыншылардан бірдей қорғаныс деңгейін қамтамасыз еткен, қабырға бөлігінің үстіңгі жағы қамалдан шамамен екі метрге ғана жеткен, бұл қабырға мен цитадельден әлдеқайда төмен биіктік. Бұл жарық Осман билігі Германия императоры Вильгельм II қалаға келгенге дейін жасалған, ол және оның сүйіктілері ат пен каретада теңселіп кіруіне мүмкіндік берді. Осы мақсатта ордың бір бөлігі де толтырылды. Риммен еврейлер соғысы кезінде Симон бар Гиора бұл мұнараны өз резиденциясы етіп алған. Бастапқы мұнараның өзінен жерден бастап он алты қатар тас қаптамалар көрініп тұр, олардың үстіне кейінірек кішірек тастар қосылып, биіктігін едәуір арттырған. Бұл жерде 2700 жылдық маңызды археологиялық жәдірелер табылды, сонымен қатар бұл орын қайырымдылық шараларына, қолөнер көрмелеріне, концерттерге және жарық пен дыбыспен көрсетілімдерге арналған.

Осман сағаты мұнарасы

1907 жылы қақпаның үстіне сағат орнатылды, ал 1908 жылы Жаффа қақпасының тарихи қақпа мұнарасының үстіне әсем сағат мұнарасы салынды. Хинном аңғарының жоғарғы бөлігіндегі дамып келе жатқан бизнес-ауданына қызмет етуден басқа, ол 1900 жылы Осман империясының бүкіл аумағында Сұлтан Абдул Хамид II-нің билік құруының 25 жылдығын мерекелеу үшін салынған шамамен жүздей осындай сағат мұнараларының бірі болуы тиіс еді; бірақ 20 000 франк тұратын құнының жоғары болуы және қаланың кедейлігі салдарынан ақша уақытылы жиналмады, сондықтан сағат мұнарасы 1908 жылға дейін аяқталмады. Осындай жеті сағат мұнарасы қазіргі Израиль және Палестина аумақтарында – Сафед, Акко, Хайфа, Назарет, Наблус, Иерусалим және Яффа қалаларында орнатылды. Иерусалимдегі Жаффа қақпасының сағат мұнарасы үшін таңдалғандығы сол кездегі қақпаның Дамаск қақпасынан да маңыздырақ болғанын көрсетеді. Сағат мұнарасы жақын жердегі Седекия үңгірінен алынған әк таспен салынды. Оның биіктігі 13 футқа жетеді, ал үстінде компастың төрт бағытына қаратылған төрт сағат орналасқан. Шығыс және батыс жақтары ресми уақытты (Еуропа уақытын) көрсетсе, солтүстік және оңтүстік жақтары жергілікті Alaturka Uhrzeit уақытын көрсетті. Сағаттардың үстінде қоңырау және Осман империясының символы – ай және жұлдыз бейнеленген. Түрік сағат мұнарасы 1922 жылы британдықтар тарапынан эстетикалық себептермен бұзылды, бірақ кейбіреулер бұл Палестинаны батыстыққа бейімдеу шарасының бір бөлігі болды, ол уақыт есебінен басталды деп санайды. Британдық билік 16 ғасырға тән қала қабырғалары мен қақпаларының тарихи келбетін қайта жаңғыртуға тырысты және сағат мұнарасын сәнсіз, қақпаның сыртқы түрін бұзатын құрылыс деп есептеді. Осы жалпы жоспар аясында қала қабырғалары мен қақпаларының алдында салынған барлық жаңа ғимараттар да бұзылды.

Бесалел павильоны

Жаффа қақпасының жанындағы Безалел павильоны 1912 жылы Безалел өнер мектебінің дүкені мен көрме залы ретінде салынған, темірмен қапталған, тік шатыры мен мұнарасы бар ағаш құрылыс болатын. Ол ескі қалаға келіп-кетуші туристер мен жолаушыларға арналып жобаланған. Павильон тұрғызылғаннан кейін алты жыл өткен соң бұзылыпты.

Палестинаның міндетті жерінің нөлдік километрі

132 жылы Иерусалимнің қиратылуымен және Рим империясының оның яһуди халқын өлтіруімен немесе құлдыққа алуымен, император Адриан қаланы Aelia Capitolina деп аталған римдік қала ретінде қайта салды. Дамаск қақпасының ішіндегі алаңдағы биік бағана, Мадаба картасында көрсетілгендей, басқа қалаларға қашықтықты өлшеудің бастапқы нүктесі болды. Бұл бағана Византия кезеңінде құлап немесе бұзылған болуы мүмкін. 20-шы ғасырда Яффа қақпасының сыртындағы алаң да осы мақсатқа қызмет етті. Палестинаға британдықтардың билігі кезінде, қақпаның сыртындағы белгі Иерусалимге және одан шығу қашықтығының нөлдік нүктесі болып табысты. Бүгінде мұндай белгі жоқ.

Осман дәуірі

Яффо қақпасы 1538 жылы Сүлеймен Шаңқаудың ескі қала қабырғаларын қайта жаңарту барысында салтанатты түрде ашылды. Француз баспасөзінде осы бұзуға қарсы пікірлер айтылды. Кайзер түрік бастамасына ауызша қарсылық білдірді, ал Портадағы неміс елшісі Берлинге жазған хатында бұл ұзақ жылдардан бері жоспарланған инфрақұрылымдық жобалардың іске асырылуы екенін жеткізді. Қақпаның ішкі жағында, сол жақтағы темір торының артында екі қабір орналасқан. Бұл қабірлер Осман дәуіріндегі екі белгілі тұлғаға тиесілі, бірақ халық арасындағы аңыз бойынша, олар Сүлейменнің ескі қала қабырғаларын салуға шақырған екі сәулетшіге тиесілі. Аңызға сүйенсек, Сүлеймен сәулетшілердің Сион тауын және Дәуіт патшаның қабірін қоршаудан тыс қалдырғанын көрген соң, оларды өлім жазасына кесуге бұйрық берген. Бірақ олардың еңбегіне деген құрметтің белгісі ретінде, оларды Яффо қақпасының қасындағы қабырғаға жерлеген.

Британдық кезең

1917 жылы британдық генерал Эдмунд Алленби Жаффа қақпасы арқылы Ескі қалаға кірді және жақын жердегі Давид мұнарасында сөз сөйледі. Алленби қалаға құрмет көрсету үшін және 1898 жылы Кайзердің кіруімен салыстырудан қашу үшін жаяу өтіп кірді. 1944 жылы британдықтар Иерусалимнің тарихи панорамасын сақтау мақсатында Яффа қақпасына солтүстіктен төмен түсетін қала қабырғасының сыртындағы үйлер қатарын бұзды.

1948 жылдан бері

1948 жылғы Араб-Израиль соғысы кезінде Израиль әскерлері Жаффа қақпасын бақылауға алып, Ескі қаланың еврей кварталын Израиль бақылауындағы Батыс Иерусалиммен қосыстыру үшін күшті күресті. Израиль әскерлері 1967 жылғы Алты күндік соғысқа дейін қақпаны толық басып ала алмады. 2000 жылы Папа Иоанн Павел II қасиетті жылда Израильге жасаған сапары барысында Жаффа қақпасы арқылы Ескі қалаға келді.

Ескі қаладағы орналасқан жері

Яффа қақпасының ішінде кішкентай алаң орналасқан, одан Христиандық кварталға (сол жақта), Мұсылмандық кварталға (түзу алға қарай) және Армяндық кварталға (оң жақта, Дәуіт мұнарасынан өткеннен кейін) кіруге болады. Алаңның бойында туристік ақпарат бюросы мен дүкендер сапталып тұр. Мұсылмандық кварталға кіреберіс – суқ (базар) бөлігі.

Топография

Қақпаның орналасуы қаланың жер бедерімен анықталады. Ол Жаффа жолымен жалғасатын аңғардың қала қабырғасымен Трансверсальдық аңғардың жоғарғы жағында кездесетін жерде орналасқан. Трансверсальдық аңғар Ескі қаланы шамамен батыс-шығыс бағытта, солтүстік-батыс қыраты мен оңтүстік-батыс төбесі, яғни Сион тауы арасында екіге бөледі. Қала ішінде бүгінде Трансверсальдық аңғардан шығысқа қарай Орталық немесе Тиропеон аңғарына дейін созылып, Храм тауында аяқталатын екі көше бар: Дәуіт көшесі және одан әрі жалғасатын Тізбек көшесі. Трансверсальдық аңғар мен оның екі көшесі қаланы солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөледі, солтүстік бөлігінде христиандық және мұсылмандық кварталдар, ал оңтүстік бөлігінде армян және еврей кварталдары орналасқан.

Жаңарту

Жаффа қақпасы жаяу жүргіншілер де, көліктер де көп пайдаланады. 2000 жылдардың басында қақпаның үстінен өтетін жол батысқа қарай жылжытылды, ал оның орнына Жаффа қақпасын көше арғы бетінде салынып жатқан Мамилла сауда орталығымен байланыстыратын алаң салынды. 2010 жылы Израильдің Ежелгі ескерткіштер басқармасы 2007 жылы басталған 4 миллион долларлық жоба аясында Жаффа қақпасын екі ай бойы қалпына келтіру және тазалау жұмыстарын аяқтады. Жаффа қақпасының жанындағы инфрақұрылымдық жұмыстар кезінде біздің заманымыздың 2-ші немесе 3-ші ғасырына жататын ежелгі суарна табылды.